Abaı hakimniń aıtýynda, adamnyń júrekten aıaýly jeri joq. Aıryqsha bólip aıtqan adamdyq úsh qasıettiń biri de – jyly júrek. «Raqymdylyq, meıirbandylyq, ártúrli iste adam balasyn óz baýyrym dep, ózine oılaǵandaı olarǵa da bolsa ıgi edi demek, bular – júrek isi» deıdi. Al ǵaqlııa qara sózderiniń sońyn: «Adamshylyqtyń aldy – mahabbat, ǵadelet, sezim» dep tujyrymdaıdy. Osyǵan oı júgirtip paıymdaǵanda dúnıeni ustap turǵan adamdyq asyl qasıetterdiń asqar shyńynda ádilet pen meıirim turmaǵy lazym.
Adam Ata zamanynan beri, Ábildi Kábil, baýyrdy baýyr óltirgennen bastap qataldyq pen qaskóılik, qatygezdik pen zalymdyq ısi adam balasynyń qas dushpany bolyp keledi. Sonda deımiz-aý, bir ǵajaby, birge týǵanyńdy, óz qandasyńdy ǵana emes, dini men dili, tili birińdi ǵana emes, «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep!» degen ulyq ǵadeletti sózdi qazaqtyń bas aqynynyń aıtqany qandaı ǵanıbet. Aıaýly Tólegen Aıbergenovtiń «adamnyń zańǵar ulylyǵyn saǵynyshymen esepteýi de» tegin emes. О́mirdiń máni men sáni, tirshiliktiń julyn-ózegi – mahabbat pen meıirim degendi ańǵartady joǵarydaǵy ǵıbratty oı ıirimderi. Izgilik pen ınabat, adamgershilik pen ar-uıat, barlyq jaqsylyq ataýly adam júreginiń tuma bulaǵynda tunǵan tunyq sezim – meıirim men mahabbattan bastaý alady.
«Álemdi sulýlyq qutqarady» degen eken álemge áıgili jazýshy Dostoevskıı. Bul sóz de óz retinde, óz ornynda durys shyǵar. Al biraq meıirimi, qaıyrymy joq sulýlyqtyń da sulýlyq bolyp jarytpasy belgili. Naǵyz shynaıy sulýlyqtan meıirimniń lebi esedi, mahabbattyń nur shýaǵy tógiledi. Álemdi qutqaratyn qudiret – meıirim men mahabbat, adamdy adamdyq bıigine kóteretin – meıirimniń shapaǵaty. Kisilik bastaýy – meıirimde. Adam júregindegi meıirim men qaıyrym Allanyń raqymymen jaralady.
Bul dúnıede ana meıirimine, analyq mahabbatqa jeter ne bar?! Ol ómirdi gúldendiredi, kóńildi nurlandyrady. О́mir bastaýy – ana meıiriminde. Álemdi qutqarýdyń úlken bir kepildiligi de analar júreginiń telegeı-teńiz, kúndeı qýatty, taýdaı sabyrly meıirim-mahabbatynda jatyr. Meıirimdi adamdary kóp qoǵam da neǵurlym izgilikti, ádiletti bolmaq, qaýym jurtyna qýanyshty kóbirek syılamaq, qylmys pen qııanattan, qara júrek qaskóılik pen jaýyzdyqtan tysqary turmaq.
Atam qazaq álmısaqtan qaıyrymdy, meıirimdi, baýyrmal halyqtardyń qatarynda. Bala kezimizden meıirim beınesi bizge aq kımeshekti ájelerimizdiń, aq jaýlyqty analarymyzdyń, aıaýly apa-qaryndastarymyzdyń, aq saqaldy atalarymyzdyń, qamqor ákelerimizdiń, aq jaılaý aǵalarymyzdyń, aq peıil dos-qurdastarymyzdyń keıpinde elesteıdi. Ámbe laıym osylaı bola bermek. Meıirim árbir qazaq shańyraǵynyń otynyń basynda, oshaǵynyń qasynda. Qazaqtyń asyl tegi turǵanda meıirimniń oty mazdap jana bermek, osynaý dúnıedegi eń izgilikti kisilik qasıet, adamı asyl seziminiń shýaq jylýy júrekterdi jylyta bermek, sharapatyn tıgize bermek.
Álbette, nıet-tilegimiz osylaı bolsyn deıdi-aý. Biraq kúndelikti ómirde meıirim júzindegi muńdy kórip nalaǵa batýymyz, nazalanyp nalýymyz da ásirese sońǵy ýaqyttarda shekten shyǵyp, tym kóbeıip bara jatqandaı. Ásirese qalaly jerde adamdardyń bir-birine qaıyrymsyz bolýynyń mysaly qadam basqan saıyn qynjyltyp aldan shyǵary tym-aq ókinishti. Úlken úılerdegi kórshilerdiń bir-biriniń úıine hal surasyp, aıtshylap kirýi bylaı tursyn, bir-birin tanymaýy, sálem meziretin de jasamaýy qalypty ádetke aınalyp barady. Adamdar arasyndaǵy qatynasta bir salqyndyq, sýyqtyq seziledi. Eń izgilikti mamandyq ıesi, abzal jandy, adam ómiriniń arashashysy deıtin dárigerlerdiń arasynda kómek-shıpa suraǵan naýqastyń taýqymet-taqsyretine salt etpes, bezbúırek, qaıyrymsyzdyqtyń da kóbirek boı kórsetýi meıirimniń rýhanı qundylyq retindegi mártebesi tómendep ketkenin ańǵartady. Búıte berse meıirimsizdik, tasbaýyrlyq, qaıyrymsyzdyq qoǵamnyń ishten iritetin basty dertteriniń birine aınalmaq. Meıirim júzindegi muń aı betindegi qara daqtardaı birtindep úlkeıe bermek. Sonda qasirettiń úlkeni sol bolmaq.
Bir qoǵamnyń, bir eldiń adamdary bir-birine meıirimsiz bolsa, jaýdy syrttan izdep te keregi joq. Meıirim bolmaǵan jerde qatygezdik, jaýyzdyq pen zalymdyq, qııanat pen qaskóı qylmys bas kóteredi. Kúnbe-kún derlik nebir jan túrshigerlik sumdyqtardy kórip, bilip, estip jatamyz. Jaýyzdyqtyń kókesi kisi óltirý bolsa, oǵan da etimiz ólip alǵany jaman yrym emes pe? Beıkúná sábılerdi óltirý beleń alýda. Tipti bóteni emes, ájesi, áıtpese týǵan sheshesi, týysqandary óltirip jatyr. «Ana atynan, adam atynan sadaǵa ketkirler-aı!» deısiń amalyń quryp. Ishten shyqqan shaqalaǵyn qoqysqa, dárethanaǵa laqtyrý. Qara júrek óshtikpen, qaskóılikpen kektenip, kózderin qara shel basyp, jar qosaqtaryn benzın quıyp órtep jiberý, baqtalasyp azaptap óltirý... Aıta berse, aınalamyzda jaýyzdyqtyń neshe alýan túri jetip artylady.
Bul jalpy qoǵamdaǵy meıirim qasıetiniń azaıyp bara jatqanyn ańdatsa kerek. Jurtshylyq, tıisti mekemeler osyndaı túıtkildi, janaıqaıy shyrqyraǵan mánzeldi máselege kóńil aýdaryp, dabyl qaqqany maqul demekpiz. Aıdyń-kúnniń amanynda, rýhymyzdy jańǵyrtyp, bereke-birligimizdi birlep jatqan myna bostan zamanymyzda eń asyl adamı qasıetimiz – meıirim júzine muń uıalatyp qoıýmyz obal, ar-namysqa da, eldigimizge de syn.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»