Saryaǵash joıylyp barady

Jalpy, aýdan qurylyp, qala sa­lyn­ǵanǵa deıin de bul jurt osy óńirdi Saryaǵash dep atap kelgen. Onyń se­bebi, baıaǵyda munda tasqa aınalǵan aǵashtar kóp edi deıtin jergilikti qa­rııalar. Ásirese Tashkent-Orynbor temir­jolynyń boıyndaǵy Sheńgeldi beketiniń mańynda ondaı aǵashtar kúni keshege deıin shashylyp jatatyn. Mine solardy el saryaǵash dep ataý­shy edi.

Qazirgi Saryaǵash qalasy men álgi Sheńgeldi beketiniń arasy shamamen jet­pis shaqyrymdaı jol. Eger biz aıtyp otyrǵan saryaǵashtardy kórmek bolyp saparǵa shyǵa qalsańyz, atalmysh beketke jeti-segiz shaqyrymdaı qalǵanda oń qol jaqtaǵy bıik jota­larǵa qaraı burylyńyz. Áı, biraq... qazir olardy óz betińizshe taýyp, kó­rip qaıtatynyńyzǵa óz basym úl­ken kúmánmen qaraımyn. Sebebi osy­dan qyryq-elý jyl buryn daýyldan keıin­gi ormandaı qulap, shashylyp ja­tatyn saryaǵashtardy sońǵy jyldary jekemenshik qurylystarǵa paıdalaný úshin jan-jaqtaǵy el typ-tıpyl qyp terip áketip jatyr.

Biz de osydan biraz jyl burynǵy sapa­rymyzda Sheńgeldi beketine baryp, ondaǵy Aqylbek, Maısataı aǵa­larymyzǵa álgi aǵashtardy kór­se­tińizshi dep ótinish jasaýǵa májbúr bolǵanbyz. Sóıtip jańa­ǵy jotalardyń basyna birge kóteril­genimizde, shynyn aıtaıyq, olardyń ózi de alǵashqyda alańdap, «apyr-aı, sol aǵashtar bul kúnde bar ma eken, joq pa eken» dep qaýiptene bastaǵan-dy.

Áıtse de biraz jer júrgen soń, uzy­nynan sulap, synyp jatqan tas aǵashtardyń bir-ekeýin taptyq. Olar­dyń boıy, shamamen, onshaqty metr­deı bolady. Tap bir úı qurylysyna ádeıi arnap jonylǵan tas bóreneler sekildi. «Iаpyr-aı, bul aǵashtardyń myna jerde jatqanyna qanshama jyl boldy eken?» deısiz ishteı tańǵalyp. Sebebi aǵash tasqa aınalýy úshin arada júzdegen jyldar ótýi kerek emes pe.

– Ilgeride mundaı saryaǵashtar óte kóp edi, – deıdi Aqylbek aǵa. – Bala kúnimizde bulardyń ózeginen sý tamshylap jatatyn. Odan beri elý-­alpys jyl ótti ǵoı. Bizden bu­ryn­ǵy aqsaqaldardyń aıtýyna qara­ǵanda, 1924 jyly arheologtar osy jerden bir saryaǵashty Sank-Peter­býrgtegi Ermıtajǵa alyp ketken kórinedi. Sonsoń, taǵy bir esime túsip otyrǵan qyzyq jaıt – baıaǵyda munda jylan kóp edi. Olardyń basynda shoǵy, ıakı shashy bolatyn. Sol jylandar osy saryaǵashtardy qoryp, kúze­tip júretin sııaqty kórinýshi edi. Son­dyqtan beısaýyt júrgen adamdar munda kelýge qorqatyn. Keıin jylandar basqa jaqqa aýyp ketti. Qalaı de­seńiz de, bul – áýlıeli jer ǵoı.

Shyndyǵynda, aǵash ataýlynyń bá­ri birdeı tasqa aınala bermeıtini anyq. Kóbine adam aıaǵy baspaǵan qıyr shet­te, ıá bolmasa, shyrqaý bıikte ósetin aǵashtar ǵana myń-mıllıon jyl­­dan soń baryp tasqa aınalatyn bol­sa kerek.

Al mynaý jer asa bıik emes. Aýyl­dyń mańy. Onyń ústine, kóne-e-e zamandardaǵy Uly Jibek jolynyń boıy.

– 1957-58 jyldary biz bastaýysh­ synypta oqıtynbyz, sol kezde Erke­baı Búrlibaev degen tarıhshy aǵaıymyz arnaıy ekskýrsııa uıymdas­tyryp, mektep oqýshylaryn osynda alyp keletin, – deıdi Maısataı aǵa­myz. – Ol kezde, Aqylbek kókem aıt­qandaı, mundaı saryaǵashtar kóp edi. Endi mine... ekeýi ǵana qalypty ǵoı. Obal-aı! О́stip júrip budan da aıyrylyp qalmasaq bolǵany da...

Bul árıne, aıdaı aqıqat. Kim bilsin, biz bálkim, Uly Jibek jolynyń boıyn­daǵy eń sońǵy saryaǵashtardy kórip turǵan bolarmyz. Olardy saq­tap qalý – búgingi urpaqqa paryz edi ǵoı. Sebebi shyǵystan batysqa qa­raı sozylyp jatqan sol baıaǵy kerýen jolynyń boıyndaǵy el bul jer­di kıeli dep qadirlep, keıingi ur­paqqa amanat etip ketti emes pe.­ Tipti osynaý aýdan ataýynyń zat­tyq etımologııasy retinde bolsa da olardy Saryaǵash qalasyndaǵy eskertkishterdiń qataryna qosý qajet edi ǵoı. Amal qansha...

Áli de bolsa, Sheńgeldi beketiniń ma­ńyn­daǵy jotanyń bıiginde jatqan eń sońǵy eki saryaǵashtyń bireýin Saryaǵash qalasynyń ortalyǵyna, al ekinshisin ózeriniń myń jyldyq mekeni bolǵan mań daladaǵy asfalt joldyń boıyna eskertkish etip ornatsaq, myna óńirge at basyn burǵan qonaqtar arnaıy baryp, qyzyǵyp tamashalaıtyndaı tarıhı eskertkishke aınalar edi-aý, shirkin!..

Nurǵalı ORAZ, «Egemen Qazaqstan»