Qurylys qarqyndy, biraq sapa qandaı?

Aıtarǵa osylaı, qurylys qy­sy-jazy toqtamaı júrip jatyr. Oblysta baspana salýǵa bóli­netin qarjy kólemi jyl saıyn ulǵaıyp keledi. Ol 2015 jyl­men salystyrǵanda 5 ese kóbeı­gen. Biraq keıde salǵan úıler­diń sapasyna kelgende kóńil sý sepkendeı basylady. О́tken jyly qyrkúıekte Qostanaı qalasynyń irgesindegi Zarechnyı aýylynan «Nurly jer» baǵdarlamasy boıynsha turǵyn aýdan salynyp, onda Qazaqstan boıynsha alǵashqy kottedjder tapsyrylǵan bolatyn. Qostanaılyqtar birinshi ret páterdiń emes, 10 sotyq jeri bar jeke úıdiń ıesi atanǵan. Solardyń birine Nurtas Shaısultanovtyń otbasy kirgen bolatyn. Biraq onyń qýanyshy kópke uzamady. Bıylǵy qysta qar az bolsa da qara sýyq, aıaz qatty boldy.

–Úıdiń esigi durys orna­tyl­maǵannan odan kirgen jel edenge japqan lınoleýmdi kóterip tu­ratyn. Vannada jylý 10 gradýs­tan aspady. Tońyp bara jatqan soń gazdyń peshiniń qýatyn kó­­te­remiz, oǵan da bolmady. So­syn shaǵymdanǵan bolatynbyz. Osy úıdi salǵan «Irına ı K» kompanııasynyń basshysy Alek­sandr Korchınskıı kelip, «peshtiń qýatyn kóterińder, eń joǵary núktesine, 80 gradýs etip qoıyńdar» deıdi. Eger du­­rys, sańylaýsyz, sapaly sa­lynǵan úı bolsa, aınaldyrǵan 90 sharshy metr úı gaz peshiniń eń joǵary qýatyn jaqqanda qaı­nap keter edi. Biz 65 gradýsqa qoıyp otyrdyq. Al kórshimiz, 6-úı­de turatyn qarııa qys boıy 75 gradýsqa qoıyp otyrdy, sonda da daladaǵy aıaz 35 gradýsqa kóterilgende onyń da, bizdiń úıdiń de tóbesi qyraýlanyp, úıdiń ishi dymqyl tartyp ketti, – deıdi jańa salynǵan shaǵyn aýdannyń 4-shi úıinde turatyn Nurtas Shaısultanov.

Olar Zarechnyı aýylynyń áki­mi­ne, merdiger kompanııanyń bas­shy­ly­ǵyna áldeneshe ret shaǵymdandy. Kompanııa mamandary kelip, úı­diń tóbesin bir jaýyp ketkende, van­nanyń jylýy 10 gradýstan 16 gra­dýsqa kóterilgen. Esikti jón­dep bergen. Tóbeniń jabýy juqa bol­ǵandyqtan úıdiń qyraýlanýy sol kúı­inde qalǵan. Nurtastyń úıi­ne komıssııa da kelipti. Olar kór­di de, «bireýdiń joǵyn bireý óleń aı­­typ júrip izdeıdiniń» keri­men, bas­­taryn shaıqap, «búlinip ke­tken esh­nárse joq» dep ketti. Osy úıle­r­di salǵan «Irına ı K» qu­ry­lys kom­pa­nııasynyń mamanda­ry kelip, «úı­diń tóbesin shatyrǵa shy­ǵyp, syrtynan qymtamaı, ishinen bu­zyp istep be­reıik» degen usynys aıt­qan.

–Úıdiń tóbesin ishinen qalaı buza­dy? Ol qandaı tehnologııaǵa ja­ta­­­tynyn bilmedik. Áý basta jy­ly bo­lýy úshin úıdiń tóbesin qa­lyń­da­typ jabý kerek edi, ondaı jumys júr­gi­zil­megeni belgili bolyp otyr. Tek biz­­diń úı ǵana emes, mun­daı kórinis kór­­shilerde de oryn alyp otyr. Qy­rýar qarjyǵa salyn­ǵan úıdi ne isteý­i­miz kerek? – dep qyn­jylady Nurtas.

Kórshiler qystaı 90 sharshy metr úıdiń jylýyna ǵana aıyna 30 myń­nan 40 myń teńgege deıin tólep otyr­ǵan. Úıdi tapsyrǵanda úzdik-soz­dyq etpeı, tap-tuınaqtaı etip tap­­­syrýǵa bolmaı ma? Biz Qostanaı qa­la­­syndaǵy 110 sharshy metrden kem emes jeke úıde turatyn kisi­ler­den surastyrǵanymyzda qystyń sý­yq aıla­­rynda olardyń jylýǵa tó­lemi 13 myń teńgeden aspaǵan.

Byltyr osy turǵyn aýdanda 60 kottedj salyndy. Turǵyndarǵa ja­ńa úı­diń kilti tapsyrylǵanda oblys bas­­shylyǵy merdiger kom­pa­nııa­nyń ár kottedjdi ozyq tehnologııa­men 3 aıda bitirgenin aıtqan bolatyn. Bı­yl osy turǵyn aýdanda 270 úı já­ne áleýmettik nysandar oryn tebedi. Eger ár úıdiń sapasy osylaı bolyp, Qostanaıdyń sýyǵyna shy­das bere almaıtyn bolsa, ondaı ozyq tehnologııanyń qajeti qansha? Qu­rylys kompanııasyn eshkim qýyp bara jatqan joq, neshe aıda salsa da úıdi sapaly tapsyrýǵa bolmaı ma? Úı mashınkamen basyp shyǵaratyn qa­­ǵaz emes qoı, onyń qate ketken, asy­­ǵys jasalǵan jerin jóndeý ońaı­­ǵa túspeıdi ári qyp-qyzyl aq­sha­­syna alyp otyrǵan adamdar nege ser­gel­deń­ge túsýi tıis?

«Irına ı K» kompanııasy salǵan úılerden qutyla almaı otyrǵan tek Nurtas emes. 2014 jyly qańtar aıyn­da osy qurylys kompanııasy tapsyrǵan 9 qabatty arendalyq úı­diń 9-shy qabatyndaǵy 35-páterde tu­­ryp jatqan kóp balaly ana Ha­mdý­na Denısova qarııanyń qazirgi kór­gen kúnin adam balasynyń basyna bermesin der edik.

– Men alty bala tárbıelep ósir­gen kóp balaly ana retinde úıdiń ke­ze­ginde 30 jyl turdym, qolym zor­ǵa jetken baspana edi. 2014 jyly 18 qańtarda osy páterge kir­dim, sáýir aıynda qabyrǵalary qap-qara bolyp qaraıyp ketti, bu­rysh­­tarynan, aspa shamnan sý aqty. Aıaz­dy kúnderi aspa shamnan súńgi muzdar salbyrap turdy desem, se­ne­siz be? – deıdi Hamdýna apaı kúı­inip.

Úsh-tórt jyl boıy zeınetkerdiń osy úıdiń jóndeý jumysynan qoly bir bosaǵan emes. Qazir kompanııanyń bul úıge bergen kepildik úsh jyly ótken. Biz kelgende de kompanııa zeınetkerge «qaıyrymdylyq» retinde jaldaǵan qurylysshy tusqaǵazyn qaıta japsyryp, qabyrǵanyń sý ketken, jarylǵan tustaryn qaı­ta sylap jatyr eken. Úı ishiniń kó­she­tin adamdaı astan-kesteńi shyq­qan. Qurylysshy jóndegen qa­byr­ǵa­lar­dyń irgesi qaıta sýlana bastapty. Páter ıesiniń aıtýynsha, úıdiń jo­ǵa­­rydaǵy tehnıkalyq qabaty du­rys jasalmaǵan, jylytylmaǵan. Tórt jyldan beri aıaz bastalysy­men páteriniń tóbesinen sý aǵady. Ham­dýna apaı qysymen aýasy qapy­ryq dymqyl úıden densaýlyǵy na­sharlaǵanyn da aıtty. Úıdiń teh­nı­kalyq qabatynyń jasalýyna qu­rylys kompanııasy eshqandaı da sóz berip otyrǵan joq kórinedi. Onyń shala-sharpy tastap ketken, tó­rt jyl­dan beri turǵyndardy azap­qa salǵan isin kim moınyna alady? Biz merdiger «Irına ı K» kom­pa­nııa­synyń dırektory Alek­san­dr Korchınskııge habar­las­qa­nymyzda, ol barlyq kináni «JES» JShS-ne japty.

– Bizdiń kepildik merzimimiz ót­ken, «JES» jasasyn, bizge kiná ta­ǵa beredi, – dedi Aleksandr Vası­l­evıch.

– Hamdýna Denısova páterge kir­­gen sátten-aq dabyl qaqty ǵoı, son­­d­a ol bizdiń kinámiz be? Tórt jyl­­dan beri osy ispen alysyp kele­miz. Jaqyn­da ǵana «Irına ı K» kompa­nııa­sy qurylysshy jal­­dap, taǵy da páterge jóndeý júr­­giz­di. Kináli bol­­masa bul ne? Ne­gi­zi «Irına ı K» kom­panııasynyń bar­lyq úıin jaman­daý­ǵa bolmaıdy, úıleri jyly, jaman emes. Al my­na qatelikterin der ýaqy­tynda du­rys­taý kerek edi, – deıdi «JES» JShS dırektory Tatıana Oleksıýk.

Qalada jańadan salynyp jat­qan úı­lerdiń aýlasy, joly da tyń­­­ǵy­lyq­ty bitpeıdi. Oblys or­ta­­­ly­ǵynyń Arystanbekov kó­she­sin­­degi 3/10 úıdiń tapsy­ryl­ǵa­ny­na 3 jyl­daı bolsa da, áli ın­fra­­­qu­ryly­myn­da shıkilik tolyp ja­­tyr. Úıdiń kireberisterindegi ta­bal­dyryq synyp, úıdiń irgetasyn aınaldyra quıǵan sement plıta eki jylda ezilip ketti. Úıler osyndaı ala-qulalyqpen tapsyrylǵan soń, onyń bitpeıtin jumysynyń bar­ly­ǵy páter tutynýshylar koope­ra­tıvterine «muraǵa» qalady. Tur­ǵyn­dar anda-sanda shýlap-shýlap basylady. Biraq ol shýdan bitip jatqan is joq. Kún jaýsa, qar erise, esiktiń aldy kólge aınalyp, bar sý úıdiń irgesine sińedi.

Salynǵan úıler tapsyrylǵan kez­de sapasyn kim saralaıdy, qandaı me­keme qabyldap alady? Osy su­raq qazir kóptegen turǵyndardyń kó­keıin tesedi.

– Buryn 2016 jyldyń 1 qań­ta­­ryna deıin qurylysy bitken ny­san­dy memlekettik qabyldaý ko­mıs­­sııasy qabyldap alatyn. Onyń qura­­­myna basqa memlekettik or­gan­­­darmen qatar Sáýlet-qurylys ba­­qylaý basqarmasy kiretin. Ko­mıs­sııa eń bastysy nysannyń sa­pa­syn, ol qurylys normalaryna sáık­es júr­gizildi me, nátıjesi qalaı bol­dy degen máselelerdi tekseretin, qa­­raıtyn. 2016 jyly 1 qańtarda «Qazaq­stan Res­pýb­lıkasyndaǵy sáý­let, qala qurylysy jáne qu­ry­lys qyzmeti tý­raly» zańǵa ózge­rister engizilip, qury­lysy bit­ken nysandardyń qabyl­da­nýy res­mı rásim bolyp qaldy. Onyń qa­byl­­danýyna suranys berýshi jaq­tyń, merdiger kompanııanyń, teh­nı­ka­lyq qadaǵalaý uıymynyń já­ne jobany jasaýshy jaqtyń ókil­deri qol qoıady. Sonymen nysan paı­da­­la­­nýǵa ruqsat alady, – deıdi ob­­lys­tyq memlekettik sáýlet-qu­ry­­lys baqylaý basqarmasy bas­shy­­synyń orynbasary Berik Tań­ja­ryqov. Onyń aıtýynsha, qa­zir bul memlekettik baqylaý bas­qar­ma­synyń qyzmeti qu­ry­lys júrip jatqandaǵy, jumys bary­syndaǵy shaǵymdardy qaraý bolyp tabylady. Olarǵa qurylys alańdarynan kúni­ne 5-6 dabyl túsedi eken. Qu­ry­lys nysandarynyń ju­mys qorytyndysyn tekserý ko­mıs­sııalarynyń shettetilýi kásip­ker­likke kedergilerdi alyp tastaý nıetinen tý­ǵan, memlekettiń kásip­kerlikti da­my­týdaǵy bir sharasy, qamqorlyǵy eke­ni belgili. Biraq kásipkerlerdiń oǵan bosańsıtyn jóni joq.

Bir qyzyǵy, «Nurly jol» baǵ­dar­lamasy boıynsha salynyp jat­qan jeke úıler bitkennen keıin olar­­dy qabyldap alý júrgizilmeıdi, ıaǵnı merdiger kompanııa jumysynyń sapa­syn eshqandaı komıssııa, memlekettik baqylaý organdary tek­ser­meıdi. О́ıtkeni ol bıýdjet qar­jysy emes, turǵyndardyń, ıaǵnı bank salymshylarynyń óz qarjysyna salynady. Eger úı unamasa ıesi ony almaýyna, bas tar­týyna erki bar. Biraq kezek kútý­men qoly zorǵa jetken, shyny saraı­daı jyltyrap, boıap-syrlap qoıǵan úıden kim bas tartady? Qara­paıym, qurylys isiniń búge-shi­gesin bilmeıtin jandar kún sýy- sa úıdiń qabyrǵasynyń qaraıyp kete­ti­nin, tóbeden sý aǵatynyn aldyn ala qaıdan bilsin? Táýelsiz sarapshy taý­yp alyp, onyń aqyly qyzmeti arqyly úı­diń qurylys normalary du­rys oryn­dalmaǵanyn dáleldep, mer­diger kom­panııany sotqa berý kerek eken. Munyń ózi qarapaıym adamdar úshin qansha bas aýrý ekenin sondaı bas­panaǵa tap kelgender biledi. Úıge bir kirgennen keıin adamdar da jylap júrip, ıpotekalyq qaryzyn tóleýden basqa amal qalmaıdy. Investorǵa da merdiger kompanııalardyń qýa­ty men biliktiligine sengen du­rys shyǵar, biraq sapany tekserý olar­dyń jumysyna kedergi bola ma?

Biz bul maqalany jazǵanda Qosta­naıdaǵy salynyp jatqan bar úıdiń irgetasy qısaıyp tur deý­den aýlaqpyz. Biraq merdiger ká­sip­oryndardyń sál de bolsa jaýap­ker­shilikten aýytqýy saldarynan sapa tó­men­dep, odan adamdardyń zar­dap shegetinin aıtý bizge paryz edi. Elbasy Ún­deýinde aıtylǵan áleý­met­tik tap­syrmalardyń oryndalýy úshin qu­rylys jumystarynyń sanymen qatar sapasyna mán bermese, eń­bek­tiń de, qarjynyń da jelge ush­q­a­ ny emeı nemene?

Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»

QOSTANAI