Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń aıasy búginde alty Alashty asyp, onyń negizinde atqarylǵan ıgi ister alty qurlyqqa málim derlik deńgeıge jetken. Qazirgi ýaqytta Elbasynyń bolashaqqa baǵdar bolarlyq bul eńbeginiń tek qana merzimdik maqala emes, shyn máninde iri halyqaralyq joba ekenin uqqandaımyz. Maqala máıegine úńilgen jan búkil qoǵamdyq sana-sezimdi qozǵaıtyn úlken úderisti birden ańǵarady.
Maqalanyń bir ǵana baǵdary, túbi bir túrki jurtyna ortaq rýhanı mura – kıeli jerlerdiń mártebesin kóterý máselesiniń ózi adamzat sanasyna úlken qozǵalys deýge tolyq negiz bar. Kóshpeli jurttyń kóne qonystarynyń ańyzy men mańyzyn sana bıiginde saralaý – ol tarlan tarıhtyń jańa belesin aıqyndaıdy. Bul atam qazaqtyń ǵana emes, adamzattyń rýhanı jańǵyrýy, álemniń óz-ózin izdeýi. Elbasy maqalasynyń eń túpki maqsaty da osy bolsa kerek.
О́tken apta Astanadaǵy Ulttyq mýzeıde «Bolashaqqa baǵdar: rýxanı jańǵyrý» maqalasynyń bir jyldyǵyna arnalǵan esep berý jıyny ótip, arnaıy kórme uıymdastyryldy. Bul oılar da sol saltanatty rýhanı jármeńkede jadymyzda jańǵyrǵan. Kópshilik nazaryna usynylǵan kórmede baǵdarlama aıasynda elimizdiń barlyq óńirlerinde atqarylǵan jumys nátıjeleri qorytyndylandy. О́ńirlerdegi «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńseleriniń ókilderi, ǵalymdar, mádenıet qaıratkerleri, «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń jeńimpazdary qatysqan ıgi sharaǵa Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi Aıda Balaeva kelip, kórmeni ashyp berdi. Onyń aıtýynsha, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń baǵyttary ótkizilgen is-sharalardyń ózekti elementi boldy. Osyǵan deıingi jumysty ári qaraı tıimdi jalǵastyrý qajet. Ol úshin baǵdarlamany halyq arasynda keńinen nasıhattaý kerek.
«Baǵdarlamaǵa elimizdiń ár azamaty qatyssa ǵana onyń nátıjesi tıimdi bolady. Osyny Elbasy da únemi aıtyp otyrady. Sondyqtan alda áli jumys kóp. Baǵdarlamany barynsha qyzyqty etý kerek. Eń bastysy, úlken nátıje bar. Endi osynyń bárin ári qaraı elge jetkizý – siz ben bizdiń basty maqsatymyz», dedi A.Balaeva.
Kórmeniń aldynda ótken kishigirim májiliste birqatar jumystar jurtshylyqqa tanystyryldy. Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasynda kóterilgen negizgi jobalardyń biri jer-jerde jandanyp kele jatqan «Týǵan jer» arnaıy jobasy ekeni ras. Bul rette A.Balaeva ózi aıtqandaı, jalpy, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynyń ár jobasy bólek-bólek memlekettik baǵdarlamaǵa teń. Sonyń bárine xalyq belsendi atsalysyp keledi.
Prezıdent Ákimshiligi Memlekettik baqylaý jáne aýmaqtyq-uıymdastyrý jumysy bóliminiń meńgerýshisi Maqsat Muhanov ta osy oılardy aýqymdy órbitti.
Jalpy, «Týǵan jer» jobasy aıasynda atymtaı jomarttardyń qoldaýymen 51 mlrd teńge somasyndaǵy 700-ge jýyq nysan boı kóterip, qaıta qalpyna keltirilipti. «1700-den asa mesenat osy jumysqa qatynasty. 2018 jylǵy birinshi toqsanda mesenattardan tartylǵan soma 4 mlrd teńgege jýyqtady. Jalpy, bıyl 61 mlrd teńge somasyndaǵy 450 nysan salý men jóndeý josparlanýda», deıdi M.Muhanov.
Júrgizilgen jumystardyń mańyzdy baǵyttarynyń biri «Qazaqstannyń qasıetti geografııasy» arnaıy jobasy ekeni belgili. Joba Qazaqstanda bar kıeli nysandardy júıeleý men tereń ǵylymı-zertteýdi bastaýǵa múmkindik beretinin aıta ketken jón. Kórmege kelgen kópshilikke onyń jumystaryn «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshysy Berik Ábdiǵalıuly áńgimelep berdi.
Jalpy, júrgizilgen jumystar barysynda jalpyulttyq jáne óńirlik mańyzdaǵy nysandardyń tizimi jasalǵan. Berik Ábdiǵalıuly aıtqandaı, jalpyulttyq mańyzdaǵy 185 qasıetti nysan jáne jergilikti mańyzdaǵy 463 qasıetti nysan anyqtalǵan. «Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń usynysymen arnaıy úsh memlekettik qoryq ashylaıyn dep jatyr. Prezıdent Ákimshiligi qoldaýymen Úkimet qaýlysy shyqty. Bul – Elbasynyń tikeleı tapsyrmasy. Birinshi qoryq ol – Astananyń mańaıyndaǵy Bozoq. Ony kóbi bile bermeıdi. Biraq Astana bul jerde kezdeısoq salynǵan joq. Ol – qazaq tarıxynda eleýli oqıǵalar ótken jer. Bozoq sonyń bir dáleli bolsa kerek. Bolashaqta sol jerde úlken mýzeı men vızıt-ortalyq ashylady», dedi B.Ábdiǵalıuly. Onyń aıtýynsha, ekinshi qoryq – Botaı. Ol jerde adamzat balasy tuńǵysh ret jylqyny qolǵa úıretti. Ony álem ǵalymdary da moıyndap otyr. «Úshinshisi – Saraıshyq. Byltyrdan beri Atyraý oblystyq ákimdiginiń bastamasymen úlken jóndeý jumystary atqarylyp jatyr. Kezinde Qasym xandar eldiń astanasyn Ulytaýdan sol jerge aparǵan. Sóıtip Altyn Ordanyń murageri biz ekenin kórsetti. Sondyqtan Saraıshyq biz úshin úlken geosaıası qundylyq. Sony nasıxattap, jetkize bilýimiz kerek», dedi ol.
Jıynda aıtylǵan aýqymdy jobalardyń biri «Jahandyq álemdegi zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasy boldy. Aty aıtyp turǵandaı, shetelde qazaqstandyq mádenıetti dáripteý – «Rýhanı jańǵyrýdyń» negizgi baǵyttarynyń basym baspaldaǵy. Ol jumystardyń basynda 2017 jylǵy mańyzdy oqıǵalardyń biri 17-19 qazanda Parıj qalasynda bedeldi halyqaralyq deńgeı sanalatyn UNESCO shtab-páterinde «Rýhanı jańǵyrý» ulttyq baǵdarlamasynyń tanystyrylymy ótýi bolatyn. Tanystyrylym aıasynda qazaqstandyq mádenıettiń túrli baǵyttaryn sheteldik aýdıtorııaǵa kórsetetin birqatar is-sharalar ótkenin bilemiz. Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri Aqtoty Raıymqulova ol joba negizinde qazaqstandyq mádenıettiń jetistikterin dáripteý, úzdik mýzykalyq shyǵarmalarǵa sıfrly formatta jedel qoljetimdilik jasaý maqsatynda Dalatunes jobasy iske asyrylǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, 2017 jyl boıynsha 13 myń mýzykalyq shyǵarma, 1,2 myń nota jáne 1,7 myń akkord júktelgen.
«О́ner shyǵarmalaryn, sondaı-aq mýzeılik qorlardy sıfrlandyrý boıynsha júıeli jumystar bastaldy. Sonymen qatar Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik óner mýzeıinde jalpy mýzeılik qordan 24813 birlik 13700 birlikke sıfrlandyryldy. Ortalyq memlekettik mýzeıde 39 602 birlik sıfrlandyryldy», deıdi A.Rahmetollaqyzy. Vıse-mınıstr óz kezeginde «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» arnaıy jobasyn da tilge tıek etti. Eldiń damýyna úlken úles qosqan Qazaqstan azamattaryn anyqtaý men qurmet kórsetýge baǵyttalǵan jarqyn ımıdjdik is-shara biregeı beles deýimizge bolady.
Kórmege qatysýshylar nazaryn Aqtoty hanym júzden júırik óner tarlandarynyń biri «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyna engen óner qaıratkerleri – Medet Shotabaevqa aýdardy. Ol búginde «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynyń jetekshi solısi bolyp qyzmet etedi. Talaı halyqaralyq baıqaýlarda top jaryp, birqatar sheteldiń úlken sahnasynda ónerimen kórermenniń zor súıispenshiligine bólengen opera ánshisi birneshe kún buryn Italııanyń «Italııa Juldyzy» ordenimen marapattalǵanyn jetkizdi.
«Rýhanı jańǵyrý» atty kórmeniń taǵy bir eleýli sáti baǵdarlamalyq maqala aıasynda atalǵan iri jobanyń barlyq tarmaqtary boıynsha júzege asyp jatqan mádenı is-sharalardy nasıhattaıtyn, ensıklopedııalyq qyzmet kórsetetin «Mádenıet portaly» ınternet resýrsynyń tusaýkeser rásimi boldy. Portal bolashaqta elimizdiń mádenı murasyn zańdy túrde bir jerge jınaqtaıtyn jáne turaqty túrde kórsetetin aǵartýshylyq baǵyttaǵy qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderindegi eń iri mádenı platforma bolmaq. Qazirdiń ózinde portal muraǵatynda 5324 avtordyń jeke paraqshalary ashylyp, olarǵa qatysty aqparattyq materıaldar, elektrondy kitaptar, aýdıokitaptar, ánder, kúıler jáne sırek fotosýretter jınaqtalyp úlgergen.
Sondaı-aq «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy negizinde uıymdastyrylǵan «Rýh» birinshi halyqaralyq ádebı baıqaýy da zamanaýı avtorlarǵa óńirlerdiń áleýeti men týǵan el tarıhyn dáripteýge baǵyttalǵan shyǵarmalardyń týyp, kópshilik arasyna keńinen nasıhattalýyna mol múmkindik bergen ádebıet álemindegi biregeı jobaǵa aınalyp úlgerdi.
«Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylǵan aýqymdy sharalardyń jáne bir parasy «Teatr zerthanasy» jobasynyń aınalasyna kelip toqaılasady. Bul jobanyń negizgi maqsaty – elimizdiń túkpir-túkpirinde: oblystar men aımaqtarda óner kórsetip júrgen talantty da daryndy akterlerdi anyqtap, olardy bir ortalyqqa baǵyndyratyn ortaq alań qalyptastyrý. Bir trýppaǵa biriktirilgen úzdik óńirlik akterler álemdik belgili rejısserler men qoıýshylardyń basshylyǵymen sahnalyq óner kórsetý sheberliginiń deńgeıin arttyrýǵa múmkindik alady. Sonyń nátıjesinde qazaq óneriniń jahandyq deńgeıde nasıhattalyp, tanylýyna keń jol ashylmaq. Joba alǵashqy nátıjelerine de qol jetkizip úlgerdi. Bul jóninde Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri A.Raıymqulova: «Jahandaný kezeńinde ulttyq mádenıetimizdi joǵaltyp almaı, ony saqtap qalý mańyzdy. Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan teatr ujymdary men jeke oryndaýshylardy gastroldik saparlarǵa shyǵarý úshin aýqymdy jumystar atqarylyp jatyr. Qazirdiń ózinde Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy jetistikterimen maqtanýǵa tolyqtaı negiz bar. Eń úzdik solısterden quralǵan ujymdarymyz gastroldik saparlarmen 50-ge jýyq eldi aralap, sheteldik kórermenderdiń ystyq yqylasyna bólenip qaıtty», dedi.
Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, atalmysh baǵdarlama aıasynda tek opera men balet teatrlary ǵana emes, respýblıkalyq, oblystyq drama teatrlar da óz ónerin sheteldik kórermender nazaryna usynýǵa múmkindik alǵan. Atap aıtar bolsaq, joba negizinde M. Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatry men respýblıkalyq koreı mýzykalyq drama teatry jazýshy-dramatýrg Dýlat Isabekovtiń 75 jyldyǵyna oraı Londonda ótken Halyqaralyq teatr festıvaline qatysyp, joǵary deńgeıde óner kórsetse, 2017 jyldyń jeltoqsan aıynda M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatr ujymy Japonııanyń Tokıo qalasyna gastroldik saparmen baryp, dramatýrg Mádına Omarovanyń «Aqtastaǵy Ahıko» qoıylymy (rejısseri – Ashat Maemırov) men «Uly dala eli» atty konserttik baǵdarlamasy kúnshyǵys eli kórermenderiniń qoshemetine bólenip qaıtty. Bul da – «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy múmkindik bergen qazaq óneri men mádenıetin jahanǵa tanytýdyń jarqyn úlgisi.
«Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» baǵdarlamasynyń kelesi baǵyty – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2017 jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy Belarýs Respýblıkasyna resmı sapary aıasynda Belarýs Respýblıkasynyń Ulttyq beıneleý óneri mýzeıinde Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti kúnine arnalyp tusaýy kesilgen «Altyn adamnyń álem mýzeılerine sherýi» jobasy sheńberindegi «Uly daladaǵy kóshpendiler tarıhy» atty kórmesimen jalǵasty. Jıhankez kórme odan ári Máskeý asyp, 2018 jyldyń 4 sáýirinde Máskeýdiń Búkilreseılik halyq óneri men dekoratıvti-qoldanbaly óner mýzeıinde qazaqtyń mádenı qundylyqtary Reseı halqyna keń aýqymda tanystyryldy.
«Mádenı shara aldaǵy ýaqytta da jumysyn toqtatpaı, Ázerbaıjannyń ulttyq tarıh mýzeıinde, Qytaı Halyq Respýblıkasy Shensı provınsııasynyń tarıh mýzeıinde, Koreıanyń Ulttyq mýzeıinde ári qaraı óz jalǵasyn tabady dep josparlanýda. «Altyn adamnyń álem mýzeılerine sherýi» jobasy, sonymen qatar 2019 jyly Japonııa, Grýzııa, Ulybrıtanııa, Ispanııa jáne Túrkııanyń mýzeılerinde, 2020 jyly AQSh, Italııa, Aýstrııa, Fransııa, Germanııa mýzeılerinde tanystyrylatyn bolady», dep vıse-mınıstr A.Rahmetollaqyzy sózin qorytyndylady.
Sharanyń kelesi aýqymdy bólimi – áleýmettik-gýmanıtarlyq saladaǵy bilikti, básekege qabiletti kadrlardy daıyndaýǵa, gýmanıtarlyq bilimdegi úzdik álemdik úlgilerdi zertteýge baǵyttalǵan «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy. Atalmysh jobany iske asyrý aıasynda 2018 jyldyń 12 sáýirinde fılosofııa, sosıologııa, antropologııa, psıhologııa jáne mádenıettaný salasynda 18 irgeli eńbektiń tanystyrylymy ótti.
Áleýmettik jobanyń jetekshisi Raýan Kenjehanulynyń aıtýynsha, jobany iske asyrý úshin úzdik oqýlyqtardy aýdarý men basyp shyǵarý quqyǵyn alýǵa jetekshi sheteldik baspalarmen arnaıy kelisimsharttar jasalypty.
«Zertteý men aýdarma jumystaryna 90-nan asa maman: Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasynyń magıstranttary, PhD doktorlar, ǵylym doktorlary men kandıdattary tartyldy. Tizim naqty bekitilgen joq. Kópshiliktiń usynystary men keńesine qulaq asa otyryp, áli de birqatar ózgerister engizýge daıynbyz», dedi joba jeteshisi.
Raýan Kenjehanuly atap ótkendeı, aýdarylǵan kitaptardy elimizdiń barlyq joǵary oqý oryndary men ortalyq kitaphanalarǵa, aýdan, oblys ortalyqtarynda taratý qarastyrylǵan. Iаǵnı budan túıerimiz, «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasynyń nátıjesinde myńdaǵan stýdentter men magıstranttarǵa álemdik gýmanıtarlyq oılardyń úzdik úlgilerimen ana tilinde tanysýǵa keń jol ashylmaq. Bul da jastardyń bilimge, jahandyq mádenıet pen ádebıetti, ǵylymdy tanýyna jańa múmkindikter syılap, bilimge degen qushtarlyǵyn arttyra túsetini sózsiz.
Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń bir jyldyǵyna arnalǵan esep berý jıynynyń resmı bóligi aıaqtalǵan soń, is-sharaǵa qatysqan Prezıdent Ákimshiligi ókilderi, zııaly qaýym, memlekettik qurylym jetekshileri, saraptamalyq uıymdar men sarapshylar, joǵary oqý orny rektorlary jáne óńirlik jobalyq keńse jetekshileri kórme zalyna ótip, 1 jyl boıy atqarylǵan jumystardyń nátıjesine arnalyp arnaıy uıymdastyrylǵan kórmeni tamashalady. Qazaq ónerin álem sahnalarynda áıgilep júrgen úzdik opera ánshileri – Maıra Muhamedqyzy, Súndet Baıǵojın, Medet Shotabaev bastaǵan talantty ónerpazdar Ulttyq mýzeı foıesinde jahandyq klassıka jaýharlarynan arııalar oryndap, is-sharaǵa jınalǵan kópshilikke ánnen shashý shashty.
Joǵaryda kýá bolǵanymyzdaı, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda alǵa qoıylǵan maqsattar men mindetter negizinde qolǵa alynǵan aýqymdy is-sharalar legi osy 1 jyl ýaqyttyń ishinde talaı belesterdi eńserip, jumys nátıjesi qazirdiń ózinde ult ıgiline baǵyttalǵan eleýli eńbegin bastap ketipti. Aýqymdy jobalar aldaǵy ýaqytta da jahandyq sıpaty men mańyzyn joımaı, jalǵasyn taýyp, ulttyq sananyń silkinýine úzdiksiz hám tolassyz qyzmet ete beretini sózsiz.
Mıras ASAN,
Nazerke JUMABAI,
Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»