Atam qazaq atamzamannan beri ózi bilmeıtin, bilgenniń tilin almaıtyn talaı-talaı sańylaýsyzdardy kóre-kóre kúıingennen osyndaı qarǵyspen úndes maqal shyǵarǵan bolýy kerek. Qazaq jýrnalıstıkasynda, ásirese, telejýrnalısterimizdiń arasynda til bilmeýshilik, ıdıomdyq sózder men ǵasyrlar boıy qalyptasqan frazeologııalyq tirkester men maqal-mátelderdi buzyp-jaryp aıtatyn jastar kóbeıip bara jatyr.
Áýelgide, «jeke bir adamnyń bilmestigi shyǵar, basqa jýrnalıster ony túzep aıtatyn shyǵar dep kópke deıin «usaq-túıekke mán bermeıinshi» degen oımen sabyr saqtap kelip edim. Sabyrdyń da shegi bolady eken. О́ıtkeni til buzýshylyq kúnnen-kúnge etek alyp, bul bilmestik jazylmaıtyn kesirge aınala bastady. Keıbir til biletin mamandar «olaı emes, bylaı» dep aıtyp jatady, biraq, ony elep, qorytyndy shyǵaryp, túzelip jatqan jýrnalıster joq. Jaı jýrnalıster bile bermeıtin shyǵar, jón biledi, til biledi, jurt pikirimen sanasýǵa tıis bas redaktorlar, onyń orynbasarlary bar emes pe, solar qaıda qaraıdy, nege til bilmesterdi jónge salmaıdy? Álde, olar da «bilmesterden» alysqa uzaı qoımaǵan ba? Aıtalyq, qazaqta «Buǵat» jáne «Buǵaq» degen sózder bar. Tamnyń tóbesine jabylǵan jabyndy men qabyrǵanyń qosylǵan jerin «Buǵat» deıdi. Al buǵaq, buǵalyq – asaýdyń moınyna salatyn qyl arqan. «Buǵalyq túsken asaýdaı, julqynyp úzip qasha almaı, basymdy ǵana shaıqaımyn», Qartaıdym mine, qartaıdym» (Nartaı aqyn). Korrýpsııa degen bále órshińkirep turǵan bizdiń qoǵamda eki kúnniń birinde olardyń bir-ekeýi qylmys ústinde tutqyndalyp jatady. Solar jaıly habar bergende bizdiń jýrnalıster qymsynbaı: «Olardyń dúnıe-múlikteri «buǵattaldy» dep qarap otyrady. «Buǵattaldy» emes, «buǵaqtaldy!» Tamnyń buǵat aǵashy men jabyndynyń bul jerge qandaı qatysy bar? «Ol qylmys ústinde ustalyp, túrmege toǵytyldy» deıdi bizdiń tilshilerimiz ben dıktorlarymyz. Bir adam túrmege toǵytylmaıdy, qamalady. Qylmyskerler sany kóp bolǵan jaǵdaıda, onda da, kekesindi túrde «toǵytyldy» dep aıtýǵa bolar, al, jeke adam jaıly qazaq olaı aıtpaıdy, jáne bul etistik adamǵa arnap aıtylmaıdy. Qoı kúpke (kýpka) toǵytylady. Soǵan qaraǵanda, bizdiń jýrnalısterimiz jazǵa salym, qyrqyn naýqany bitkende qoılardy kerolıny bar sýǵa qora-qorasymen toǵytyp alatynyn kórmegen de, estimegen de bolǵany-aý!
Kúpke (kýpkaǵa) adamdy toǵytpaıdy, maldy toǵytady.
Atamzamannan kele jatqan maqal-mátelderdi de buzyp-jaryp aıtý ádetke aınalyp barady. «Sengen qoıym sen bolsań, kúısegen naq aýzyńdy...» deıtin boldy bizdiń til buzarlar. Durysy – «Sengen ógizim sen bolsań...» ǵoı. Bir sharýanyń tórt-bes qoıy bopty. Oǵan bir bilgish kelip: «Tórt-bes qoıdan saǵan ne paıda? Odan da ógizge aıyrbasta. Kóktemde jer jyrtyp, bıdaı ekseń, bir jylda bes qoıyń on qoıǵa aınalyp, qyrýar paıdaǵa kenelesiń» degen sózine sharýa baıǵus eligip, bes qoıyn bir ógizge aıyrbastap jiberipti. Kóktem shyqqan soń sharýa ógizin soqaǵa jegip, jer aıdaýǵa bilek sybana kirisedi ǵoı. О́zine tıesili jerdi tórt-bes aınalǵan soń ógizi qurǵyr jatyp qapty. Sol jatqannan mol jatady. Sharýa urady, múıizinen súıreıdi, quıryǵynan tartady. О́gizi turaıyn demeıdi. Kózi mólıip, kúısep jata beripti. О́giziniń turýǵa áreket te jasamaı beıǵam jatqanyna kúıip ketken sharýa, ashýǵa basyp: «Sengen ógizim sen bolsań, kúısegen naq aýzyńdy!»... – dep boqtaǵan eken. Jýrnalıster jıi qoldanyp júrgendeı «Sengen qoıym...» emes. Bir qoıǵa qandaı senim artýǵa bolady? Senseń ógizge senesiń, qoıǵa emes.
Sońǵy kezderde «jumys jasaý» degen tirkes beleń alyp, tildik normaǵa aınalyp bara jatyr. Adam jumys jasamaıdy, jumys isteıdi. О́tken-ketken aýyz ádebıeti men jazba ádebıetin sońǵy 15-20 jylǵa deıingi úlgileriniń birde birinen «jumys jasaıdy» degen tirkesti kezdestire almaısyz. Bárinde de «jumys isteıdi» dep alynady. Alla balshyqtan adam jasaıdy, joqtan bar jasaıdy, balalar plastelınnen qoı jasaıdy, túıe jasaıdy, at jasaıdy, esek jasaıdy t.t. Al adam jumys jasaı almaıdy, jumys isteıdi. Jumys jasaý onyń qolynan kelmeıdi, onyń qolynan jumys isteý ǵana keledi. Sondyqtan atamzamannan beri turaqty sóz tirkesine aınalǵan «jumys isteýdi» «jumys jasaý» dep maǵynalyq alshaqtyqty qoldan jasaýdyń qajeti joq. «Sútten aq, sýdan taza» degen turaqty sóz tirkesin de «sýdan aq, sútten taza» dep saldyr-salaq qoldana salatyndar da jıi kezdesip qalyp júr.
keletin qasıetti bir sóz bar, ol – Alla. Kópshiligimiz qazir Allah dep aıtyp júrmiz. Mundaǵy «h» árpi qaıdan qosylyp júr? Ras, arabsha aıtylýy «Allah» shyǵar, biraq, qazaq dalasyna ıslam dini engennen bermen qaraı ısi qazaq «Allah» emes, «Alla» dep kelgen joq pa? Oǵan kúdik keltirseńiz taǵy da aýyz ádebıeti men jazba ádebıettiń barlyq túrin oısha sholyp kórińiz. Olardyń bir de birinen «Allah» degen sózdi kezdestire almaımyz, bárinde de Alla! «Adamnyń basy – Allanyń doby» deımiz ǵoı, Allahtyń emes. Shet tilden engen sózder men ataýlardyń bári sol sózderdi qabyldaǵan eldiń aıtý normalaryna sáıkes kelýi kerek. Iısýsty – Isa deımiz, Davıdti – Dáýit deımiz, Býddaǵa tabynýdy Putqa tabyný deımiz, Tomırısti – Tumar deımiz t.s.s.
«Túıeni jel shaıqasa – eshkini aspannan kór» degen máteldi de ár kim ártúrli jaza bastady. Bireýler túıeniń ornyna atty qoıady, áıteýir túıeden jeńil-aý degen úı janýarlarynyń birin qoıa salady.
Turaqty tirkester men maqal-mátelderdi qalaı bolsa solaı paıdalanyp júrgeni til biledi degen aqyn-jazýshylardyń da shyǵarmalarynda kezdesip qalyp júr. Olardyń bárine birdeı toqtala berý múmkin emes. Men kúndelikti ómirde jıi kezdesetin til buzýshylyqtyń eń ózekti, aıtpasqa bolmaı bara jatqan orasholaqtyqtaryna ǵana toqtalyp otyrmyn. Ádetke aınalyp bara jatqan til buzýshylyqtyń órisi budan da keńeıip, onyń sońy jalpyulttyq keselge aınalyp ketpese eken degen qaýippen elimizdiń bas gazeti arqyly dabyl qaǵýyma týra keldi.
Turaqty tirkester men maqal-mátelderdi buzbaıyq, sózdiń mánin joǵaltpaıyq, jazsaq bilip baryp jazaıyq.
Ult bolý úshin tilimizdi túzeıik, qunarly tilimizdi qoldan shubarlamaıyq. «Dúmshe molda din buzar, dúmshe tilshi til buzardyń» keseline shaldyqpaıyq. Til shubarlyǵy jaıly Lev Tolstoı bizden góri qataldaý pikir aıtqan eken. «Obshatsıa ıazykom koe-kak – znachıt ı myslıt koe-kak» («Tili shalanyń oıy da shala»).
Bilgenniń tilin alýdan arlanbaıyq.
Dýlat ISABEKOV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty