Mańǵystaý jyraýlyq dástúriniń kórnekti ókili, Qazaq Ulttyq óner ýnıversıtetiniń Qorqyt atyndaǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty qazaq aqyndyq, jyraýlyq, sheshendik óner zerthanasynyń jetekshisi, ustaz, professor, Mádenıet qaıratkeri Amandyq Kómekulymen óziniń shyǵarmashylyq joly, jyrshy-jyraýlyq ónerdiń ótkeni men búgini hám keleshegi týraly áńgimelesýdiń sáti túsken edi.
– Qadirli, Amandyq aǵa! Keýdesi jyrdyń kómbesine aınalyp, aınala jurtty aýzyna qaratyp, tańnan tańǵa jyrlaıtyn jyrshynyń týǵan ortasy, kórgen ónegesi qandaı bolýy kerek?
– Men Túrikmenstanda týǵan qazaqpyn. Túrikmenstannyń bir jaǵy Ashhabadqa deıin, endi bir jaǵy Shaǵadamǵa deıin sozylyp, bir búıiri aınalyp kelip Mańǵystaýǵa ulasatyn Sharjaý oblysynda keń aýqymdy aýmaqty alyp jatqan Qaraqum degen jer bar. Men sol jerde dúnıege kelippin. Al babalarymnyń jurty Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdanynyń Jyńǵyldy degen jeri eken. Keshegi nebir aqyn, jyryndy jyrshy, aıtýly sheshen, ardaqty ahun, ıshandardy elden bezdirgen aýmaly-tókpeli alasapyran zamanda Hıýadan ilim izdep barǵan bizdiń ákemiz kindik jurtyna jete almaı, qıys tartyp sol Qaraqumda qonys teýip qalǵan ǵoı. Mine, jalańaıaq, jalańbas balalyǵym sonda ótti. Ol jaqtaǵy eldiń kásibi mal sharýashylyǵy. Qum jaılaǵan jurt qudyq jaǵalap qonystanady. Sekseýil, torańǵyly jerlerde keıde sál kermek sýlar kezdesip qalady demeseń aqdúzgen, narseleýli qyzyl qumnyń eteginen qazsa baldaı tátti tushy sý shyǵatyn edi. Sóıtip bir qudyqtyń mańynda 5-6 úıden toptasyp otyrady. Aldanysh, ermegimiz – radıo. Oǵan da báriniń qoly jete bermeıtin. Sáske shaı, besin shaıǵa jınalǵanda jańadan radıo alǵan bizdiń aýyldyń bir kempiri «búgin bizdiń úıde Harıfolla alty án aıtty (Ǵarıfollany Harıfolla deıtin)» degende, taǵy bir apamyz «úıbaı-aý, onyń nesin aıtasyń, bizdiń úıde Harıfolla 12 án salǵanyn aıtyp maqtanbaǵanda da jarylyp ketpeı otyrmyz ǵoı» degen eken. Sol Mańǵystaýdyń maqam-sazyndaǵy Ǵarekeńniń ánderi boıyma óz-ózinen qulaı berdi. Mektep bitirgenshe sizge ótirik, maǵan shyn Ǵalıfolla Qurmanǵalıev oryndaıtyn ánderdiń 70-80-in aıttym. Onda myna «Shalqar» radıosy 5 mınýt habar, 25 mınýt án-kúı, jyr-termelerdi berip otyratyn. Men sol qumda júrip: «Balyqqa taıaz sýdan tereń ońaı, Aqynǵa qara sózden óleń ońaı, Sheshender sóılegende jandy eritip, Kóńilińniń qusyn ustap beredi ońaı» dep aıtylatyn óleńnen bastap Kenen atamyzdyń kóptegen ánderin jattap aldym. Keıin magnıtofon shyǵyp, án taspalary satyla bastady. Kitaptar keldi. «Alpamys batyr», «Qobylandy batyr», «Er Tarǵyn», «Qambar batyr», «Qozy-Kórpesh-Baıan sulý», «Qyz Jibek» syndy epos, dastandar kitap bolyp keldi. Buryn tek tyńdap júrgen jyrlar qolymyzǵa tıip qorymyz molaıa berdi.
– Jyr aıta bastadyńyz...
– Meniń áýelde jyrshy bola qoıaıyn degen oıym joq edi, ándi dombyramen qatyryp aıtamyn «ánshi bala» atana bastadym. Ákem «daýysyń jaqsy» dep batyrlar jyryn oqytady. О́zim de jaqsy kóremin, barǵan saıyn ishine enip, jattap alatyn boldym. «Alpamys batyr» jyryn túgelge jýyq jatqa bildim. Keıde ózimniń de keýdemdi óleń kernep, shýmaqtar tizbegi tógilip túsetin boldy. Onyń ústine bizdiń aýylda toı-tomalaq óte qyzyqty ótetin. Baıaǵy salt-dástúrdiń saf qalpy ǵoı. Qyz uzatý, neke oqý, neke kezinde balalardyń kýálikke júrip «kýádúrmiz, kýádúrmiz, kýálikke júrádirmiz» dep bastalatyn óleńderi, sol túngi «qudalasý» oıyndary – bári óleń-jyrǵa, tapqyrlyq, sheshendikke qurylatyn. О́zim de óleń jaza bastadym. Al endi kelin keler aýylǵa bir kún buryn jetip jaıǵasyp alǵan jyrshylar keshte otyryp jyrlaǵannan tań namazy kezinde bir-aq oryndarynan turatyn. Sodan kún arqan boıy kóterilgenshe sál myzǵyp alyp, qaıta jyrlaıdy. Solaı uzaǵynan jyrlamasa, bir-eki qaıyrym terme-tolǵaýlardy Súgir sekildi nebir dúldúlderdiń jyryna sýsyndap úırengen bizdiń aýyldyń shaldary amandasýdaı kóredi. Sondyqtan eriksiz uzaq tolǵaý jyrlarǵa umtyla bastaısyń.
– Ataqty Súgir jyraý sizdiń aýylda boldy ma?
– Iá, bizdiń úıge de kelgen eken.
– Mine, qyzyq...
– Joqshylyq kezi ǵoı, bir kúni bir aqsaqal, qasynda Súgir jyraý bar aýylda qus fermasyn qaraıtyn Moldabaı degen shaldyń úıine baryp áı, Moldabaı, aýzymyzǵa et tımegeli aıǵa jaqyndady, qus-qubyrt bolsa da tańdaıymyz sorpanyń dámin alsyn, andaǵy taýyǵyńnan soı, degen eken. Sonda Moldabaı uıalyp, oıbaı-aý, sizderge taýyq ne bolady, myna qumda (bizdiń aýylda eshkini qoı, sıyrǵa qosylmaıtyn maıda, usaq mal dep eseptegendikten ony «jandyq» dep ataıtyn) qoraly jandyǵy bar Kómek degen bizge kúıeý bolyp keletin jigit bar, sol úıge baryp, laq bolsa da jandyq jeıik, degen eken. Joldan taǵy bir shal qosylyp, úsheýlep bizdiń úıge qaraı kele jatqanda ákem jamanat habar ákele jatqan joq pa eken dep qorqyp ketipti. Sonda Moldabaı alystan aıǵaılap áı, Kómek, qoryqpa. Súgir jyrlaǵaly kele jatyr, biz sol jyraýǵa soıǵan jandyǵyńnan aýyz tıip, jyr tyńdaǵaly kele jatyrmyz, depti. Jyraý kelgenge qýanyp ákem «serkesh emes serke soıam» dep, aınala kórshini jınap, Súgirdi tań atqansha jyrlatqan eken. Sonda qara keshten tańǵa deıin jyrlaǵanda Súgir jyraýdan aqqan ter otyrǵan kórpeshesin kıiz úıdiń jurtyndaı dóp-dóńgelek qylyp shylqytyp tastaǵan eken. Bul endi men dúnıege kelerden on jyldaı ilgeri bolǵan oqıǵa. Súgir jyraý keıin «ataqonysyma jaqyndaı túseıin» dep Qaraqalpaqstan men Túrikmenstannyń shekarasyna jaqyn jerdegi Taqııatas degen jerde birtalaı jyl turaqtaǵan eken. Sondyqtan da kóbine Horezm aımaǵynyń jyraýy bolyp aıtylyp jatady.
– Aýyldaryńyzda qazaq mektebi boldy ma?
– Biz turǵan jerde qazaq mektebi joq edi, túrikmen mektebine bardym. Sondyqtan qazir túrikmenniń tilin tolyq túsinemin. Jyryn da óz jyrshylarynan kem salmaımyn dep oılaımyn. Segizinshi synypqa deıin sondaǵy jabyq mektep-ınternatynda oqydym da, keıin «qaıtsem de Qazaqstanǵa ketemin» degen armanmen, Tashaýyz oblysynyń Taqta aýdany Yzmyqshır degen aýylynda turatyn naǵashylarymnyń qolyna baryp, sondaǵy №49 qazaq orta mektebinde oqydym. Oqýlyq osy Qazaqstannan barady eken. Onda «Lenınshil jas», «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetteri, «Mádenıet jáne turmys», «Jalyn», «Juldyz», «Ara» jýrnaldary bári boldy. Qapysyz sýsyndadym. Sóıtip bir jaǵy oqýǵa daıyndalyp júrip 1974 jyly Jambyl gıdromelıoratıvtik qurylys ınstıtýtyna oqýǵa tústim. Alyp-ushyp kelgenmen, úıdiń kenjesi bolyp attyń jaqsysyn minip, kıimniń jańasyn kıip, tamaqtyń dámdisin jep erke ósip, eptep eldiń kótermesine de kóńil marqaıtyp qalǵan basym qulazı bastady. Onyń ústine mamandyq basqa, ańsar, arman basqa, ámbe úırenispegen jat orta seni, sen ony jatyrqap degendeı biraz qınaldym. «Alataý» degen ansambl bar eken, sonda án aıtyp turamyn arasynda. Sondaı art jaqta qalǵan aýyldy qatty saǵynǵan bir kezderi Súgir jyraýdyń qartaıǵan shaǵynda atynyń basyn ataqonys Mańǵystaýǵa buryp turyp elmen qoshtasatyn uzaq jyry kómekeıime kelip kepteldi de turdy. Basynda el men jerdiń qadir-qasıetin tolǵap, ábden jyrlap kelip:
«Adaıda Abyl, Nurym, qart Qashaǵan, Keshegi Sáttiǵuldaı bolmasam da, Elý jyl merekeńdi amaldadym. Aýdaryp ataqonys týǵan jerge, Balalarǵa kárilik jaǵyn habarladym. Arǵymaq, arshyn júırik bolsam-daǵy, Búginde básim kemip shabandadym» dep kete beretin uzaq jyr. Kúni-túni osy jyrdyń áýresine tústim. Ábden simirip aıttym. Aqtan, Abyl, Elbaılardy aıttym. Sóıtip júrip bir kúni sol Súgir atamyzdyń soqpaǵymen baıaǵy babaqonys Mańǵystaýǵa bir-aq tarttym.
– Siz barǵan tusta Mańǵystaýda jyrshylyq ónerdiń jaǵdaıy qalaı eken?
– Shynyn aıtaıyn, ol kezde jyrshylyqty qoıyp «jyr» degen sózdiń ózin joq qylyp jiberýge baryn salǵan otarshyl jurt aldyńǵy júlgeni úzýge shaq qalǵan. Qazir «Súgir jyraýdyń termesi» dep aıtylyp júrgen maqamdy sonda ákeldim. Ol Omar degen jyraýdyń saz-maqamy edi, Súgirdiń sóziniń ornyna Elbaıdyń sózderin salyp aıtyp júrgem. Keıin estradamen aıtylǵan Elbaıdyń sózi «Súgir jyraýdyń termesi» degen atpen tanylyp, álemniń birtalaı elinen bas júlde alyp qaıtty. Al «jyrshy-jyraý» degen sóz «ultshyl» degen uǵymdy bildiretindeı kórgendikten, 1970 jyldardan bastap aýzy dýaly aǵa býyn jyrdy joıyp almaý maqsatynda «termeshi» degen termındi paıdalanýǵa májbúr boldy. «Terme» degen arnaý, qıssa, dastan, joqtaý sııaqty jyrdyń bir salasy ǵana. 1917-1977 jyldar aralyǵynda dombyraǵa qosyp óleń aıtatyndardy ánshi nemese aqyn dep ataý beleń aldy. Aqan seri, Birjan sal, Balýan sholaq, Mádı, Áset, Saýytbek, Muhıt, Qaıyp sııaqty t.b. «ánshiler» ánniń sózin de, ózin de ózi shyǵaryp ózi oryndaǵan ónerpaz, ıaǵnı aqyn, sazger ári ánshi. Al osyndaı jan-jaqty tulǵalarymyzdyń birer tolǵaý, qıssa-dastan bilmeýi múmkin emes qoı! Mine, osydan keıin jalpy Qazaqstanda «termeshi» degen sóz «jyrshy-jyraýdyń» ornyna shyqty da jyrshylyq dástúr turalap qaldy. Deı turǵanmen basty maqsatymyz ult murasy bolyp tabylatyn jyrshy-jyraýlyq dástúrdi urpaqqa ulaǵat retinde saqtap qalý men qaıta órletý bolǵandyqtan, bul turǵyda bir jaǵyn Hıýa handyǵy men Buqara ámirligine artyp, Araldy aınala qonǵan Syr óńiri men Qaraqalpaq (Besqala) aýmaǵy, Kaspııdi jaǵalaı jaılaǵan Mańǵystaý aımaǵynda ǵana jyraýlar jylǵasy – jyrshylyq dástúr saqtalyp, jalǵasyn tabýda.
Aqyn, jyraý, han keńesshisi, batyr, qolbasshy – Buhar jyraý men Qojabergen jyraýlardyń ómir súrgen óńiri, súıegi jatqan súbeli topyraǵy – Arqa aımaǵyn aıtpaǵanda, Mahambet, Shernııaz, Shyman, О́tegen, Sartaı, Murat, Muhıt, Nurpeıis, Abaı, Shákárimniń týyp-ósken jerlerinde de jyrshy-jyraýlyq dástúr múldem joqtyń qasy.
Súıinbaı, Maıkót, Baqtybaı, Qulmambet, Bóltirik, Eskeldi ǵana emes, sol sııaqty Dáýren sal, Tilemis, Qylyshbaı, Barmaq, Qarqabat, Saýytbek, Máýilimbaı, Jambyl, Kenender ótken Jetisý óńirinde keshe ǵana dúnıeden ótken Aıaz Betpaev, sondaı-aq Aqan Ábdýáli, Erbolat Shaldybekov sııaqty ánshi-termeshiler bolmasa, tolymdy dastan biletin kánigi jyrshy-jyraý joq derlik. Meniń bilýimshe, tek qana óz betinshe jattap, ózinshe jyrlap, Abylaıhan, Qabanbaı, Raıymbek, Suranshy jáne ózge de jyr-dastandardy ondaǵan saǵat aıta alatyn Ábish Ádilbekov der edim.
Al jyraý, professor Almas Almatovtyń aıanbaı atsalysýynyń arqasynda 1998 jyly 0621 «Dástúrli óner» jyr mamandyǵynyń memlekettik oqý standarty bekitilip, joǵary oqý oryny klassıfıkatoryna engizildi. Qazaq ulttyq konservatorııasynan bastaý alyp, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetinde jalǵasyn taýyp, búgingi tańda Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde oqytylyp kele jatqan bul mamandyqty bitirgen júzdegen júırikter memleketimizdiń túrli óńirinde osy salada eńbek etip, ǵylymmen de aınalysyp jatyr.
– Termeshi demekshi, biraz uǵymdar aýysyp ta ketken sekildi. Keıde bir besinshi synyptyń shynashaqtaı balasyn «jyraý» dep sahnaǵa shyǵaratyn jaıttardy kóretin boldyq...
– Durys aıtasyń. Bul jóninde ǵulama ǵalym, jazýshy, aqyn Qabıbolla Sydyqovtyń myna bir anyqtamaly sózi ózime qatty unaıdy. «Baıtaq dala tósinde kóshi-qondy kúnder keshken qazaq halqy jan sezimin jyrmen aǵytqan. Tebirense telegeı teńizdeı burqap, aq jańbyrdaı aqtarylǵan aqyn, jyraýlar elin eldikke, erlikke úndegen. Halqynyń qaıǵysyna qabyrǵasy qaıysatyn bolsa, qýanyshyna júrekjardy jyr tókken. Shyn mánindegi buqara jyrshylary halyqtyń asyl armany men tereń oıyn beınelep, adamgershilikti tý etken» deıdi. Mine, jyrshy-jyraýlyqtyń búkil qasıeti osy sózderge syıyp turǵandaı. Bulaı halqynyń qamyn oılap, otanshyldyǵyn oıatyp, ulaǵatty yntymaǵy men ar-uıatyn saqtaýdy sanasyna sińirýshi – sal-seriler men jyrshy-jyraýlar bolǵandyqtan, ózgege táýeldi, ultsyzdandyrý baǵytyndaǵy saıasatqa saı kelmeı, bulardyń salqyny tıetindigi beseneden belgili edi. Budan olardyń mindetin de kóresiń.
Endeshe jyrshy-jyraý degenimiz, óte bilimdi, parasatty, abyz, aqyl ıesi, tyńdaýshysyn uıyta biletin, sózin ózgege ótkize alatyn psıholog, fılosof, tarıhshy, shejireshi, sheshen. Aıtar sózin óleńmen órnekteı otyryp, aspapqa qosyp, sazǵa salyp, qulaqqa quıatyn óner ıesi. Buǵan mysal Mańǵystaýdyń «jeti qaıqysynyń» biri О́skinbaı Qalmambetuly bolsa, Mańǵystaýdyń sońǵy jyraýlary Shamǵul Ybyraıymuly men Súgir Begendikuly. Jetisýdaǵy Kenen Ázirbaevty da óz basym jyraý dep bilem. Qazir jyrshy birneshe kúıdi meńgerip, ándi de ádemilep aıta alsa degen oı mazalaıdy. Eger jazý-syzýdyń kenje qalýyn dálel etsek, bir ǵana Mańǵystaýdan shyqqan uzyn sany jıyrmanyń ústindegi «taqtaqtardyń (aqyndardyń)» qaı-qaısysy da musylmansha saýatty bolǵan, keı kezderde shalǵaıdaǵy áriptesterine arab haripimen óleń joldap, aıtysqa shaqyrǵanyn jurt jaqsy biledi.
– О́zińiz túrikmenshe de jyr aıtamyn dedińiz, olar ózderiniń jyryn qazaq jyrshysynyń jyrlaǵanyn qalaı qabyldady?
– О́z basym túrikmenshe de, tatarsha da, ózbekshe de, qyrǵyzsha da, qaraqalpaqsha da án-jyr aıtamyn. Suraǵyńa oraı túrikmenshe jyr aıtqan bir jaǵdaıdy aıtyp bereıin. Qaıbir jyly Prezıdent Túrikmenstanǵa baratyn bolyp, óner adamdarynyń qataryna bizdi qosypty. Olardyń tártibi qatań ǵoı ózi, Qudaı saqtasyn, otyz adam shekaradan bir kúnde áreń ótip boldyq. Jaǵa-jeńimizdi jazyp turyp tekserdi desem asyrǵanym emes, ábden sharshatty. Sodan eki ara óner konserti bolyp, sahnaǵa shyqtym. Aldymen qazaqsha bir jyr aıtyp bolǵannan keıin túrikmenshe sóılep bastadym. «Men kindik qanym tamǵan Túrikmennen ketkenime qyryq jyl bolypty. Men sonda da túrikmen tilin umytpadym. Men endi túrikmenshe án-jyr aıtyp bereıin» dedim de, qasymda turǵan túrikmenniń shógermesin (3-4 aılyq qozynyń terisinen tigiletin bas kıimdi solaı aıtady) basyma kıe salyp Maqtymqulynyń bir jyryn aıtyp edim, 600 adamdyq zal túregelip turyp qol soqty. «Taǵy da» dep qolqalady. Osy sátte men taǵy da kirispe sóz qosyp, bizdiń týysqan el ekenimizdi, bul elge taza nıetpen qonaqqa kelgenimizdi, alaıda shekarada sonsha teksergenin aıttym da, túrikmenniń «Tórt órim shashty» deıtin taǵy bir ánin saldym. Kórermen qatty rızashylyq bildirdi. Sodan ne kerek qatty qoshemettedi. Endi qaıtýǵa bet alyp shekaraǵa kelsek aldymyzdan kedenniń basshysy ózi shyǵyp tur. Qasyna bir ofıser me, bireý jetip kelip «bulardy teksermeımiz be?» degendeı yńǵaı jasap edi, zekip jiberdi. Bulardy ózgertken keshegi konserttegi jaǵdaı eken. Búkil qaýipsizdik qyzmetiniń adamdary sol jerde, telearnalary túsirip turǵan ǵoı. «Aman aǵa ǵoı bul, teledıdar kórmediń be, túrikmenshe jyr aıtqan Aman aǵa! Bul kisiler – qonaq, bireýiniń zatyn tekserýshi bolmańdar, Bular arqalaı alǵanynsha altyn alyp ketse de tımeńder, odan Túrikmenstan jutap qalmaıdy», degeni. Sóıtip ózi dastarqan jaıyp, kútip shyǵaryp saldy. Minekı, jelisin úzbeı saqtaǵan jurttyń jyrǵa degen qurmeti. Biz úzilgen jyrdyń júlgesin jalǵap, halyqpen qaýyshtyrý kerekpiz.
– Ol úshin ne isteý kerek?
– Bul jaǵynda isteletin sharýa shash-etekten. Qysqa áńgimeniń kúrmeýine kelmeıdi. Tym bolmaǵanda Astanadaǵy Baıanǵalı Álimjanovty, Pavlodardan Jánibek sal Málikovti, Oraldan Qatımolla Berdiǵalıevti, Atyraýdan Qaırat Kákimovti shaqyryp sheberlik synybyn ótkizdirip, olardyń jyr terme maqam-sazdaryn jazyp alyp, oqý quralyna aınaldyrýǵa tıispiz. Osylaısha ár aımaqtyń óz áýen ereksheligin saqtaı otyryp, stýdentke jyl saıyn bir tolǵaý nemese dastan jattatýǵa múmkindik mol. Olardan Gomer nemese alty aı jyrlaıtyn Muryn jyraý jasaý mindetti emes. Tek jyrdy qazaqtyń qazynasy, ulttyq qandy qoıýlatyp, patrıottyq sezimdi oıatatyn qural retinde saqtap qalýmen qatar álemdik óner arenasynda osyndaı qundylyǵymyz bar ekendigin kórsetý. Repertýary 4-5 saǵattan kem bolmaıtyn, mýzykalyq saýatty, dástúrli ónerdi dáripteýshi maman – ónerpaz daıyndaý úlken jetistik. Sol maqsatta Myrzataı kókemizdiń emeýrinimen jáne Syrdyń dańǵaıyr jyraýy Almas Almatovtyń qoımaı qolqalaýymen Astanaǵa kelgen jaıymyz bar. Alla jolyndaǵy adaldyq pen adamdyqty tý qylyp, eliniń eldigi men erligin jyrlaıtyn aımaqtyń aqyn-jyraýlary 1935-1985 jyldar aralyǵynda qazaqqa ortaq qasıetti saxnadan alastalyp qalǵan bolatyn. Meniń maqsatym da alty alashqa qazaq qazynasynyń bir bólshegi retinde Mańǵystaý jyrshylyq dástúrin jelisin úzbeı jetkizý edi.
– Siz qansha ýaqyt jyrlaısyz?
– Naqty aıta almaımyn, dese de búgin keshte bastasaq, erteń osy ýaqyttan óte baryp, taǵy ne bar dep oılanýǵa bolatyn shyǵar...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Ularbek NURǴALYMULY, «Egemen Qazaqstan»