Qazaq topyraǵynda ómir súrgen oqymysty, dindar, taqýa jandardyń biri – Kamaraddın Bıjomartuly. Alashtanýshy ǵalym Maqsat Tájimurattyń jazýyna qaraǵanda, Kamaraddın hazirettiń shynaıy esimi – Aıjaryq eken. Týǵan jeri – Bókeı ordasy. «Kamaraddın», ıaǵnı «Dinniń aıy» degen at bul kisige Buqar medresesinde oqyp júrgende, bilimge degen qushtarlyǵy men taqýalyǵy úshin berilgeni jaıynda aıtady («Astana» jýrnaly, №2 (51), 2010).
Aıjaryq Bıjomartuly – 1807 jyly týǵan. 1889 jyly 81 jasynda Baıanaýylda dúnıeden ótken. Jas kezinde 18 jyl Buqara qalasynda dinı ilim úırengen. Quran hám hadıs ilimi boıynsha joǵary dárejege jetken. Islam ǵulamalarynyń ǵajaıyp eńbekterin oqyp, boıyna sińirgen.
Buqaradan oralǵan soń, ıaǵnı 1849 jyly Orynborda ornalasqan musylman dinı mekemesinde sharıǵat isimen aınalysqan. 1852 jyly Aqmola óńirinde aty tanymal aǵa sultan Turlybek Kóshenovtiń mańyna kelip, bala oqytýǵa nıet etkenimen, kóp uzamaı Semeı medresesine aýysqan kórinedi. Dál osy kezde 1855-1858 jyldary Semeıde bilim alyp júrgen jas bala Abaı Qunanbaıulyn oqytqan.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, alashtanýshy Tursyn Jurtbaı 2008 jyly «Aıqyn» gazetine bergen suhbatynda: «Qunanbaı qajy balasy Abaıdy Semeı qalasynda ornalasqan medresege oqýǵa bergen. Úsh aıdan keıin: «Myna bir jas moldanyń oqýy kúshti eken», – dep Kamalatdın (Kamaraddın) moldaǵa aýystyrǵan» deıdi.
Odan keıin Kamaraddın haziret – 1863 jyldan bastap Ombydaǵy Sibir kadet korpýsynda ıslam páni boıynsha tórt jyl dáris bergen. Bul oqý ornynda shyǵystanýshylar daıyndaıtyn arnaıy bólim bolǵandyqtan jáne Azııa elderin zertteýge qulshynǵan ǵalym-saıahatshylar úshin ıslamdy bilý erekshe mańyzdy bolǵany sózsiz.
Jalpy, Kamaraddın haziret musylman áleminiń oıshyly jádıdshil-reformator tulǵa Shahabýddın Marjanıdiń shákirti. Shahabýddın Bahaýıddınuly 1818 jyly Qazan shaharynyń irgesindegi Marjan qalasynda dúnıege kelgen. Jasynda túrki, arab, parsy, orys tilderin erkin meńgerip, sol tilderde ǵylymı eńbek jazǵan. Reseıdiń oqý oryndarynda dáris bergen. Ǵalymnyń túrki tarıhyn baıan etken: «Bulǵar memleketi men Qazan handyǵynyń tarıhy», «Mýstafad Ál-Ahbar fı ahýalı Qazan ýá Býlǵar» atty kitaptary orys, arab, tatar tilinde jarııalandy. Onda qazaq tarıhy da qamtylǵan. Musylman elderine uzaq ýaqyt sapar shegip, álemge áıgili «О́tken babalar ómirinen» («Ýafıat ál-asláf») degen áıgili jeti tomdyq eńbekti arab tilinde jaryqqa shyǵarǵan. Osy jeti tomdyq Abaıdyń jata-jastana oqıtyn kitaby bolǵany jaıly derekti ǵalym Tursyn Jurtbaı keltiredi.
Osy oraıda zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń: «Eger Shahabýddın Marjanıdiń jádıdtik baǵdarlamasy men esepti aqylǵa qurylǵan pikirin ustanbasa Abaı eýropalyq ǵylym muhıtynyń jaǵasyna jete almas edi» degen oı tujyrymyn aıtpasa bolmaıtyn sııaqty.
Demek XIX ǵasyrda túrki ultynyń arasynan shyqqan, dúnıe ǵylymyna túbirli ózgeris engizip, túrki jurtynyń kózqarasyn jańasha qalyptastyryp, oılaý júıesiniń dárejesin bıiktetip, ıslam dini men jaratylys ǵylymynyń sabaqtastyǵyn jańa satyǵa kótergen Shahabýddın Marjanı osyndaı adam.
Al, osy adamnyń shákirti Kamaraddın haziret bolsa, odan keıin bul kisiden Abaı bilim alsa, qazaq rýhanııatynyń sabaqtastyǵy osylaı túzilgen deýge negiz bar.
Kamaraddın haziret 1867 jyly Kereký óńiriniń shonjary Musa Shormanovtyń yqpal etýimen Baıanaýylǵa kelip, Bilán aýyly meshitinde bala oqytýdy qolǵa alǵan. Bul kezde haziret 59 jasta eken. Otbasy músheleri – áıeli Bıbi Marııam, balasy Ábdirahman, qyzy Qurshıd.
Alǵashqy jyly 3 balany oqytqan. Olar: Qulboldy ıshannyń balasy Fazyl, ekinshisi hazirettiń óz balasy Ábdirahman, úshinshisi – Máshhúr Júsip Kópeıuly.
Máshekeń óz qolymen jazǵan ómirbaıan hatynda: «...Alty jasymda kitap oqyp, segiz jasymda Baıanaýylda Kamaraddın ahýnnyń aldynda syryp oı bastap, toǵyz jasymda ǵylym hatqa, muhtasar ál-ýıqaıaǵa sharh qylyp, on jasymda shaıyrlyq arqyly tanyldym. 29 jasymda Buqarı sharıfke baryp, myrza Ulyqbekke múdáris boldym» deıdi («Qazaq shejiresi», 7-nusqa).
Sondaı-aq Máshekeńniń «Dýanyń paıdasy» deıtin bir betten aspaıtyn shaǵyn jazbasy bar. Sonda Ákimbek degen jomart adam Baıanaýyldaǵy Kamar (Kamaradın) haziretke 10 at berdi. «Beseýin óz qolymmen aldym», – dep jazady.
Taǵy bir derek Máshhúr atanyń 1910 jyly jazǵan «Ereımentaý sapary» atty óleńinde:
Surasań rýymdy Súıindikpin, Bolattan aǵyp túsken quryshtaı-aq, Balasy Qulboldynyń naǵyz tekpin, Ustazym Kamar molda sabaq alǵan. Jıyrma toǵyzymda ilim izdep, Men edim mehnat shegip Buqar barǵan, – deıtin joldary bar.
Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, ómiriniń sońǵy jyldaryn Baıanaýyl óńirinde ótkizgen Kamaraddın haziret Máshhúr Júsipti oqytyp qana qoımaı, osy ólkege rýhanı tanymnyń nárin sepken. Dálel retinde aıtsaq: Qanysh Sátbaev, Shafıq Shokın bastatqan baıanaýyldyq akademıkterdiń túbiri osynda jatyr.
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»