Úkimet saǵatynda kóshi-qon baqylaýynyń jaı-kúıi talqylandy

Alańdatar jaǵdaılar az emes

Úkimet saǵatyn ashqan V.Bojko kóshi-qon máselesine baılanysty qalyptasqan ahýalǵa toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, bizdiń elimizdegi bilikti sheteldik mamandardyń ýaqytsha kelip-ketýine, týrıster aǵymynyń artýyna, oralmandardyń kelýine, halyqtyń qolaıly óńirlerge qonystanýyna tosqaýyl joq. Alaıda jahandyq jaǵdaıattar men ishki turaqtylyqqa baılanysty týyndaıtyn nazar aýdararlyq máseleler jetip-artylady. Onyń ishinde kelgen jerinde búlik shyǵaryp, lań­kestik jáne qylmystyq qaýip tóndiretinderge, áleýmet­tik-ekonomıkalyq másele­ler­di shıelenistirip, turǵylyq­ty halyqtyń turmystyq máde­nıetine nuqsan keltirýshilerge bóget bolý mańyzdy.

– Elimizge mıgranttar sanatynda lańkesterdiń enip ketý yqtımaldylyǵy alańdatýshylyq týǵyzady. BUU Bas hatshysynyń orynbasary, atalǵan uıym­nyń kontrterrorıstik bas­qar­masynyń jetekshisi Vladımır Voronkovtyń málimdeýinshe, 2017 jyly álemde 11 myń lańkestik oqıǵa tirkelgen. Bul kesapat 100-den asa eldi sharpyǵan. Osynyń saldarynan 25 myńdaı adam qaza taýyp, 33 myń adam jaralanǵan. Al ekonomıkalyq shyǵyn 90 mlrd dollarǵa jetken. Jekelegen memleketter men arnaýly qyzmetterdiń terrorıstik uıymdardy qanatynyń astyna alyp, olardyń múshelerin Sırııadan shyǵaryp jatqandyǵy týraly derekter de alańdatpaı qoımaıdy. Endi olar Sırııadan shyǵyp qaıda barady? Memleket basshysy da bul jóninde eskertip, jahandyq kóshi-qonǵa qyraǵylyqpen qaraýdy tapsyrdy, – dep atap ótti Májilis Tóraǵasynyń orynbasary.

Oralman atyn jamylǵandar

Úkimet saǵatynda belgili bolǵandaı, Aýǵanstan Islam Res­pýblıkasynyń 49 azamaty elimizge oralman-qazaq retinde kelip, Qazaqstannyń azamattyǵyn alýǵa talpynǵan. Olardyń bul áreketine ýaqytynda tosqaýyl qoıylyp, qazir kúdiktilerdiń qashyp-pysqan birqataryna izdeý jarııalanǵan. Sonymen qatar atalǵan memleket pen Bangladesh azamattary Qazaqstanǵa qonys aýdaryp, elimizdi Eýropaǵa shyǵýdyń ońaı joly retinde paıdalanýǵa tyrysyp keledi. Al quqyq qorǵaý organdary ásh­kerelegen 2 transulttyq qyl­mystyq top elimizde tir­kelgen 85 kompanııa arqyly Qy­taı azamattaryn Qazaqstanǵa zań­syz kirgizýmen aınalysqan. Sal­darynan myńdaǵan mıgrant osy joldy tańdaǵan. Keıin olardyń qylmystary ashyldy.

– Sońǵy úsh jyldaǵy resmı statıstıkaǵa súıensek, Qazaq­stanǵa osy aralyqta sheteldiń 5,6 mln azamaty kelgen. Olardyń 90 paıyzdan astamy TMD, atap aıtqanda, О́zbekstan, Reseı, Qyrǵyzstan azamattary. Sondaı-aq ózge de shetelderden kelgen mıgranttardyń qatary kóbeıip keledi. Olardyń kóbi Qytaı jáne Túrkııa azamattary, – dep atap ótti Q.Qasymov.

Jalpy, kóshi-qon – beıjaı qaraýǵa bolmaıtyn sala. Ásirese zańsyz kóshi-qon esirtki bıznesi, adam saýdasy, halyqaralyq ekstremızm jáne terrorızmmen bite qaınasyp ketýi múmkin. Sonyń saldarynan kez kelgen eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy­na orasan zııan keleri sózsiz.

Alaıda Ishki ister mınıstri sheteldikterdiń kóptep kelýi eldegi krımınaldyq jaǵdaıǵa aıtarlyqtaı yqpalyn tıgiz­beı­tindigin jetkizdi. Sońǵy birneshe jylda elimizdiń aýmaǵynda tirkelgen qylmystar boıynsha sheteldikterdiń úles salmaǵy 2,5 paıyzdyń deńgeıinde saqtalyp tur. Bul sheteldikterdiń deni ur­lyq jáne esirtkige qatysty qyl­mystar boıynsha tutylǵan.

Saýsaq tańbasyn alý mindetteledi

Ishki ister mınıstriniń aı­týynsha, elimizde 2021 jyly daktıloskopııalyq jáne ge­nom­dyq tirkeý týraly zań qoldanysqa enedi. Demek sheteldikterden, naqtylaı aıtqanda, ýaqytsha turý yqtııarhaty men bosqyn mártebesin alýshylardan saý­saq tańbasy alynady. Osy arqyly she­teldikter tarapynan bolatyn zań buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa jańa qadam jasalyp otyr.

Q.Qasymovtyń baıandaýynsha, elimizde eńbek mıgranttarynyń zańsyz kelýiniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan keshendi jumystar júr­gizilip keledi. Polısııa qyzmet­kerleri bazarlar, saýda oryn­dary men qurylys alań­daryn jıi tekserip otyrady.

Máselen qoldanystaǵy zańna­ma­larǵa sáıkes zańsyz mıgrant­tar da, olardy shaqyrý­shylar da jáne kóshi-qondy uıym­dastyrýshylar da qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. Onyń ústine zańsyz mıgrasııa qylmystyq teris qylyqtardyń qataryna engizilip, aıyptylarǵa 1000 AEK kóleminde aıyppul salý nemese elden shyǵarý ja­ýap­kershiligi kózdelgen.

Al 2015 jyldan beri Ákim­shilik kodekske engizilgen ózge­risterge baılanysty mıgrasııa tártibin buzýshylar sol zamatta elden shyǵaryla bastaǵan. Elden qýylǵandar Qazaqstanǵa 5 jyldan soń ǵana qaıtyp orala alady.

Elektrondy úı kitapshasy paıda boldy

Kóshi-qon salasyndaǵy taǵy bir jańalyq el azamattaryn turǵylyqty meken-jaılary boıynsha tirkeýge qatysty bolyp otyr. Naqtyraq aısaq, Ishki ister, Ádilet, Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrlikteri birlese otyryp elektrondy úı kitapshasyn jasaqtap shyǵarǵan. Q.Qasymovtyń baıandaýynsha, bul jańashyldyq azamattardyń kelgen jáne turǵylyqty jeri boıynsha tirkeý tártibin ońtaı­landyrý arqyly ishki kóshi-qondy baqylaýdy aıtarlyqtaı kúsheıtýge múmkindik bermek.

– Zańsyz kóshi-qonǵa qarsy kúreste Astana, Almaty sııaqty basqa da iri qalalardaǵy «sozylmaly páterler» máselesin sheshýge elektrondy úı kitapshasynyń paıdasy zor bolmaq. Elimizde páterinde turyp jatqan adamdardy tirkemegen úı ıelerine jaýapkershilik engizilgeni belgili. Al jaýapkershilikten jal­tar­ǵandarǵa kólemdi aıyppuldar qarastyrylǵan. Sonyń nátı­je­sinde turǵyndardyń qonys­ta­nýy­nyń naqty kórinisi aıqyn­daldy, – dedi Ishki ister mınıstri.

Jańa elektrondy úı kitap­shasy elimizde jyl sońyna deıin tolyq qoldanysqa engiziledi. Eń bas­tysy, azamattar bul kitapsha úshin múldem shyǵyndalmaıdy. Tegin beriletin kitapshadaǵy tir­kelgen turǵyndardyń málimeti joǵaryda aıtylǵan «sozylmaly páterler» máselesin túbe­geıli sheshýi tıis. Máselen bir páterde tirkelýshiler sany art­qan jaǵdaıda polısııa qyz­met­kerleri nazar aýdaryp, tir­kel­genderdiń naqty turaǵyn tekserýge múmkindik alady.

Alaıda mınıstrdiń aıtýyn­­sha, sońǵy kezderi ýaqyt­sha tir­keýdi aıtpaǵannyń ózinde, turǵylyqty jerinde tirkeýsiz júr­gen azamattar kóptep anyq­talǵan. Al zańnyń talaptary boıynsha ýaqytsha tirkeýge turǵandar sany 14 esege ósken. Atap aıtqanda, ondaılar 75 myńnan 1 mıllıonǵa jetken.

Jalpy halyqtyń qonys­ta­nýynyń shynaıy derekteri eldi mekenderdi damytýdy josparlaý, jolaýshylar tasymalyn uıym­dastyrý, áleýmettik nysan­dar salý men basqa da qyzmet túr­lerin uıymdastyrýda naqty jos­parlar jasaýǵa múmkindik beredi.

Qosarlanǵan azamattyǵy bar 600 adam anyqtaldy

Májilistiń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Nurlan Ábdirovtiń qosymsha baıandamasynda kóshi-qon salasynda áli de tártipke keltirilýi tıis máseleler ataldy. Máselen sońǵy úsh jylda sheteldikterge qatysty 3 506 qylmystyq is qozǵalǵan. 2,5 myńnan astam sheteldiktiń ózi qylmystyń qurbanyna aınalǵan.

– Budan kóshi-qon qyzmeti tarapynan baqylaýdyń jet­ki­liksizdigi anyq kórinip tur, – dedi Nurlan Ábdirov.

Depýtattyń aıtýynsha, ótken jyly qosarlanǵan azamattyǵy bar 600-ge jýyq adam anyqtalǵan. Ol elimizdiń Konstıtýsııasyna qaıshy mundaı árekettiń aldyn alý úshin bizdiń azamattardyń ózge eldiń azamattyǵyn alýy má­selesi boıynsha quzyrly organdar sheteldik dıplomatııalyq ókildiktermen turaqty baılanys ornatý qajettigin atap ótti.

N.Ábdirov sot sheshimimen el aýmaǵynan shyǵarylýy tıis azamattardyń birsypyrasy elimizden shyqpaı qalyp otyr­ǵan­dyǵyn da jetkizdi. Máselen Bas prokýratýranyń málimet­terine silteme jasaǵan depýtat ót­ken jyly 628 tulǵany el aýma­ǵynan shyǵarý týraly úkim bolǵanymen, 62 adam Qazaq­standa qalyp qoıǵan. О́ıtkeni jazany oryndaý talaby ózgerip, kináliler aıyppul tóleýmen qutylyp ketkenge uqsaıdy.

Komıtet tóraǵasy, sonymen qatar kóshi-qon polısııasynyń aýmaqtyq bólimshelerinde sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jumystardyń kúsheıtilýi kerek ekendigin jetkizdi. Onyń ishinde quqyq qorǵaý organdarynyń ózara birlesip, zańsyzdyqtarmen taldaý arqyly kúresýge mańyz berýi kerektigine toqtaldy.

Jalpy Májilis depýtattary talqylanǵan máselelerge baılanysty ózge de saýaldary men usynystaryn aıtty.

Serik ÁBDIBEK, «Egemen Qazaqstan»