Tek toqyraýǵa túspeıtin tulǵa ǵana tarıhta qalady

Asa kórnekti tarıhı tulǵaǵa kimder jatady jáne onyń qoǵamdaǵy róli, orny, sonymen birge, ony anyqtaýdyń krıterııleri qandaı degen suraqtardy fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Jabaıhan ÁBDILDINGE qoıǵan edik. – Asa kórnekti tulǵalardyń ózin birneshe túrge bólýge bo­lady. О́ziniń zerttegen, jazǵan salasynda buryn belgisiz ja­ńalyq ashqan nemese týyndy­lary búkil adamzatqa rýhanı azyq bolýǵa turarlyq dúnıeler bolyp tabylatyn ǵalym, jazý­shy, óner adamdary da uly tul­ǵalar qataryna jatady. Sony­men birge, uly ister jasap, aıryqsha darynymen, sonyń ishinde qolbasshylyq qabileti­men, saıasatkerlik ıa basqa da qyrymen qoǵamdy ózgertý mıs­sııasyn oryndaǵan asa kórnekti tarıhı, uly tulǵalar bolady. Máselen, Petr Birinshi, Napoleon, Shyńǵys han t.b. Osy, asa kórnekti, tarıhı tulǵalardyń pendeshilik qasıetterin aıqyn­daýǵa qoıylatyn talaptar qara­paıym, qatardaǵy adamdardikinen múlde basqa. Olardyń jeke basyn tártipti, tárbıeli, máde­nıetti, joldastyqqa adal degen sekildi qarapaıym aza­mat­tarǵa qoıylatyn adamgershilik krıterıılermen baǵa­laýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, olar­dyń maqsaty tym bıik, qara­paıym adamnan múlde basqa. Olar óz maqsattaryna jetý jolynda kóptegen talaptardan attap ketýi de múmkin. Tipti, janynda bolǵan jaqyn jol­das­taryn, turǵylastaryn qur­­ban­dyqqa shalýy da ǵajap emes. Men joǵaryda ataǵan tulǵalardyń boıynan da sondaı isterdi jıi baıqaýǵa bola­dy. Biraq solaı boldy eken dep olardyń asa kórnekti tarıhı, uly tulǵa degen jetistiginen tómendete almaısyń. Uzaq jyl­­dardan keıin halyqtyń esin­de olardyń tek uly isteri ǵana saqtalyp, psıhologııalyq ólshemmen alǵandaǵy syndary múlde eskerilmeı qalady. Máselen, Stalındi de asa kórnekti, tarıhı uly tulǵaǵa jatqyzýǵa bolady. Árıne, qazir onyń repressııalyq sharalary týraly jıi aıtylýda. О́ıtkeni, halyqtyń jadynan áli kúnge onyń is-áreketiniń janǵa sal­ǵan jarasy tolyq óshken joq. О́zi bolmasa da bireýdiń atasy, bi­reýdiń ájesi onyń rejiminen kórgen qorlyǵyn aýyzba-aýyz jetkizip ketti. Demek, onyń basyndaǵy adamı kemshilikterdi basa kórsetý, olaryn synaý áli basym. Biraq menińshe, júzdegen jyldar ótken soń, onyń esimi Ý.Cherchıll aıtqan: «Ol Reseıdi soqamen qabyldap, qoltyǵynda atom bombasy bar memleket etip qaldyrdy», degen sóziniń ólshe­mimen baǵalanatyn shyǵar. – Asa kórnekti tarıhı tul­ǵalar bizdiń zamanymyzda bar ma? Olar qandaı kezeńderde tarıh sahnasyna kelýi múmkin? – Olar tarıh sahnasyna asa kúrdeli, ótpeli sátterde keledi. Gamlettiń máńgi ólmes «bolý ne ólý» sııaqty ómirlik táýekelge úndeıtin suraqtary týǵan kezde jarq etedi. Túriktiń Mustafa Kemal Atatúrik sııaqty tulǵasy tarıh sahnasyna osyndaı kezde shyqqan. Onyń «ne ómir, ne ólim» degen uranynyń ózi gamlettik máńgilik suraqtan týyp turǵany kórinedi. Atatúrik ba­tys­tyq derjavalardyń hanta­lapaıǵa salyp, Túrik memleketin tarıh sahnasynan máńgi ketirýge bet alǵan asa qaýipti kezde jarq etip shyǵyp, eliniń azattyǵy men bostandyǵyn saqtap qaldy jáne ony memlekettik qurylymnyń jańa sapadaǵy satysyna kóte­rip, respýblıka jasap ketti. Mine, sondyqtan ol asa kórnekti, ta­rıhı uly tulǵalar qataryna jatady. – Sizdiń aıtqandaryńyzdan asa kórnekti, tarıhı tulǵa degen madaq negizinen bılik ba­syndaǵylarǵa qatysty ekeni kórinip tur. Sonda, osyndaı tulǵalar ómir-baqı uly ister týdyra bere me, álde olardyń daryny men isi belgili bir tarıhı kezeńde ǵana kórine me? – Ol endi uly tulǵanyń taǵdyryna baılanysty. Dúnıede bári de ózgerip turady. Abaıdyń da: «Alla ózgermes, adamzat kún­de ózgerer...» degen sózi bar emes pe? Sol sııaqty adamzat kúnde ózgeredi. Bul arada adamnyń qubylǵysh sııaqty pasyq minezin emes, adamzattyń qajettiligi tý­raly aıtyp turmyn. Adamzat qoǵamynyń aldynda únemi jańa maqsattar men mindetter týyp otyrady. Bir belesten asqan soń endi boldyq-toldyq dep toq­meıil­sýge eshqashan bolmaıdy. О́ıtkeni, aldan ekinshi beles shy­ǵyp, odan da asý qajettiligi týyndaıdy. Eger bir belesti ba­ǵyndyrǵan soń toqmeıilsýge jol berilse, onda sol qoǵamnyń da­mýy toqyrap, adamdar arasynda narazylyq, ókpe-naz týyndaı bastaıdy. Bir kezdegi úlken jetistikke mastanyp, dandaısyp ketýshilik te bolýy múmkin. Mýammar Kaddafıdiń jaǵdaıy bul sózimizge mysal bola alady. Kezinde ol Afrıka qurlyǵyndaǵy progresshil tulǵa boldy. Eldegi monarhııany joıyp, respýblıka jarııalady. Lıvııa Afrıka men Arab álemindegi eń joǵary da­myǵan memleketterdiń birine aınaldy. IJО́ jan basyna shaq­qandaǵy mólsheri 14 myń dol­larǵa jetti. Biraq, kóshbas­shy­nyń syrtqy saıasattaǵy dan­daısýlary, basqalarmen sana­sý­dy qoıýy, pendeshiliginiń kóbeıýi, dúnıeqorlyǵy memlekettik bas­qarý qurylymynyń qalyptas­qan pishinderiniń birin de us­tanbaı, ózgeshe «úshinshi álemdik teorııa» oılap tabýy jáne t.s.s. másele­ler ony Lıvııanyń da­mýyndaǵy tejegishke aınaldyr­dy. Ol jańa ıdeıalardyń týýyna, jańa qozǵa­lys­tarǵa qarsy bo­lyp, óziniń teorııalyq dogma­synan aıryl­mady. Sonyń aqy­rynyń qandaı bolǵanyn kórdik. Mine, sondyqtan da asa kór­nekti, tarıhı tulǵanyń ózi qoǵam damýyna, jaqsylyqqa ózgerýine kereǵar ister jasaı bastasa, ol tejegish rólin atqaryp, ol jerde ashyq bolmasa da ishteı qar­sy­lyq oty byqsı bastaıdy. Sony­men birge, tarıhı tulǵanyń ke­zeńdik sıpaty da kóp bolady. Máselen, Azamat soǵysynda aty shyǵyp, qolbasshylyq daryny aspandap turǵan Býdennyı, Voroshılov Uly Otan soǵysynda qol bastaýǵa jaramaı qaldy. Demek, olar belgili bir kezeńge ǵana jaramdy tulǵalar boldy. Únemi qozǵalysta bolyp, jańany ıgerýde alda bola almaǵan tulǵalar kezeńdik sıpattaǵy aıtýly tul­ǵalar bolyp qala beredi. Kóp ýaqyttardan keıin olardyń ja­saǵan isin uly ister dep aıtý da qalady. Sondyqtan, olar tarıhı uly tulǵalar qatarynan oryn ala almaıdy. – Al endi ózimizdiń tarıhqa jaqyndasaq... Qazaq dalasyn­daǵy buryn-sońdy asa kór­nek­ti, tarıhı uly tulǵalar dep kimderdi aıta alamyz? – Aldymen, árıne, Abylaı handy aıtamyz. Ol tarıh sah­nasyna shyqqanda qazaq halqy el bolyp tura ala ma, joq pa degen suraq turǵan. Joǵaryda aıtqan Gamlettiń «bolý ne ólý» máse­lesi kún tártibine shyqqan edi. Ol kezde qazaq dalasyna anta­laǵan jaý jan-jaqtan tap-tap berýde bolatyn. Shyǵystaǵy eń basty jaý – jońǵar handyǵy qazaq jerine qaıta-qaıta sha­býyl­dap, malyn aıdap, janyn qyryp ketip turdy. Soltústik Batystan Jaıyq kazaktary men bashqurttar, Ońtústikten Qoqan handyǵy maza bermedi. Osy kezde Abylaı qazaq halqyn bir orta­lyqqa baǵyndyrýǵa uıytqy bo­lyp, barlyq kúshimizdi bir týdyń astyna toptastyra bildi. Tý-talaqaı tartystyń astynda­ǵy el men jerdiń basyn qurap, ish uıysyp, syrt moıyndaǵan memleket dárejesine qaıta kóte­re aldy. Alymdy da jalyndy, jaýǵa shapsa batyr, qol bastasa kósem, sóz bastasa sheshen bola bilgen qanshama tarıhı tulǵa­lardyń qalyń legin tarıh sahna­syna shyǵaryp, olardyń qabilet­terin bir arnaǵa, bir maqsatqa toǵystyrdy. Sóıtip, Jońǵar men Qoqan handyǵy basyp alǵan talaı jerler men qalalar, ja­nymyz ben malymyz keri qaıta­ryldy. Tipti, Qytaı shabýylyna da qarsy tura alyp, olardyń oıynyń da sol kezde orynda­lýyna múmkindik bermedi. Orys patshalyǵy men Qytaı boǵdy­ha­nynyń aralyǵynda sheber dıp­lo­matııalyq ádister oılap taýyp, táýelsiz saıasat ustana bildi. Joń­ǵar handyǵy bizden álsiz emes edi, kerisinshe, olar­dyń ot qarýlary boldy, uıym­shyl­dyǵy da bizden góri jetilgen edi. Biraq olardyń Abylaı sekildi asa daryndy kóshbasshysy bolǵan joq, sonyń saldarynan olar aqy­ry jer betinen joıy­lyp tyndy. Al biz Abylaı za­ma­nynda etek-jeńimizdi jınap, irgeli el boldyq. Abylaıdyń jeke basynyń tul­ǵalyq qasıetteri basqa handa­rymyzdan, sonyń ishinde Táýke­den, Ábilqaıyrdan artyq bol­maýy múmkin, biraq ol óziniń peshenesine jazylǵan tarıhı mıs­sııany oryndap, sol kezeńde Qa­zaq eliniń tutastyǵyn, eldigin saqtap qaldy. Al keıingi handar qalyptasqan júıemen júrdi, olar taǵdyrsheshti sheshimder qa­byldap, jańa júıe jasaǵan joq. Al Abylaıdyń adam retindegi barlyq – batyrlyq, qolbasshy­lyq, dıplomattyq, sheshendik, kó­semdik, kóregendik qasıetteri erekshe daralanyp, óz mıssııa­synyń oryndalýyna qyzmet etti. Sóıtip, ol asa kórnekti, uly tulǵaǵa aınaldy. Táýelsiz Qazaqstandy álem ta­nyǵan elder qataryna qosqan Prezıdent Nursultan Nazarbaev ta sondaı, asa kórnekti tulǵa. – Onyń sebepterin saralap berseńiz. – 1991 jyly Abylaı han zamanynan keıin Qazaq eliniń aldynda ekinshi ret gamlettik su­raq turdy. Aldymyz belgisiz, tym kúńgirt edi. Qazaqstan óz aldyna el bola ala ma, bola almaı ma degen suraqtyń jaýaby tym aýyr bolatyn. Qalyptasqan barlyq jaǵdaılarǵa, belgili ha­lyqaralyq saıasatkerlerdiń bol­jamyna qaraǵanda, Qazaq eliniń óz aldyna táýelsiz el bolýy óte kúrdeli. KSRO-nyń ekonomıkasy bir­tu­tas shynjyr sekildi eken, ol birneshe jerden úzilip edi, bar­lyǵy da shashyrap, bir-birimen baılanysty bolǵandyqtan, bar­lyq kásiporyndar toqtap qaldy. Teńeý túrinde aıtyp, ekonomı­kany tutas bir máshıne dep alsaq, onyń bir dóńgelegi Ýkraınada, ekinshisi О́zbekstanda, qo­raby Qazaqstanda, motory Reseıde, t.s.s. bolyp bólinip qaldy. Halyq jumyssyzdyqqa ushyrap, qatty qınaldy. Ekonomıka ju­mys istemegen soń, bıýdjetke eshqandaı túsim túspedi. Son­dyq­tan bıýdjetten eńbekaqy alatyn­dar da kúnderin qalaı kórýdi bilmedi. Halyqqa eń aldymen keregi tamaq, kıim, jylý, jaryq. Biraq bizdiń jańa ókimetimiz úshin bul kúrdeli máselelerdi sheshý úlken qıyndyqqa tústi, tipti memleketimiz daǵdarysqa tireldi. Qýany­shymyz qanshalyqty sheksiz bolsa, ekonomıkalyq qysym sonsha­lyqty raqymsyz boldy. Segiz oblystyń máslıhattary birigip, Qazaqstan óz aldyna el bolyp kete almaıdy, qaıtadan Reseıge qosylýymyz kerek degen separatıstik bastama kóterdi. Olardyń únin órekpigender alyp-kóterip berdi. Ekonomıkanyń negizgi sala­laryndaǵy sheshýshi qyzmet­terde otyrǵan tórt mıllıondaı belsendi halyq, onyń ishinde nemis, orys, ýkraın jáne t.b. ult­tardyń ókilderi údere kóshýge aınaldy. Negizinen ekinshi qatar­da júrgen qazaqtyń basshylary men mamandary shashylyp jat­qan ekonomıkany aıaǵynan tur­ǵyzýǵa qabiletteri jete qoımady. Ne isteý kerek? Sol kezde Prezıdenttiń qo­lyn­da sheksiz bılik te bolmady. Joǵarǵy Keńes quqyǵy óte jo­ǵary edi. Qoldanystaǵy keńestik Konstıtýsııaǵa sáıkes Joǵarǵy Keńes barlyq mınıstrlerdi, bar­lyq laýazymdy tulǵalardy bekitti. Aıta ketetin jáıt, respýb­lıkanyń keńestik Konstıtý­sııa­sy KSRO kezinde eshqashan oryn­dalyp kórgen emes edi, ol tek sol ótpeli kezeńde ǵana naqty kúsh alyp, barlyq bılikti Joǵarǵy Keńestiń qolyna berdi. Úkimettiń barlyq salasyn jaraqtaý tek sonyń quzyrynda boldy. Al Joǵarǵy Keńestiń negizgi bóligi naryqtyq ıdeıany qabyldaýǵa múlde qarsy shyqqan «qyzyl kommýnısterdiń» ortasy bola­tyn. Olar Prezıdenttiń sol kez úshin progressıvti qadamdaryn jaradaı kórip, qarsy shyǵyp jat­ty. Naryqtyq ekonomıkany asyqpaı, shaǵyn qadamdarmen ǵana engizý kerek, desti olardyń kóbi. Osy ıdeıa depýtattyq korpýstyń negizgi bóligin qursap aldy. Mine, osy ýaqyttarda Nur­sul­tan Nazarbaevtyń asa kórnek­ti tarıhı, uly tulǵalarǵa laıyq dara qasıetteri aıqyn kórine bastady. Naryqtyq qatynastar­dyń ne ekenin, olardy qalaı ornatýdy ol da bilmeıtin. Biraq qarapaıym adamdar sezinip, bile bermeıtin isterdi ol óziniń qaıratkerlik, erekshe ıntýısııa­sy­men tanyp, eshteńege jal­taq­tamaı, batyl ári sheshimtal qa­damdar jasady. Ol kóp zerttep, uzaq tolǵanatyn bolsaq, qoldaǵy barymyzdan aırylyp qalatyny­myzdy sezdi. Jalpy, kóp tolǵa­nyp, ábden ekshelgen dúnıeler de keıde oıdaǵydaı nátıje bermeıdi. Gete: «Uzaq oılanyp-tolǵan­ǵan adamnyń ózi árkez oń sheshim taba almaıdy», degen bolatyn. Sol kezderde oppozısııalyq kúsh­ter Prezıdenttiń shuǵyl qadamdaryn qatty synap, qate­lik­­terin aıdaı álemge jarııa etip jatty. Biraq artynan solardyń bári umyt boldy, Prezıdenttiń eń aldymen ekonomıkany durys­taýymyz kerek degen saıasaty ómir­sheń jáne durys bolyp shyǵyp, Qazaqstan naryqtyq eko­nomıkany ornatýda kóshilgeri ketti. Sol isterdiń ishinde eń aldy­men teńgeniń ómirge kelýi úlken ról atqardy dep oılaı­myn. Qazaqstandy rýbl aıma­ǵynan shyǵaryp tastap, bizde qalǵylaryń kelse, barlyq al­tyn­daryńdy tapsyryńdar degen asqaqtyqqa qarsy Prezıdent eshkimge jaltaqtamaı, qorǵalaqta­maı ózimizdiń valıýtany engizip jiberdi. Bul ekonomıkalyq tıimdiligimen qosa, halyqtyń rýhyn serpiltken mańyzy asa zor oqıǵa boldy. – Siz sol jyldary Joǵarǵy Keńestiń múshesi boldyńyz, demek, sol kezdegi qıyn-qystaý sátterdi bastan keshtińiz. Son­dyq­tan jaǵdaıdyń ózgerisin satylap baıandap berseńiz. – Prezıdent aldymen ári qaraıǵy damýǵa, oń ózgerister tejeýish bolǵan Joǵarǵy Keńestiń ózin-ózi taratýyna qol jetkizdi. О́ıtkeni, joǵaryda aıt­qanymdaı, bul depýtattyq korpýs Prezı­dent­tiń erkin áreket etýine múm­kindik bermedi. Bar­lyq iske tejegish bolyp, barlyq máselege kúdikpen qarady. Prezıdent elge asa qajetti basqa nárselermen aınalysýdyń orny­na saǵattar boıy Joǵarǵy Ke­ńestiń sessııa­laryna qatysyp, depýtattarǵa alynǵan sheshimder­diń durysty­ǵyn dáleldeýmen bolatyn. Mine, osy sebepti ózi­niń jeke basynyń alymdyǵy, bedeli men ótimdi­liginiń arqasynda ol Joǵarǵy Keńestiń óz erkimen taraýyna qol jetkizdi. Eger N.Nazar­baev­tyń ornynda basqa bir adam bolyp, osyndaı áreketke bar­sa, bálkı Joǵarǵy Keńes onyń ózine ımpıchment jarııalap, prezıdenttik taqtan taıdyryp tastaýy múmkin edi. Olardyń mundaı áreket jasaýǵa quqy bar bo­latyn. Biraq N.Nazarbaevtyń aı­ryqsha daryndylyǵy, másele­ni durys qoıa biletindigi, halyq­tyń aldyndaǵy zor bedeli ba­tyldyǵy men ózine degen senimdiligine ushtasyp, depýtattardyń ony sóz­siz moıyndaýyna ulasty. Al Joǵarǵy Keńes sapynda na­ra­zylar qatarynan oǵan teńdes keletin tulǵa bolmady. Odan keıin saılanǵan depý­tat­tyq korpýs ta qolaısyz bol­dy. Olar da naryqtyq ekonomı­kany damytýǵa tejegish bolyp shyqty. О́ıtkeni, qajetti zań­dar­dy qabyldaýǵa qarsylyqtar kóp boldy. Qazaqstan Táýelsizdiginiń eleń-alańynda, 1993 jyldyń 28 qańtarynda qabyldanǵan alǵash­qy Konstıtýsııada bılik júıe­siniń máselesi túpkilikti sheshilmegen edi. Bul Konstıtýsııa bo­ıyn­sha da Joǵarǵy Keńes sheksiz bılikti ıelendi. Barlyq kadrlyq máseleler, Úkimetti jasaqtaý sonyń qolynda edi. Ol Prezıdent pen Úkimettiń isine arala­sýǵa tolyq quqyly boldy. Al naryqtyq reformany engizý úshin Prezıdenttiń quqy shekteýli, qoly baılaýly-tyn. Sóıtip, bul Parlament te naryqtyq eko­nomıkany qalyptastyrýdyń tejegishine aınala bastady. Son­dyq­tan ony da taratý qajettigi týyndady. Tómennen túsken zań­dy usynystyń negizinde ol taratyldy, biraq Parlament taratylarda Prezıdent ózine zań aktilerin qabyldaý jónindegi sheshim alýǵa qol jetkizdi. Demek, Parlament joq bolǵan ýa­qytta Prezıdenttiń jarlyqtary zań kúshi bar aktiler dep tany­latyn boldy. Osy quqyn paıda­lanyp, Prezıdent kelesi Parlament saılanǵansha naryqtyq eko­no­mıkany kedergisiz engizýge múmkindik beretin zań kúshi bar 140 Jarlyǵyn shyǵardy. Mine, osylar elde naryqtyq ekonomı­kanyń negiziniń qalanýyna lokomotıv boldy. Bul aıtar aýyzǵa ǵana jeńil sózder edi, al is júzinde batyrlyq bolatyn. Eki birdeı Parlamentti taratyp, ári zań kúshi bar 140 Jarlyqty shy­ǵarý álemdik tarıhta sırek kezdesetin oqıǵa dep aıtýǵa bolady. Mundaı ózgerister kóbinese óki­metti zańsyz jolmen basyp al­ǵanda nemese tóńkeris jolymen eldiń basyna basqa bılik kelgende jasalyp jatatyn. Al bizdiń Prezıdentimiz bir oq shyǵarmaı, bir talas týdyrmaı, konstı­týsııa­lyq jolmen elde naryqtyq ekonomıkanyń beıbit damýyna jaǵdaı týdyrdy. Árıne, halyq­tyń barlyq bóligine bul sheshimder unaǵan joq. Burynǵy júıe­men jaqsy jetistikterge qol jetkizgen toptar oppozısııa qata­ryna shyǵyp, joǵaryda aıtqa­nymdaı, ishteı, syrttaı qarsy­lyq bildirip jatty. – Sol jyldardaǵy ahýalǵa qarasaq, Parlament pen Prezıdent ashyq ketpese de birshama tartysty jaǵdaıda bolǵa­ny kórinip tur. Al Prezıdent bılikke talassyz qaı ýaqytta qol jetkizdi? – Prezıdent pen Parlament­tiń tartysty jaǵdaıda bolatyn sebebi – bizdiń Konstıtýsııa­myz­­dyń ne biryńǵaı parla­ment­­tik, ne biryńǵaı prezıdenttik respýblıka dep naqty anyqtalmaǵan­dyǵynan edi. Biz sol ýaqyttarda jartylaı parlamenttik, jarty­laı prezıdenttik bıligi bar respýblıka boldyq. Sodan, 1995 jyldyń 30 tamyzynda búkil­ha­lyqtyq referendým jolymen Prezı­denttiń basshylyǵymen ja­sal­ǵan qazirgi qoldanystaǵy Konstıtýsııa qabyldandy. Mine, osy Konstıtýsııa Qazaqstannyń prezıdenttik bıliktegi respýblıka ekenin taıǵa tańba bas­qandaı aıqyndap, Prezıdent la­ýazymy eldegi eń joǵarǵy laýazym ekenin anyqtady. Al eki palataly Parlament zań shyǵarý bıligine ıe bolyp, Prezıdent pen Úkimet­tiń isine aralasýy shekteldi. – Nursultan Nazarbaevty asa kórnekti tulǵalardyń qa­taryna kóteretin naqty birshama isterin atap berseńiz. – Olar, árıne, kóp. Degenmen, qadaý-qadaý dara isterin ataı ketetin bolsaq, joǵaryda aıtqan 140 zańnyń arqasynda ol elimizde naryqtyq qatynastardy to­lyq ornata aldy. Sonyń ishinde TMD elderiniń birtalaıy áli batyly barmaı júrgen zeınet­aqy tóleý reformasyn jasady. Ony úkimettiń moınyna birjaq­ty ilip qoıý bıýdjetke tym aýyr bolatyn edi. Prezıdent Nazar­baev­ty asa kórnekti tulǵa etip kórsetetin taǵy bir mysal – ol el astanasyn Almatydan Aqmo­laǵa kóshirdi. Shynyn aıtatyn bolsaq, Prezıdenttiń bul sheshimin kóptegen depýtattar qabyl­daı almady. Ol kezde Qazaq­stannyń astanasy qazirgideı bo­la­dy dep eshkim oılaǵan joq edi. Eldegi ekonomıkalyq qaty­nas­tar qoǵamda tek turaqtylyq bolsa ǵana jaqsy nátıjege qol jetkize alady. Kópetnosty ári kópkonfessııaly Qazaqstan hal­qyn bir-birine tózimdi, tynysh­tyq pen syılastyq qalpynda ustaý úshin de óte bilgir sheberlik kerek. Bul iste N.Nazarbaev búkil álemge úlgi kórsetip otyr desek artyq emes. Onyń tikeleı basshylyǵymen qurylǵan Qazaq­stan halqy Assambleıasy sııaqty erekshe ınstıtýt osyǵan qyzmet etip otyr. Jer kólemi jaǵynan álemde toǵyzynshy oryn alatyn Qazaqstan sııaqty damýshy elder qataryndaǵy memlekettiń kór­shilerimen tegis kelisimge kelip, shekarasyn túpkilikti shegendep alǵany da aıryqsha atap ótetin eńbek. Osy eńbe­gimen-aq N.Nazarbaevty asa kórnekti tulǵalar qataryna jatqyzýǵa bolady. Sol kezderde Senattyń Halyqaralyq qa­tynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tór­aǵasy retinde bul isterge aralasym bolǵandyqtan, men onyń qanshalyqty qıynshy­lyqtarmen sheshilgenin jaqsy bilemin. Eń tatý kórshimiz dep sanalatyn Reseı Federasııa­synyń ózinde bul másele óte qıyndyqpen sheshilgen edi. Al Qytaı Halyq Respýblıkasy talas aýmaqtardaǵy shekarany aıqyndaý isin únemi keıinge qaldyratyn kórinedi. О́ıtkeni, bolashaq Qytaıǵa qyzmet etetini sózsiz. Tek Nursultan Nazarbaevtyń iskerliginiń ar­qa­synda ǵana bul másele oń sheshimin tapty, shekara naqty­lanyp, táýelsiz Qazaqstan mem­leketiniń jeri retinde BUU deńgeıinde tanyldy. – Siz joǵaryda asa kór­nekti tulǵanyń qoǵam da­mýy­na tejegish bolatyn da kezderi bolýy múmkin degen edińiz. Prezıdent N.Nazarbaev ta sondaı bolýy múm­kin be? – Qıyn suraq eken. Biraq «Aıtylmasa sózdiń atasy óledi», degen bar, jaýap berip kóreıin. Jalǵyz bizdiń Prezıdentimiz emes, barlyq asa kórnekti, tarıhı tulǵalar qo­ǵam damýyna qyzmet etip, alda turǵan jańa asýdy alýǵa umtylmasa, jasampazdyq qa­sıe­tin joǵaltsa, pendelikke boı aldyrsa, bir kezeńderde tejegishtik rólge túsedi. Biraq bizdiń Prezıdentimiz búgingi kúni eldiń aldyna básekege qabiletti 50 eldiń qataryna qosylýymyz kerek degen jańa ulttyq ıdeıany kóterip, sony iske asyrý jolyna qyzý kirisip ketti. Eger osy istiń jolyn­daǵy áreketter barlyq salada úzilissiz júrgizilip, jaqsy nátıjelerge qol jetkizilse, Qazaqstan qoǵamy jańa sapamen jańǵyratyny sózsiz. Árı­ne, bul iste ekonomıkalyq qana emes, demokratııalyq reformalar da kerek. Osy ýaqytqa deıin ekonomıkaǵa basa kóńil bólgenimiz ras. Prezı­denttiń aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat degen us­tanymy ómirsheń bolatyn. Qazir búgingi zaman talabymen basqa da kóptegen problemalar boı kóterip jatyr. Osy prob­le­malardy turaqty túrde sheshý úshin ekonomıkalyq da­mý­dy tómendetpeı, demokra­tııa­lyq reformalarǵa basa kóńil bólý kerek shyǵar. Tek ashyq qoǵam jáne tolyqqandy demokratııa jolymen damyǵan memleket qana jańa problema­lar­dy aýyz­dyqtap, zańsyz­dyq­ty eń­sere alady. Sonymen birge, órkenıetti 50 eldiń qa­taryna qosylý úshin tek eko­nomıkasy ǵana emes, sonymen birge, demokratııasy joǵary dáreje­de damyǵan memleketti qalyp­tastyrýymyz qajet. Ol úshin eń aldymen halyqaralyq stan­dartqa saı táýelsiz Parlament, myqty Prezıdent, shyn mánin­de táýelsiz sot júıesi kerek. Jasalýy kerektigi aıtyl­ǵan máseleni tek sózben ǵana jalaýlatyp, is júzinde esh nárse ózgertpeıtin basshy­lar­dan bizdiń Prezıdenttiń aıyr­mashylyǵy, ol – naǵyz reformator adam. Ol kóptegen má­selege esh nársege jaltaq­ta­maı, qorǵalaqtamaı batyl kirisip ketedi. Sóz sońynda, bizdiń Prezıdent Qazaqstandy básekege qa­biletti 50 eldiń qataryna qosý týraly ulttyq ıdeıasyn iske asyrsa, ol kisi óziniń jasam­pazdyq qasıetin jáne asa kórnekti, tarıhı tulǵa ekendigin taǵy da sózsiz dáleldeı alady. Mine, sondyqtan da Nursultan Nazarbaevtyń qo­ǵam damýyna tejegish bolýy múmkin emes. Bizdiń elde turaqtylyq degen sóz kóp aıtylady. Naǵyz turaqtylyq tek úzdiksiz alǵa jyljyǵanda ǵana bolady. Alǵa jyljy­maıtyn turaqtylyq keri ketý, toqyraý degen uǵymdarǵa jaqyn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT.