Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy ulttyń ótkenin tanýǵa, keleshegine baıyppen qaraýǵa úndeıtin qundy dúnıe.
Bul oraıda ǵasyrlar boıy qalyptasqan ana tilimizdiń ahýaly qandaı, sondaı-aq qazaqtyń kórnekti tulǵalarynyń halyqqa nasıhattalýy qaı deńgeıde? О́ńirlerde olarǵa mektep, kóshe attaryn berý jumystary men Elbasy maqalasynda kórsetilgen latyn álipbıine kóshýge baılanysty naqty qandaı jumystar atqarylyp jatyr? Osy máseleler tóńireginde Jambyl oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy Sulýshash Qurmanbekovamen suhbattasqan edik.
– Sulýshash Sátbekqyzy, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda latyn álipbıine kóshý jaıynda keńinen aıtyldy. Búgingi tańda óńirde osy aıtýly bastamaǵa degen qoldaý qandaı? Naqty qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
– Elbasy osynaý mańyzy zor, mártebesi bıik maqalasynda «Qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerek. Biz bul máselege neǵurlym dáıektilik qajettigin tereń túsinip, baıyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge táýelsizdik alǵannan beri muqııat daıyndaldyq» dedi. Qazaq jazýynyń latyn grafıkasyna negizdelgen álipbıge kóshýi elimizdi rýhanı jańǵyrtýdyń basty ózegi bolmaq.
Oblysta qazaq jazýyn latyn grafıkasyna kóshirý máselesin keńinen nasıhattaý maqsatynda bekitilgen jelilik kestege sáıkes barlyǵy 1019 is-shara ótkizildi. Oblystyq tilderdi damytý basqarmasy qazaq jazýyn latyn grafıkasyna kóshirý jumystaryn halyq arasynda keńinen nasıhattaý maqsatynda 3 áleýmettik joba jarııalap, sonyń aıasynda 51 is-shara ótkizdi.
Sondaı-aq Qazaqstan halqy Assambleıasy memlekettik tildiń latyn grafıkasyndaǵy álipbıiniń biryńǵaı standartyn engizý máseleleri týraly Biryńǵaı respýblıkalyq kúnge oraı «Nur Otan» partııasy Jambyl oblystyq fılıaly men oblystyq buqaralyq aqparat quraldary ókilderiniń, joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdary men oqytýshylarynyń, zııaly qaýym ókilderi men til janashyrlarynyń, bilim berý uıymdarynyń qazaq tili páni muǵalimderiniń qatysýymen ótkizilgen «Latynǵa kóshý – zaman talaby» taqyrybyndaǵy basqosýda qazaq jazýyn latyn grafıkasy negizindegi jańa ulttyq álipbıge kóshirý máselesi keńinen talqylandy.
О́z kezeginde respýblıka men oblysqa tanymal ǵalymdardyń qatysýymen ótken «Jańa álipbıge kóshý – órkenıettik tańdaý, ulttyq modernızasııanyń, jańǵyrýdyń myzǵymas bóligi» atty dóńgelek ústel otyrysynda parlamenttik tyńdaýda usynylǵan álipbı nusqasy jobasynyń jetistigi men kemshiligi týraly keńinen aıtylyp, usynystar berildi. Sonymen qatar elimizge belgili Sherýbaı Qurmanbaıuly, Erden Qajybek sııaqty ǵalymdar óńirimizge kelip, qoldaý kórsetti. Mundaı jumystar oblys ortalyǵynda ǵana emes, aýdandarda da jalǵasyn taýyp keledi.
– Búginde úsh tilde bilim berýdi damytý mańyzdy mindet bolyp otyrǵany belgili. Elimizdiń keleshegi jastar desek, jastardyń kóp til bilgeni durys-aq. О́ńirde osyndaı daralyǵymen erekshelengen jastarǵa qandaı qoldaý bar?
– Oblysta úsh tilde bilim berýdi damytý boıynsha 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan keshendi is-sharalar josparyna sáıkes «Polıglottar klýby» qurylsa, barlyq aýdandar men Taraz qalasynda «Tildik alańdar» ashyldy.
Kóp tildi meńgergen qabiletti jastarǵa qoldaý kórsetip, jan-jaqty damyǵan básekege qabiletti tulǵa tárbıeleý maqsatynda birneshe tildi meńgergen jastar arasynda «Kóp til bilý – basty mindet» atty oblystyq polıglottar forýmy ótkizildi. Shara barysynda Abaıdyń qarasózderin qazaq, orys, aǵylshyn, nemis, fransýz, túrik, qytaı, ıspan, qyrǵyz, ózbek, káris tilderinde oryndap, oblys kóleminde jınaqtalǵan málimet boıynsha 300 polıglottyń ishinen Taraz ınnovasııalyq-gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń ınjener-baǵdarlamashysy, 7 tildi jetik meńgergen polıglot, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi Nursultan Álimbek, Taraz qalasyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń aǵylshyn tili pániniń muǵalimi, 6 tildi jetik meńgergen jáne respýblıkalyq «Til – tunyq oıdyń káýsary» olımpıadasynyń bas júldegeri Baljan Amangeldiqyzy, Taraz ınnovasııalyq-gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń aýdarmashysy, 7 tildi jetik meńgergen Sabına Jaqsylyqova óz tájirıbelerimen bólisip, jastardy birneshe tildi meńgerýge shaqyrdy.
Sonymen birge úsh tildi meńgergen jastar arasynda «Tildaryn» olımpıadasy, «Til – parasat» oblystyq baıqaýy jáne «Til – tatýlyq tiregi» jastar forýmy men mektepke deıingi uıymdardyń tárbıelenýshileri arasynda «Men kóp til bilemin» atty jappaı aksııa uıymdastyryldy.
– Egemen elimiz úshin ataý máselesi de ózekti. Máselen, jer-sý attaryn bilý, qazaq dalasynda ómir súrgen oıshyldardy taný sııaqty máseleler bar. Búginde oblysta ataýlardy jańartý, ıdeologııalyq turǵydan eskirgen kóshe attaryn aýystyrý sııaqty jumystar qaı deńgeıde?
– Shyǵystyń kemeńger oıshyly Konfýsıı osydan eki myń jyl buryn Qytaı bıleýshileriniń birine memlekettegi isterdi oń jolǵa qoıýdy ataýlardy durystaýdan bastaý kerektigi týraly «Eger ataýlar durys bolmasa, sózderdiń negizi bolmaıdy. Sózderdiń negizi bolmaǵan jaǵdaıda is te júrmeıdi jáne halyq ta ne isterin bilmeıdi», degen eken. Uly jazýshymyz Muhtar Áýezov «Bizdiń qazaq – jer aty, taý atyn ámanda sol ortanyń syr-sıpatyna qaraı qoıa bilgen jurt. Qaıda, qandaı bir ólkege barsań da jer, sý, japan túzde kezdesken kishkene bulaq atynyń ózinde qanshama mán-maǵyna, sheshilmegen qupııa syr jatady», dese, halqymyzdyń birtýar perzenti Shoqan Ýálıhanov «Kóne túrki salt-sana, ádet-ǵurpynyń qaımaǵy buzylmaǵan qazaqtarda ómirdiń bir salasyn qamtıtyn tarıhı oqıǵalarmen baılanysty jer-sý ataýlary, adam attary, taǵy da basqalary este saqtalyp, atadan balaǵa jalǵasyp jatady», dep jer-sý ataýlary eldiń bolmysy, salt-dástúri, tili-dini ekenin, eshqashan jón-josyqsyz, oısyz-mánsiz kezdeısoq qoıyla salmaǵanyn bildiredi.
Sondyqtan erkindigimizdi qasterleý men eldigimizdi ulyqtaýda tarıhı jer-sý ataýlarynyń alar orny erekshe. Búgingi onomastıka – jaı ǵana tarıhı-mádenı mura emes, rýhanı-tanymdyq, qoǵamdyq-saıası mańyzy bar másele. Qazirgi tańda el ómirinde ulttyq onomastıkany damytý men órkendetý isi ózekti máselelerdiń birine aınaldy. El táýelsizdigimen qatar, ulttyq onomastıkanyń problemalyq kókjıegi keńeıe túsip, negizgi ǵylymı-teorııalyq máseleleri óziniń oń sheshimin taba bastady. Onyń aıqyn dáleli – Altaı men Atyraýǵa deıin sozylyp jatqan keń-baıtaq elimizde otandyq onomastıka talaptaryna saı tarıhı jáne toponımıkalyq ataýlar el ortasyna oraldy. О́skeleń urpaq ótken tarıhymen jaqyn tanysyp, umyt bola bastaǵan ataýlarmen júzdesti.
Táýelsizdik alǵan 26 jyl ishinde oblysymyzda aýdan, aýyl, kent, stansalardaǵy kóshe ataýlaryn ózgertý, jańartý jumystary belsendi júrgizildi. 146 eldi meken, 172 nysan, 1924 kóshe ataýlary jańǵyrtylyp, ulttyq rýhymyzdy kóteretin ataýlarmen aýystyryldy. Sońǵy jyldary oblystyń toponımıkalyq keńistigin retteý jáne ony sheshý joldaryn anyqtaý, ulttyq onomastıkany damytý máseleleri kún tártibinen túsken emes. Júrgizilgen júıeli jumystardyń nátıjesinde, tildik orta men ulttyq dástúrdiń qaımaǵy buzylmaǵan bizdiń oblysymyzda kóptegen geografııalyq-fızıkalyq jáne tarıhı ataýlar men uly tulǵalardyń esimderi eldi mekender men oqý oryndaryna berildi.
Máselen, ótken jyly oblys ákimdigi janyndaǵy onomastıka komıssııasynyń 3 otyrysy ótkizilip, onda 1 aýyldyq okrýg, 6 eldi meken, 1 saıajaı, 237 kósheni qaıta ataý týraly usynystar oń sheshimin tapty. Sondaı-aq, oblystyq mańyzy bar Taraz qalasyndaǵy maǵynasy eskirgen 238 kóshe men ataýy joq 3 shaǵyn aýdandy, 25 kósheni tarıhı jer-sý ataýlary men ulttyq tanymǵa jaqyn dástúrli ataýlarmen ózgertý boıynsha usynystar Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq onomastıka komıssııasynda qaralyp, oń qorytyndy qabyldandy.
Respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııanyń oń qorytyndysy negizinde Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy qabyldanyp, 8 mektep pen 1 kitaphanaǵa halqymyzdyń memleket jáne qoǵam, mádenıet qaıratkerleri men halyq qaharmanynyń esimderi berildi. Sondyqtan jer atyn, eldi meken, kóshe ataýlaryn ózgertý eń aldymen eldikke, halqymyzdyń bolashaǵyna, keleshek urpaqqa kerek. Bul – sana tárbıesiniń ózekti salasy, asa mańyzdy býyny.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy