«...Án salsa, ol ózin-ózi umytady, ánniń áýenine tóńkeriledi, onyń daýsy kómeıinen shyqpaıdy, júreginen shyǵady. Ol ánniń ár naqysyn uǵady, ándi ǵana súıedi. Án salsa raqattanyp, gúl-gúl jaınaıdy. Kózi de, aýzy da, denesi de, qoly da birge án salady. Ámirqan kisi emes, ánge aınalady...
...Ámirqannyń kıimi de, júris-turysy da jat edi; qazaqtyń erkindigin eske túsirýshi edi...»
Júsipbek AIMAÝYTULY
Prolog
Ámire jaıly buǵan deıin de kóp aıtyldy. Áli de aıtyla bermek. Sebebi ánshi ómirine baılanysty derek pen maǵlumat júıeli de tyńǵylyqty izdenisti talap etedi. Budan buryn da talaı maqalaǵa arqaý bolǵan taqyrypqa qaıta oralý sebebimiz osy. О́ıtkeni Ánshi álemi – máńgilik!
...Onyń sulýlyq tunǵan syrshyl janyna ózge túgil, ózine beımálim bir tylsym áýen uıa salyp, únemi maza bermeıtin. Ol qazaqtyń ózindeı keńdikpen astasqan áldebir erkin tynysty, Ánshiniń barlyq daýys múmkindigin ashatyn ǵalamat shyǵarma arqyly týǵan halqynyń bar arman-murat, tek-tamyr, muń-syryn jetkizýdi armandaıtyn. Sol arqyly sheksiz-shetsiz qazaq dalasyn án áldıimen terbetkisi keletin. E.Brýsılovskııdiń áıgili «Qyz Jibek» operasynyń partıtýrasyn tuńǵysh ret qolyna alǵanda, sol armanyna birtaban jaqyndaǵandaı esi shyǵyp erekshe qýanǵan-tyn. Ishteı daıyndalyp, qoıylym premerasyn asyǵa kútken Ánshi, alaıda, ol ániniń mejeli ýaqytta taǵatsyzdana tosqan tyńdarmanyna jetpeı, bas keıipker Jibektiń Tólegenin joqtaıtyn arııasyndaı kórermeni úshin bir-aq sátte azaly áýenge aınalyp keterin tipti de sezbegen edi...
* * *
...Jasy 35-40 shamasyndaǵy alasa boıly, taqyr bas, shyqshytty jigit sahnaǵa kóterildi. Ústinde qazaqy shapany, qolynda dombyrasy bar. Ottaı janǵan janary men alaburtqan júzinen baıqalady: ánshi tereń tolǵanys pen tolqynys ústinde tur... Demin ishine tartyp az ǵana úzilis etti de, dombyrasyn bebeýlete jóneldi. Ol endi jerde emes, kókte!
Qasıetti qara dombyranyń shanaǵynan tógilgen áýezdi áýen áldene ýaqytta ǵalamat ánge ulasty. Shetsiz, sheksiz keńistikke qaraı ǵaryshtyq jyldamdyqpen qulash urǵan shyńyltyr ún endigi sátte zalda otyrǵan talǵampaz kórermenniń júrek qaltasyna quıyla berdi, quıyla berdi... «Qunarǵa baı ne degen ǵajap ún?!». Siltideı tynyp, bir sátke qımylsyz qalǵan myńdaǵan adamdyq kórermen zalyndaǵy ár tyńdaýshynyń janaryna áp-sátte osy tektes tańdanysqa toly sansyz saýal tuna qaldy. Áýen tolastamasa, án bitpese eken degen jalqy tilek te qyltııatyndaı kóńil túkpirinde... Zaldyń nazary – Ánshide!
Álginde ǵana qobaljyńqyrap sahnaǵa kóterilgen jigit aǵasy endi tolqynys turmaq, bar álemdi umytqan. Kózi jumýly, kóńili qııanda. «Aǵashaıaqty» armansyz áýeletedi! Adam emes, beınebir ánge aınalyp ketkendeı... Tek qana qııal qarmaıtyn muzart shyńnyń asqaqtyǵyndaı keremet bir tektilik seziledi kómeı deminen. Ánshi únimen birge sahnaǵa kúlli qazaq dalasy, qazaq bolmysy kóship kelip, qosyla án salyp turǵandaı... Ony sezimtal kórermen sózsiz sezdi. Sebebi bul kórermenniń jóni de, talǵamy da ózge edi...
Bul – óner oqıǵasyna toly 1925 jyldyń 25 mamyry bolatyn. Al kómeıine bulbul uıa salǵan ónerpazdyń esimi – Ámire Qashaýbaev edi.
Fransııa astanasy Parıjde ótken dúnıejúzilik etnografııalyq kórmede orystyń áıgili ánshileri Dolıva – Sabotnasıı men Kovaleva, ózbek óner maıtalmandary: ánshi Karı Iаkýbov pen bıshi Tamara Haným, ázerbaıjan án ónerin áıgileýshi Shavket Mamedov syndy ónerpazdarmen keńes delegasııasy quramynda birge kelip, án salǵan Ámire ánine sol kezde tánti bolmaǵan, qol soǵyp qoshemetin aıaǵan jan bolmady. Án asqaqtaǵan saıyn ánshi de sheksiz abyroıǵa bólenip, dańq shyńyna kóterile berdi.
Sózin túsinbegenimen, qazaqy áýen qýatyna, shyńyltyr taza daýys pen tynys keńdigine bas ıgen Fransııanyń talǵampaz qaýymy biraýyzdan baıqaýdyń kúmis júldesin sonaý qııandaǵy qazaqtaı qasıetti eldiń abyroıyn arqalap barǵan Ámireniń qanjyǵasyna baılap bergen edi sonda. Parıj kóginde qalyqtaı qanat qaqqan ún qudiretine tamsanyp, tańdaı qaqqan fransýz jazýshysy, ónerdiń bilgir synshysy Romen Rollannyń: «Men shyǵysta ánshisin bulbul qusqa nege teńeıtinin endi túsindim, onda ánshilik qabilet óte basym» – dep tebirene til qatatyny da osy sát. Al án arysy Júsipbek Elebekov bolsa, ánshi daýsy 8 shaqyrym qashyqtyqqa deıin jetti degen derek keltiredi, Ámireni án janrynyń ımprovızatoryna balaıdy. «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń 1949 jylǵy 10-sanynda jaryq kórgen «Eki estelik» maqalasynda zamandas dosy Qalıbek Qýanyshbaev: «Ámire án salǵanda, qandaı kúshpen, aıqaımen birneshe ánder aıtqanda, túsi buzylmas edi. Kúshpen aıtatyn ánderdi aıtarda barlyq demin bir-aq jıyp alatyn. Oń jaq alqymynda moınynyń qaltasy bar edi. Soǵan bar demdi toltyryp ap, únemdep shyǵaryp kópke deıin dem almaıtyn», – dep tamsanady.
...Sáni men saltanaty kelisken búkilálemdik bul kórmeden delegasııa úlken áser, shyǵarmashylyq shabytpen oraldy. Álemdi ánimen tamsantqan Ámire ǵana odan keıingi bolashaq ómirin astan-kesten etken alasapyran alapatty arqalap qaıtty. Bárine sebep – ánshi etigimen birge Eýropaǵa jol tartqan bir japyraq qaǵaz! Bul qupııa hattyń mán-jaıyna ánshiniń qanyqtyǵy ıakı beıhabarlyǵy naqty málim bolmaǵanymen, atalmysh bir tilim qaǵazdyń ult qaıratkeriniń tutastaı taǵdyryn astan-kesten etýge qudireti jetti.
...1925 jyldyń jazynda, ıaǵnı Parıjde ótetin búkilálemdik kórmege qaraılas ýaqytta Máskeýdegi tatar etikshisine erekshe tapsyryspen etik jóndeý isi júkteledi. Tapsyrys berýshi jap-jańa etiktiń ultaraǵynyń astyna áldebir hatty salyp, qaıtadan tigip berýin ótinedi. Tapsyrys múltiksiz oryndalady. Jáne aldyn ala josparlanǵandaı, aıaq kıim Ámireniń aıaǵyna kıilgen kúıi fransýzdardy tańdaı qaqtyrǵan ǵalamat ánshi ánimen birge Eýropaǵa qaraı shekara asyp kete barady. Ultaraq astynda jasyrynǵan hattyń qanshalyqty qaýipti ekenin jáne óziniń qandaı iske táýekel etkeli turǵanyn ánshiniń ózi bilmeýi de múmkin. Álde bile tura ult muraty jolyndaǵy úlken saıasatqa eriksiz aralasty ma eken?.. Ol hat jaıly, jazbadaǵy aıtylǵan áńgime jaıly naqty málimet bolmaǵandyqtan, másele kúni búginge deıin beımálim bolyp keledi. Biraq jazǵan adamnyń esimin halyqaralyq jýrnalıst Sultanhan Aqqulyuly óziniń jýrnalısterge bergen bir suhbatynda málimdeıdi. Suhbattyń qysqasha mazmuny mynadaı: «Ámire Qashaýbaıulynyń Parıjge barýyna ult kósemi, alty alash arysy Álıhan Bókeıhannyń tikeleı qatysy bolǵandyǵy týraly kóp jerde aıtylmaıdy. Álekeńniń jazýy boıynsha, Ámirege ulttyq kıimder kıgizgende onyń etigindegi ultaraǵynyń astyna ol Mustafa Shoqaıǵa arnalǵan hatyn jasyryp, dál sol jolmen Mustafa Shoqaıdan hat alǵany málim. Mustafa Shoqaıdyń Álıhanǵa nemese Álıhannyń Mustafa Shoqaıǵa jazǵan hatynda ne aıtylǵany jaıynda bizdiń qolymyzda, ókinishke qaraı, eshqandaı derek joq».
Hat mazmunyn anyqtaý múmkin bolmaǵanymen, joldaýshy Álıhan Bókeıhan ekeni aqıqat. Ámire shyndyǵyn ashýshy jazbagerlerdiń biri Ámirhan Bákiruly Mustafa Shoqaı Ámiremen tek Parıjde ǵana emes, Maındaǵy Frankfýrtte de birneshe márte kezdeskendigin jazady: «Mustafa Shoqaı Parıjde jáne Maındaǵy Frankfýrtte de birneshe márte kezdesip, onymen ashyq áńgime júrgizgen sııaqty. Sol kezdesýlerde ol ánshige qazaqtyń biraz halyq ánderin oryndatyp, sher tarqatqanǵa uqsaıdy. Biraq Ámire tergeýde bul týrasynda aýzyna almaıdy. Shamasy, janalǵyshtardyń áreketterinen qoryqqan, sosyn belgili derekterdi ǵana aıta bergen. Osyǵan oraı GPÝ tergeýshileri de ony jıi shaqyryp, qaıta-qaıta tergep turǵan» – deıdi «Parıjdegi qupııa kezdesý» maqalasynda avtor.
Fransııa saparynan keıin uly ánshiniń ómiri adam aıtyp tózgisiz dúrbeleńge aınaldy. Sebep – Ámire Qashaýbaev pen ult qaıratkeri Mustafa Shoqaıdyń Parıjdegi qupııa kezdesýi. Jat eldegi júzdesý jaıly ánshiniń ózi gýbernııalyq «Qazaq tili» gazetine Parıj sapary týrasynan suhbat berip otyryp málim etedi. Osyny jeleý etken Birikken bas saıası basqarma (OGPÝ) tyńshylary qazaq emıgranty Mustafa Shoqaımen astyrtyn baılanysy bar dep kúdiktenip, Ámireni sansyz suraqtyń astyna alady. Úıin tintip, úzdiksiz tekserýler júrgizedi. Qorqytyp, úreılendirip, tipti soqqyǵa da jyǵady. Sóıtip dala daryny aıaýsyz azaptaý men jantúrshigerlik qatigezdikti basynan keshiredi. Sondaǵy ánshiniń qınalǵan, názik jany toz bolǵan, azamattyq ary qor bolǵan qıyn kúnderdegi kóńil kúıi men ishki sezimin óner zertteýshisi Jarqyn Shákerim 1974 jyly ózine qupııa túrde aıtqan Sosıa- lıstik Eńbek Eri, áıgili akter Serke Qojamqulovtyń esteligine súıene otyryp, bylaısha áńgimeleıdi: «Búkil halyq qoshemetine bólenip, ataǵy jer júzine ketken Ámire Parıjden asa kóńildi de shatty oraldy. Arada bir-eki aı ótpeı jatyp bir kúni bet-álpeti kógergen, kózi isingen kúıi jumysqa keldi. Ne bolǵanyn suradyq. Ol: «suramańdar, men aıtpaımyn», dedi. Onyń osy kórinisi araǵa aılar salyp qaıtalanyp júrdi. 1929 jyly ult teatry Almatyǵa kóshti. Munda kelgen soń da Ámirede sol kúı úzilgen joq. Umytpasam, 1931 jyldyń kóktemi edi. Bir oıyn-saýyqtan soń Isa, Ámire úsheýmiz aıly túnniń aspanynda úıdi-úıimizge birge tarastyq. Sonda Ámire: «Myna pálelerdiń mende ne aqysy bar ekenin bilmeımin, tún jamylǵysynda qara kıingen ekeý úıden áketip, tań sárige deıin ustap qoıa beredi. Sondaǵy suraıtyny: «Mustafa ne dedi?» – deıdi. Aıtqan ánimdi tyńdap, kózine jas alyp elge degen saǵynyshyn bildirgennen basqa estigen eshteńem joq desem, senbeıdi. Sengen bylaı tursyn, biri ustap turyp, ekinshisi qol jumsap, kókala qoıdaı etedi» dep kózine jas alyp, qınalyp júrgenin jaıyp saldy. Bárinen de soraqysy, «osynymyzdy bir adamǵa aıtýshy bolsań, otbasyńa zııany tıedi» dep, ábden qorqytatynyn aıtyp eńkildegeni esten keter me?..Qaıran Ámireniń sol sózi áli qulaǵymda» degen edi».
...Ánshiniń basynan qara bult seıilmedi. Beımezgil jáne beıýaqyttaǵy shaqyrtýlar men jóndi-jónsiz tergeý, adam tózgisiz azaptaýlar, kúni keshe ǵana janynda birge júrip, jaqynyna aınalǵan jandardyń qara bastarynyń qamy men qaýipsizdigin kúıttep syrt aınalýy, teatrda oınap kelgen rólderinen shettetilýi, daýys jazý úshin Máskeýden arnaıy kelgen mamandarǵa beriletin tizimnen óz esiminiń syzylyp tastalýy – munyń barlyǵy da jany názik, sezimtal óner adamynyń qaı-qaısysyna da ońaı tımesi anyq. Jeńil tımegeni bylaı tursyn, bul óner adamy úshin ólimmen teń azap edi. Mundaı soqqy ánshi emes, jaı adamnyń óziniń saǵyn syndyryp jiberýi ábden múmkin. Ámire Qashaýbaev ta sondaı qıyn kúnderdi basynan ótkerdi. Ásirese, janyna qatty batqany Evgenıı Brýsılovskııdiń qoltańbasynda 1934 jyldyń 7 qarashasy kúni qoıylǵan qazaqtyń tuńǵysh operasynan alapat ánshige laıyq róldiń tabylmaýy boldy. Qansha tózýge, shydaýǵa tyrysqanmen de, pende emes pe, tóze-tóze tózim de túgesildi. Dańq shyńyna shyǵa tura shyǵarmashylyq sharasyzdyqqa shyrmaldy. Parıj aspanyn ánmen áýeletip, tańdaı qaqtyrǵan, qazaqtyń ánshilik dástúrin dúnıejúzine tanytqan dara daryn endi isher as, kıer kıimge zar bolyp, «ashy sýmen» dostasa bastady. Ishtegi kúıikti osylaı basqysy keldi. Sóıtip uly talant óziniń ánshilik ǵumyryna máńgilik núkte qoıdy. О́ner ıesiniń osy bir qıyn kúnderdegi aıanyshty hálin ulttyq operany shyrqaý bıikke kótergen uly kompozıtor Evgenıı Brýsılovskıı: «Parıj ben Strasbýrgtiń sahnalarynda jaryq juldyzdaı jarq etip kóringen Ámire Qashaýbaev seniń aldyńda tur. Kózi qantalap mólıgen, denesine ter sińgen, daýsy barlyqqan, eńsesi pás adam sol Ámire Qashaýbaev pa? Áli de bolsa maǵan birdeńeni dáleldemek bolady... Kópe-kórneý jylap tur. Biraq bul mastyqtyń áserinen tógilgen kóz jasy emes edi. Joǵalǵan, aldanǵan ómirdiń ashy solyǵy edi. Qazir daýsynan aıyrylǵan shaǵynda onyń kezdesip, bas qosar adamy da shamaly, oǵan kóńil bólip jatqan eshkim joq. О́ziniń jalǵyzsyrap qalǵanyna, eleýsiz qalǵanyna qatty qamyǵady ol» – dep jazady óziniń «Dúıim dúldúlder» atalar eńbeginde. Ashy da bolsa shyndyq osy. О́mirine tóngen qaýipti sezse kerek, qaıtys bolarynan az ýaqyt buryn sol kezde nebári 27 jastaǵy kompozıtor Ahmet Jubanovqa baryp: «Áldeqandaı jaǵdaı bola qalsa, úıdegi qarshadaı eki qyzyma kóz qyryńdy sala júrgeısiń» – dep otbasyn amanattap ketipti. Bul –1933 jyly bolǵan oqıǵa. Arada bir jylǵa jeter-jetpes ýaqyt ótkende alapat ánshi baqıǵa attanady. Parıj saparynan keıingi ónerpaz ómiriniń tozaqqa bergisiz toǵyz jyly osylaısha qaıtalanbas talant ıesiniń tamyryn úzdiksiz baltalap, aqyry, qıyp tyndy.
Epılog
...1934 jyldyń 7 qarashasy. Dál osy kúni Evgenıı Brýsılovskıı jazǵan qazaqtyń tuńǵysh operasy «Qyz Jibek» qoıylymynyń premerasy ótti. Qazaq óneri úshin úlken jańalyq! Halyqtyń qoshemetinde shek joq. Sheber óner kórsetken: Kúlásh Baıseıitova, Qurmanbek Jandarbekov, Manarbek Erjanov, Júsipbek Elebekov, Qanabek Baıseıi- tovteı ónerpazdarǵa sheksiz iltıpatpen tolassyz shapalaq soǵyp, rızashylyǵyn bildirisip jatqan shat-shadyman shaqta qazaq ónerin oısyratyp ketken qaraly habardy da estidi jıylǵan jurt: «Án atasy – Ámire Qashaýbaev qaıtys boldy...».
«Lenınshil jas» gazetiniń 11 qarasha kúngi sanynda mynadaı nekrolog berildi: «Noıabrdiń 5-sinen 6-syna qaraǵan túngi saǵat úshte Qazaqstannyń belgili halyq ánshisi Ámire Qashaýbaev az kún aýyryp, qaıtys boldy». Bul – resmı derek. Al beıresmı málimetke súıensek, qoıylymnan ózine laıyq ról buıyrmasa da, teatrǵa kúnde kelip, daıyndyqqa qatysyp, operanyń sahnalanýyn asyǵa kútip júrgen ánshiniń jansyz denesi dál ózi taǵatsyzdana tosqan «Qyz Jibeginiń» tusaýy kesiletin kún qarsańynda opera teatryna jaqyn mańnan tabylypty.
...Sahnadaǵy Qyz Jibektiń Tólegenin joqtaýy endigi sátte kúlli qazaqtyń azaly kúıine aýysyp júre berdi... Tuńǵysh operasynyń tusaýyn kesip qýanǵan qazaq sahnasy alapat ánshisin joǵaltyp jáne jylap turdy. Shatyr-shutyr shapalaqtyń shattyqty únin qara jerge tyrs-tyrs tamǵan kóz jasy qumyqtyra berdi...
Nazerke JUMABAI, «Egemen Qazaqstan»