Qazirgi ýaqytta respýblıkanyń sot júıesi qarqyndy damý ústinde. Elbasy jańa basshynyń aldyna sot bedelin arttyrý mindetin qoıǵan bolatyn. Ol úshin eń aldymen, sottarǵa qoljetimdilik, ashyqtyq, BAQ-pen baılanysty nyǵaıtý, áleýmettik jelilerde túsindirý jumystaryn júrgizý qajettigi týyndaıtyny sózsiz. Sondyqtan Joǵarǵy sottyń basshysy ótken jylǵy 20 jeltoqsanda josparyn saıt arqyly oqyrmandarmen bólisken edi.
Onda «Táýelsizdik jyldarynda sot júıesi edáýir jetistikterge qol jetkizdi. Qajetti zańnamalyq baza bar. Elbasy árdaıym qoldaý kórsetýde. Bir sózben aıtqanda, atqarylǵan jumys az emes. Endigi mindet – ony birge jalǵastyrý. Eń aldymen ashyq pikir almasýdy usynamyn. Árqaısyńyzdyń oıyńyzda júrgen ózekti máseleni bilý men úshin mańyzdy. Ázirshe usaq-túıekke ýaqyt joǵaltpaı, sot júıesi úshin iri problemalardy kótereıik. Kez kelgen áriptes óz usynys-pikirin maǵan tikeleı bildire alady», dep jazǵan bolatyn.
Odan keıin 28 jeltoqsanda ekinshi ret elimizdiń advokattary men prokýrorlaryna óz sózin arnady.
Jazbasynda Joǵarǵy sot Tóraǵasy sottardyń, sýdıalardyń, proseske qatysýshylardyń jumysyn jaqsartý úshin zańgerlerdi, jalpy jurtshylyqty ashyq pikirlesý alańyna shaqyrdy.
Ashyq pikirlesý alańy kópshiliktiń kóńil tórinen oryn aldy desek bolady. Tyń usynys-pikirler oqyrmandardan, zańgerlerden, advokattardan, prokýrorlardan kóp tústi. Olardy saralap, talqylaı kele, Joǵarǵy sot jańa damý tujyrymdamasyn jasaý barysynda paıdalanǵanynan habardarmyz.
Búgin Joǵarǵy sottyń saıtynan Jaqyp Asanovtyń sotsyz tatýlasý týraly keleli pikirlerin men utymdy usynystaryn oqyp, elimizdiń bas gazetiniń oqyrmandaryna jetkizýge asyqtyq. Onda bylaı delingen:
«Qurmetti oqyrmandar!
«El daýsyz bolmas» deıdi halyq maqaly. Daýlar – kez kelgen qoǵamǵa tán qubylys.
Biraq sol daý-janjaldy retteý mádenıetimiz qandaı?
Bizde daýdy tek sot sheshedi degen kózqaras sanamyzda qatyp qalǵan. Sál daý týsa, dereý sotqa júgiremiz. Eki aradaǵy máseleni sot arenasyna shyǵaryp, sheshkimiz keledi.
Al daýdyń barlyǵyn sotta sheshý múmkin emes. Sot ekijaqty birdeı qanaǵattandyra almaıdy. Onyń ústine istiń aq-qarasyn aıyrýǵa kelmeıtin jaǵdaılar bar. Mysaly, otbasyndaǵy, aǵaıyn-baýyr, dostar, kórshiler arasyndaǵy talasty sot tarazysyna salý qanshalyqty durys? Siz sotqa aryz berdińiz delik. Ári qaraı ne bolmaq?
Birinshiden, istiń qaralýy sozylyp ketýi múmkin. Iske núkte qoıylǵansha, ádette, bir emes, birneshe sot otyrysy ótedi. Shaǵymdar oblystyq, tipti Joǵarǵy sotqa joldanyp jatady. Qaıta-qaıta jumystan suranyp, kásipti toqtatyp, jeke tirlikti ysyryp qoıýǵa týra keledi.
Ekinshiden, úlken shyǵyn. Memlekettik baj tóleısiz, sot shyǵynyn óteısiz, zańger jaldaısyz, jolǵa shashylasyz.
Úshinshiden. Osynshama kezeńderden ótseńiz de daý sizdiń paıdańyzǵa sheshiletinine esh kepildik joq.
Kerisinshe, ekinshi tarap – týysyńyz, dosyńyz, qyzmettesińiz bolsa, eki aradaǵy qatynasqa, syılastyqqa, áriptestikke nuqsan keledi. Nege deseńiz, sot – daý alańy. Sol sebepten keshegi týystar – búgingi jaý, keshegi dostar búgingi qasqa aınalýy ábden múmkin.
Sotqa júginbesten buryn aqylǵa salyp oılanǵan jón. Siz nemese sotqa júginemin degen tanysyńyz emosııaǵa berilgen joq pa? Ashýdy aqylǵa jeńdirip, ózara kelisimge kelip, sheshýge bolar edi ǵoı dep kóbisi keıinnen ókinip jatady.
Eń durysy – tatýlasý, kelisý, bitimge, bir mámilege kelý. Odan eki jaq ta utady. Ýaqyt joǵalmaıdy. Aqsha únemdeledi. Qatynas úzilmeıdi. Júıke men abyroı-bedel saqtalady.
Ata-babalarymyz daýdy beıbit jolmen sheship otyrǵan. Damyǵan elderde de solaı – daýlardyń 70-90% sotsyz, bitimmen aıaqtalyp jatady. Bizde bolsa daýlardyń kóptiginen sýdıalardyń júktemesi jyldan-jylǵa artýda. 2013 jyly sottarda 1,25 mln is qaralsa, 2017 jyly – 2,6 mln, ıaǵnı eki eseden asqan.
Bul jaǵdaı sottardyń jumys sapasyna, isterdi qaraý merzimine áserin tıgizýde. Ár sýdıanyń óndirisinde bir mezette 100-den astam azamattyq is pen materıaldar. Isterge kómilgen sýdıadan qandaı sapa, qandaı nátıje kútýge bolady.
Qazir árbir azamatqa sotqa deıin de, sottyń ózinde de tatýlasýy úshin jan-jaqty jaǵdaı jasap jatyrmyz.
1. Sotqa deıingi tatýlasý boıynsha.
Respýblıkalyq Kásipodaqtar federasııasy jáne Qazaqstan halqy Assambleıasymen birge óńirlerde Sotsyz tatýlasý ortalyqtaryn qurýdamyz. Onda kásibı medıatorlar jáne basqa da mamandar jumys isteýde.
Olardyń mindeti – kelissóz júrgizý, eki jaqqa qolaıly, kóńilge qonymdy sheshim izdeý jáne usyný. Tatýlasýdyń basty artyqshylyǵy – ol tek daýdy rettep qana qoımaı, sonymen birge qarym-qatynasty saqtap, qalpyna keltiredi. Taraptar óz erkimen, sanaly túrde ortaq kelisimge keledi. Medıatordy árbir adam ózi tańdaǵan soń jemqorlyqqa da jol berilmeıdi.
2. Sotta tatýlasý boıynsha.
Eki jaq ta qalasa, sot tatýlasý prosesin bastaý úshin istiń qaralýyn kez kelgen satyda toqtata alady.
Atalǵan máselege qatysty suraqtardy jergilikti sottar túsindirip, jol kórsetýge mindetti.
Tatýlasý – daýdy sheshýdiń eń tıimdi ádisi».
Iá, renjiskendi tatýlastyrý, ketiskendi bitistirý bizdiń dástúrimizde bar ádet. Sol ata-babadan mıras bolǵan ulttyq qundylyqty jańǵyrtsaq kerek qoı.
Oılanaıyq, aǵaıyn!
Nurlan QALQA, jýrnalıst
ASTANA