Metrosy bar memleketpiz

Qazir bizde bári derlik bar. Bir joǵymyz metro edi. Táýelsizdik toıy qarsańynda metrosy da bar memleket boldyq. Almatyda jumys saparymen júrgen Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev keshe tús qaıta Almaty metrosynyń birinshi kezeńin iske qosý rásimine arnalǵan saltanatty jıyn­ǵa qa­ty­syp,  ońtústik astananyń jer astymen júıtkigen zamanaýı kólik­tiń    alǵashqy  jolaýshysy retinde  eki aralyqty júrip ótti. Bireý bilse de, bireý bile qoı­mas, 1980 jyly 1,2 mln. halqy bar kúngeıdegi bas qalada kólik qyz­metin kórsetý men ekologııa­lyq ahýaldy saqtap qalý maq­sa­tynda Mınıstrler keńesi metropolıten jobasy men qu­ry­lysy týraly qaýly qabyldap, metro salynatyny týraly al­ǵashqy habardy estigende, shahar jurtshylyǵy alaqaılap, osynaý mańyzdy nysannyń tez salynyp bitetinine esh kúdiksiz sengen edi. 1981 jyly máskeýlik «Metrogıptrans» ınstıtýty tehnı­ka­lyq-ekonomıkalyq negizin jasap, sol kezdegi joba boıynsha 8 bekettik metro 8 shaqyrym aýmaqqa sozylatyn bolǵan. Al 1988 jyly kúzde jerasty jolynyń qurylysy sol kezdegi Keńes Oda­­ǵy­nyń salalyq mınıstrlik­ter­i­niń basshylyǵymen bastalyp, respýblıkalyq bıýdjettiń orta­lyq­tandyrylǵan qarajaty esebinen qarjylandyryldy. 1992 jyl­ǵa deıin Máskeý qurylysqa edáýir qarjylaı jáne tehnıkalyq kó­mek kórsetip otyrdy, maman­da­ryn jiberip, jumystyń barysyn qadaǵalady. Keıin KSRO ydy­raýy metronyń qurylysyn uzaq merzimge keıin shegerdi. Toqsa­nyn­shy jyldardyń qıyn keze­ńinde jas táýelsiz elimiz res­pýb­lıkalyq bıýdjet esebinen joba­ny qarjylandyrýy óte az bol­ǵandyqtan, metronyń birqatar ny­sandarynyń qurylysyn toq­ta­týǵa týra kelgen. Jumystyń negizgi baǵyty óndirister men tonnelderdi qaýipsiz jaǵdaıda us­tap turýǵa ǵana jumyl­dy­ryldy. Iаǵnı ótpeli kezeń bederinde elimiz úshin metrony qar­jylandyrý keıinge qaldy­ryl­ǵan máselelerdiń qatarynda boldy. Alaıda, jyl ótken saıyn ekonomıkalyq jaǵdaı ózgerdi. Elimizde damýdyń jańa uzaq merzimdi josparlary jasaldy. Memleket basshysynyń tikeleı bastamasymen 2005 jyly «2010 jylǵa deıin Almaty qalasyn damytý baǵdarlamasy» bekitilip, sol baǵdarlama aıasynda jumysy toqtap qalǵan metropolıten qu­rylysy mańyzdy ınvestısııalyq jobalar tizimine engizildi. Sol sátten bastap metropolıten ta­rı­hynda jańa kezeń bastaldy. Qarjylandyrý qaıta júrgizilip, bastapqy keńes dáýiri kezeńimen salystyrǵanda edáýir kóp kó­lem­de qarjy bólindi. Nátıjesinde, alǵashqy 16 jylmen salys­tyr­ǵanda, barlyq qurylys-montaj jumystarynyń 90 paıyzy taıaý­daǵy jeti jyldan az ǵana ýaqyt ishinde oryndaldy. Osylaısha, El­basy megapolıs úshin asa ma­ńyz­dy osynaý nysannyń qury­ly­syn baqylaýda ustap, jahan­dyq qarjy daǵdarysynyń túıt­kilderine qaramastan, metronyń birinshi kezeginiń birinshi jelisin aıaqtaýǵa respýblıka qazyna­sy­nan osy ýaqyt aralyǵynda bar­ly­ǵy 165,9 mlrd. teńge qarjy bólgen. Mine, «Almatyda metro sa­ly­nady» degen habar shyqqannan beri attaı otyz jyl ótse de, «eshten kesh jaqsy» degen, «metro jyryna» sońǵy núkte qoıy­lyp, onyń kópten kútken tarıhı kún – azattyqtyń aq tańy atyp, ata-baba armany oryndalǵan el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq me­reı­toıy qarsańynda ashylýy – Qazaqstan halqyna jasalyp otyr­­ǵan tartý-taralǵynyń, syı-sııapattyń tóresi dep bilemiz. – Búgin elimiz úshin tarıhı kún bolyp otyr, – dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev saltanatty jıynda osynaý kúrdeli qurylys nysanynda ter tógip, eńbek etkenderge óz alǵysyn jetkize kele. – Bul bizdiń elimizde iske qosylyp otyrǵan tuńǵysh metropolıten. Dúnıe júzinde 200-den astam memleket bar. Sonyń tek 40-ynda ǵana metro bar. Biz endi osy 40 eldiń qataryna kirdik. Odan ári Prezıdent Almatyda metro salýdyń 1980 jyly sol kezdegi KSRO basshysy L.­I.Brej­­nevtiń kelgen kezinen bas­talǵanyn, alaıda, odan keıin toqtap qalyp, qurylysy uzaqqa sozylyp ketkenin eske túsirdi. Degenmen, memlekettiń qıyn­dyqtarǵa qaramaı metro qury­ly­syn qarjylandyrýdy jalǵas­tyr­ǵanyn jetkizdi. Táýligine 300 myń adam, al jylyna 110 mıllıon adam tasıtyn metronyń qala­daǵy ekologııalyq ahýaldy jaq­sartýǵa yqpal etetinin, onyń qa­ladaǵy 200 baǵyttaǵy marshrýt­tardy qysqartýǵa múmkindik beretinin, eń mańyzdysy, qazirgi zamanǵy jańa kólik mádenıetin qalyptastyratynyn tilge tıek etti. – Buryn Máskeýdiń, basqa elderdiń metrosyn kórip tań­qalýshy edik, endi olar kelip bizge tańqalatyn bolsyn. Munymen bul jumys toqtamaıdy. Qalanyń ishindegi kólik jelisin uzartyp, ári qaraı jalǵastyryp salamyz. Metro jerdiń ústine shyǵady. Eń bastysy, bul jetistigimiz Táýel­siz­digimizdiń jıyrma jyldy­ǵy­na úlken syılyq boldy. Son­dyqtan barlyq almatylyqtardy, metro qurylysyna atsalysqan qury­lysshylardy shyn júregim­nen quttyqtaımyn. Metromyzdy bolashaq urpaqqa osy kúıinde jetkizýdi, al ony qadaǵalaýdy quzyrly organdarǵa tapsyra­myn. Tuńǵysh metro elimizdiń ıgi­ligi men amandyǵyna, bola­shaǵyna qyzmet etetin bolsyn, – dedi Elbasy. Eger álemdegi jer asty kólik qatynasynyń tarıhyna kóz jiberer bolsaq, eń ejelgi 1863 jyly ashylǵan London metrosynyń jalpy uzyndyǵy 410 shaqyrym­ǵa jetip, búginde ony jyl saıyn 1 mıllıardtaı halyq paıdala­na­dy eken. Soǵan qaramastan London metrosy álemdegi eń qymbat metro bolyp sanalady. Al 1969 jyldan beri paıdalanylyp kele jatqan álemdegi eń arzan Pekın metrosynyń jol júrý aqysy bizdiń ólshemmen 35-40 teńgege teń. Onyń uzyndyǵy 200 sha­qyrymdy qurap, kún saıyn 16 mln. adamǵa qyzmet kórsetse, al álemdegi eń kóp qoldanystaǵy Máskeý metrosy jyl saıyn 3,2 mlrd. adamdy tasymaldap, 174 stansa arqyly kúnine 8 mln. jo­laýshy jerasty joldarymen júredi. Gonkong metrosy – álem­degi eń avtomattandyrylǵan metro atansa, Qazaqstanda tuńǵysh, Ortalyq Azııada Tashkentten keıin ekinshi sanalatyn Almaty metrosy TMD aýmaǵynda 16-shy sońǵy úlgidegi zamanaýı ozyq tehnologııalarmen jaraqtanǵan, ulttyq naqyshta bezendirilgen jer asty kóligi bolyp otyr. Metropolıtenniń birinshi kezegin qoldanysqa der kezinde tapsyrýda «Almatymetroqury­lys» AQ mamandary zamanaýı teh­nologııalar men qural-jab­dyqtar qoldanǵan. «Jibek joly» beketin salýda TMD aýmaǵynda alǵash ret jańaavstrııalyq tonneldi qazý ádisi paıdalanylǵan. Sonymen qatar TMD elderi aımaǵynda alǵash ret relsterdi tóseý kezinde almatylyq qury­lys­shylar shpaldan bas tartyp, birtutas temir-beton negizindegi jańa tóseý ádisi qoldanylǵan. Bul birinshiden, qozǵalystyń qaýip­sizdigin, yńǵaılylyǵyn art­tyrady jáne joǵary jol qu­rylysyn paıdalanýdyń merzimin uzartady. Mundaı tehnologııa búginde tek Batys Eýrapa elde­riniń keıbirinde ǵana qolda­nylýda. Negizgi avtomatty júıe­lerdiń barlyǵy eń ozyq ári qa­zirgi zaman talabyna saı aq­pa­rattyq-telekommýnıkasııalyq tehnologııalarmen jabdyqtalǵan. Avtomatty jelilerdiń joǵary deńgeıde jumys isteýin 28 keshen qamtamasyz etedi. Metro qurylysynyń qaýip­siz­digin Máskeý qalasyndaǵy al­dyńǵy qatarly «NIS» ınstı­týty daıyndaǵan seısmıkalyq qaýipsiz tonneldik qurylǵylar qamtamasyz etken. Al bekettik tonnelderdiń qurylysynda avs­trııa­lyq «Beton ýnd Ýnırbaý» kompanııasynyń ozyq tehnolo­gııa­lary qoldanyldy. Almaty metrosyn jyljymaly qurammen qamtamasyz etýdi ońtústik­koreıa­lyq «Hyundai» korporasııasynyń «Hyundai Rotem» kompanııasy qolǵa alyp, sońǵy úlgidegi tehnologııalarmen jaraqtandyrǵan. Ási­rese, koreı aǵaıyndar qazir­gideı zamanda qaýipsizdik sala­syna asa mán bergen kórinedi. Keleńsiz áreketterdiń aldyn alý úshin metroda TMD sheńberinde kezdespeıtin beıne-baqylaý jú­ıe­si ornatylǵan. «Metrojoba» JShS ókilderi onyń súzgi­sinen sýyq qarý men jarylǵysh zattar, tipti, esirtki zattary da múlt ketpeıdi dep sendirýde. Endeshe, elimizde qazirgideı quqyq buzý­shylyq pen lańkestik oqıǵa­larynyń sheti shyǵa bastaǵan ýa­qytta bul jáıt kóńildi jaı­landyrady. Dızaıny elimizdiń kók baı­raǵymen úndes jasalynǵan vagondar álemdegi zamanaýı metro poıyzdaryna qoıylatyn sura­nystarǵa sáıkes keledi. Munda jolaýshylar úshin jaılylyq, qaýipsizdik máseleleri túgel eskerilgen. Jolaýshylar vagondardan vagondarǵa emin-erkin óte alady Al aıaldamalardy árlendirýde ult­tyq órnek, oıýlarǵa basymdyq berilgen. Sondaı-aq, qazaq hal­qynyń tarıhı bolmysynan syr shertetin kompozısııalyq sýretter de jerasty jolyn ásem be­zendire túsken. Buǵan qosa árbir bekettiń kelbeti óz ataýyna saı kórinis tapqan. Máselen, Al­maly stansasynda Almatynyń basty belgisi – almanyń sýretteri beınelengen. Sonymen, alǵash ret Prezıdent pármen berip, qońyraý qa­ǵyp, jumysyna jan bitirgen me­tronyń birinshi jelisiniń uzyn­dyǵy 8,56 shaqyrym. Al tereń­digi – 40 metr. Saǵatyna orta eseppen 40 shaqyrym jyldam­dyqpen júretin metro poıyzy stansalardaǵy aıaldaýlardy qosa eseptegende kelesi basyna 15-20 mınótte jetip barady. Qala turǵyndary jumysqa baratyn, keshkilik qaıtatyn ýaqyttarda poıyzdar stansalarǵa ár 9 mınót saıyn keletin bolsa, basqa kezderde olardyń jyljý ýaqyty azdap sıreıdi. Metropolıtenge elektrli depo, ınjenerlik korpýs, qyzmetkerler bólmesi jáne «Raıymbek batyr», «Jibek joly», «Almaly», «Abaı», «Baı­qońyr», «M.Áýezov atyndaǵy drama teatry», «Alataý» atty 7 stansa engen. Iаǵnı, Raıymbek jáne Fýrmanov dańǵyldary qıylysynan baǵytqa shyqqan jerasty kóligi Abaı jáne Gagarın dańǵyldary qıylysynda tizgin tartady. Jerasty kóliginiń bir rettik jolaqysy 80 teńge. Bir ret júretin bolsańyz jetondy, al jıi qatynaıtyn bolsańyz smart-kartany paıdalanasyz. Múm­kindigi shekteýli jandarǵa ar­naıy kótergishter men qon­dyrǵylar qarastyrylǵan. Súıikti qalamyzdaǵy jer ústindegi kólikterdiń júktemesin aıtarlyqtaı jeńildetýge septigin tıgizetin metro tań alakeýimde saǵat altyda jumysyn bastap, tún qarańǵylyǵy túsip, saǵat on ekini soqqanda toqtamaq. Aldaǵy ýaqytta metro qury­lysyn ári qaraı damytý maq­satynda jobanyń ekinshi kezeńi batys jáne soltústik baǵytta qatar damyp, 2017 jyldyń so­ńyna deıin paıdalanylýǵa bermek. Bıylǵy jyldyń naýryz aıynan birinshi jeliniń ekinshi kezeginiń qurylysy bastalyp ta ketti. Ol bolashaqta «Saıran», «Moskva», «Saryarqa», «Dos­tyq», «Qalqaman» atty 5 stan­sany qamtıdy. Qazirdiń ózinde 350 metr tonnel qazyldy. Gúlzeınep SÁDIRQYZY.