Latyn grafıkasyna kóshý – mańyzdy qadam

Álem qazir Qazaqstandy halyq­aralyq qatynastardyń jaýapty sýbektisi retinde tanıdy. Elimiz alys-jaqyn memleketterdiń bar­lyǵymen dostyq qatynas ornatty. Sondyqtan elimizdegi ózekti oqı­ǵalarǵa sheteldik saıasatkerler men sarapshylar, eýropalyq BAQ­ nazar salyp, óz pikirlerimen bó­lisedi. Osy rette eýropalyq «EUActiv» elektrondy gazeti «Qa­zaq­stannyń «Rýhanı jańǵyrý» re­formalary aıasynda ulttyq bire­geılikti saqtaı otyryp, latyn gra­fıkasyna birte-birte kóshýiniń maq­saty – búkil álemmen baılanystardy jeńildetý» dep jazady.

«EUReporter» gazeti «Qazaqstan qashanda aımaqtyq jáne jahandyq ıntegrasııany kúsheıtýge atsaly­syp keledi. Saýda, bıznes já­ne­ dıp­­lomatııa salalarynda­ ynty­maq­tastyqty keńeıtý turaqty jáne ór­kendeýshi memleket qalyp­tastyrýǵa múmkindik beredi. La­tyn álipbıine kóshý – Qazaqstan úshin osy baǵyttaǵy mańyzdy qa­dam», deıdi.

Eýropalyq Parlamenttiń de­pý­ta­ty Andreı Mamykın: «Qazaq­­stan latyn álipbıine kóshýge kópten daıyndalyp keledi. El Pre­zı­denti N.Nazarbaev Ult kósh­­basshysy retinde, dál qazir bul ózgeristerdi jasaýdyń ýaqy­ty keldi dep sheshti. Bul alǵa basýshy­lyq – kóptegen eýropalyq saıasatkerlerge úlgi bolarlyqtaı», degen oıymen bólisti.

Belgııadaǵy qazaqtardyń «Sha­ńyraq» uıymynyń basshysy Aq­maral Ámirqulova qazaq tilin latyn grafıkasyna aýystyrý tý­raly jańalyqty Eýropadaǵy qazaq dıasporasy qýana qarsy al­dy deıdi.

Reseı syrtqy ister mınıstri­niń orynbasary G.Karasın «Bul jaǵdaıǵa qatysty bizdiń usta­nymymyz baısaldy. Qandaı álip­bı qoldanatynyn belgileý, ol – Qazaqstannyń ishki isi» dep resmı málimdedi. Onyń aıtýynsha, ózge álipbıge kóshýden týyndaıtyn jańa jaǵdaıǵa beıimdelý ýaqyt alady, biraq aıtarlyqtaı problema týyndamaıdy.

Latyn grafıkasyna aýysý máse­lesi elimiz táýelsizdigine qo­­l­ jetkizgen ýaqyttan bastap tal­­­qy­­lanyp keledi. 2012 jyly Pre­zıdent N.Nazarbaev 2025 jyl­ǵa deıin latyn qarpine kóshý qa­jet­tigin «Qazaqstan-2050» Strate­gııasynda málimdedi. Iаǵnı  2025 jyl­ǵa qaraı is qaǵazdar, merzimdi baspasóz, oqýlyqtar, bárin latyn álipbıimen basyp shyǵara bastaımyz.

Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» maqalasynda «Memleket pen ult qu­ryshtan quıylyp, qa­typ qalǵan dúnıe emes, únemi damyp­ otyratyn­ tiri ­aǵ­za­ ispetti. Ol ómir súrý úshin zaman aǵy­myna sanaly túrde beıimdelýge qa­biletti bolýy kerek» dep durys aıt­ty.

Izraıldegi Qazaqstan elshili­gin­de jumys istep júrgen kezimde 2008 jylǵy 23 qańtarda «Egemen Qa­zaqstan» gazetinde meniń «О́li til dep eseptelgen kóne ıvrıt jazýy tirilgende, jany bar qazaq tili ne­ge jandanbasqa?» atty maqalam ja­­ryq kórdi. Onda Izraıldiń «óli» dep eseptelgen ıvrıt tilin «tiri» tilge aınaldyryp, shap­shań qar­qynmen damytyp, ony saıa­sat, eko­nomıka, ádebıet, má­de­nıet, teh­nıka jáne jalpy kún­delikti qol­danystaǵy deńgeıge kó­terý jolyndaǵy tájirıbesimen bó­lis­ken edim. Kóne zamannan be­ri ıvrıt tili tek evreılerdiń «Táý­rat» dinı kitabynyń tili bolyp kel­di jáne ol, latyn tili sııaqty, tek duǵa oqý kezinde ǵana paıda­lanylatyn. 1948 jyly jańa qu­rylǵan Izraıl memleketine dú­nıe júziniń túkpir-túkpirinen ártúrli tilde sóıleıtin evreıler jınala bastady. Memleketke bá­riniń basyn qosatyn ulttyq ıdeıa qajet boldy. Sóıtip 1949 jy­ly ıvrıt Izraılde resmı már­tebege ıe boldy. Ivrıt tiline da­mýǵa múmkindik berý úshin sol kez­deri shetelden kel­gen repatrıanttar paıdalanǵan ıdısh, arab, aǵylshyn, fransýz jáne orys til­derine tyıym salyndy, mem­lekettik qyzmetkerler ıvrıt tilin bilýge mindetteldi. Bul táýelsizdik alǵan barlyq memleketterdiń us­tanymy.

Kúndelikti ómirge jańalyq en­gizýde, ásirese osyndaı tarıhı mańy­zy bar iste qoldaýshylarmen bir­ge opponentter de bolady. Ota­ny­­nyń bolashaǵyn oılaıtyn ár qazaq­standyqtyń aldynda bul tarıhı she­shim ne beredi, qandaı qıyn­dyqtar bolady degen saýal turýy – tabıǵı qubylys. Son­dyqtan túrli pikirler men oılar, kúmán men senim sııaqty sezimder týyndaıdy. Biraq kertartpa jáne bóten pıǵyldy adamdarǵa qazaq hal­qy úshin tarıhı sátti synaýǵa jol berýge bolmaıdy.

Synaýshylardyń biri «Ashana» latynsha «Ashana» dep jazylyp, ol «AshAna» dep oqylatynyn aı­typ mazaq etedi. Olarǵa meniń jaýa­bym – jańa álipbıdi durys meń­gerip, memlekettik tildi jetik biletin, kózi ashyq jáne saýatty adam bul sózdi týra oqıdy. Má­selen, fransýz tilinde 3-4 árip bir dybys bere alady. Áıgili fran­sýz avtomobıli «Reugeot» (Pejo) degen sózde tórt dybysty 7 árip beredi. Fransýzsha ««merci beaucoup» degen sóılemdi bári biler. Onda «beaucoup» (boký) (aýdar­masy – úlken) degen sózde 4 dybys 8 árip arqyly jazylady. Odan fransýz tilin eshkim kem­sitip, basqa sózdermen shatas­tyryp jatqan joq. Kerisinshe, fran­sýz tili saıasat, dıplomatııa, eko­nomıka, ádebıet, óner, kıno, mýzyka, moda tili retinde álemge belgili.

Keıbireýler álipbıdiń bir-eki áripin qaıta qaraý kerek de­gen pikir aıtady. Bul qate pi­kir, árbir on-jıyrma jylda álip­bı ózgere bermeıdi. Elbasy táýel­sizdikke qoly jetken memleket úshin ómirlik mańyzy bar Jarlyq be­kitti, al biz osy eldiń azamattary retinde ony iske asyrýymyz qajet. Fransýz tili bizdiń dáýirimizge deıingi I ǵasyrdyń ortasynda latyn aýyzeki tilinen paıda bolyp, damı kele XII ǵasyrda jazý quqyǵyna ıe boldy, sóıtip osy kúnge deıin ómir súrip keledi. Qasıetti Quran Ká­rim­niń jazylǵanyna on tórt ǵasyr­dan asty, búginge deıin sol 28 arab áripi esh ózgermeı keledi. Qy­taı, japon, koreıler de kóne ıero­glıfin saqtap otyr.

Qazaq tiliniń jańa latyn grafıkasyn ázirleýde ony túrli sala­daǵy ǵalymdar, onyń ishinde til maman­dary, sarapshylar, fılologter jáne búkil halyq birlese talqylap, úlken eńbek jasady. Oǵan qosa, jańa qazaq álipbıine kóshýge 2025 jylǵa deıin ýaqyt berildi, ıaǵnı bul úderis kezeń-kezeńmen ótedi dep kózdelip otyr. Osy turǵyda, qazaqtardyń tilderdi meńgerý qabiletin eskersek, respýblıkada latyn álipbıine kóshý úderisi joǵaryda aıtylǵan ıvrıt tilin «tiriltkenge» qaraǵanda anaǵurlym jeńil ótetini sózsiz.

Latyn álipbıine ótýdiń qa­zaq tiliniń memlekettik til re­tindegi már­tebesin kóterýge yq­paly zor. Sebebi tilimiz basqa el­derdiń tilderimen birdeı deń­geıde turady, oǵan qosa, ózge el­dermen jáne shette júrgen qan­dastarymyzben qarym-qatynas jasaý­da tıimdiligin kórsetedi.

Sáýlekúl SAILAÝQYZY, Qazaqstan Respýblıkasynyń Belgııa Koroldigindegi elshiliginiń keńesshisi