Qazaq erkin kú­resin órge súıregen sportshy - Ábilseıit Aıhanov

Ábilseıit Aıhanov 1938 jyldyń 15 sáýirinde Almaty oblysy, Sarqan aýdanynda dúnıege keldi. 1957 jyly Almatydaǵy Dene shynyqtyrý ıns­tıtýtyna oqýǵa túsip, shańǵy bó­limine qabyldandy. Desek te jas j­igittiń ańsary balýandyq ónerge aýyp, ol erkin kúrestiń qyr-syryn meńgerýge erekshe qulshynyspen kiristi. Kúres úıirmesine keshteý kelgenine qaramastan, Qabden Baı­dosov pen Petr Matýshak syndy maıtalman mamandardyń qol astynda jattyqqan sportshynyń sheberligi shyńdala tústi. Boıy 192 santımetr, salmaǵy 75 keliden asatyn balýannyń sporttyq karerasy jarty­laı aýyr salmaqtan bastalsa, birer jyl ótkennen soń Aıhanov alyptarmen aıqasty.

Daryndy ári jalyndy jigit kóp keshikpeı respýblıkamyzdyń bet­keustar balýanyna aınaldy. Qarsy kelgenderdiń barlyǵyn qoǵa­daı japyrǵan ol Odaq deńgeıindegi dodalarda daralandy. 1962 jy­ly Rıgada Ábilseıit KSRO chempıo­na­tynyń kúmis medalin ıelense, 1963 jyly Máskeýde Odaqtyń teńdessiz balýany atanýymen qatar, KSRO halyqtary Spartakıadasynyń bas júldesin oljalady. Sonymen qatar AQSh, Aýstralııa, Aýstrııa, Anglııa, Aýǵanstan, Germanııa, Grekııa, Gollandııa, Japonııa, Iran, Moń­ǵolııa, Túrkııa, Chehoslovakııa jáne Úndistanda ótken halyqaralyq týrnırlerde top jardy. 

О́ziniń sporttyq ǵumyrynda Aı­hanov úsh dúrkin Olımpııa oıyn­darynyń jeńimpazy Aleksandr Med­ved, Olımpıada chempıony Alek­sandr Ivanıskıı jáne de sol za­mandaǵy beldi balýandardyń barlyǵyn jeńgen. Biraq ishtarlyq ta­nytqan KSRO quramasynyń bap­kerleri qandasymyzdy ne Olım­pıadaǵa, ne álem chempıonatyna apar­mady. Dúbirli dodalarda únemi Med­ved pen Ivanıskıı kúresetin. Al qazaqtyń nar tulǵaly azamaty únemi elde qalyp qoıa berdi. 

Ábilseıit aǵamyz aıtatyn:

– Eger maǵan múmkindik berilgende, Olım­pıadany da, álem chempıonatyn da utatyn edim. Biraq bapkerlerdiń tań­daýy únemi ózgelerge túsetin. Aty ańyzǵa aınalǵan Aleksandr Med­vedten mereıim ústem bolǵanyna san myń jankúıer kýá. Alǵash ret ekeý­mizdiń jolymyz Mınskide qıys­ty. Ol ashyq aıqasqa barýdan júrek­sinip, 10 mınýt boıy qashyp júrdi. Alaıda tóreshi Medvedtiń qolyn kóterdi. 1962 jylǵy álem chempıonaty qarsańynda bapkerler ekeý­mizdi betpe-bet kezdestirdi. Bul beldesýde de tas-talqanyn shy­ǵar­dym. Sol sekildi basqa da múıiz­deri qaraǵaıdaı balýandarǵa bet qar­atpadym. Máselen, Aleksandr Ivanıs­kııdi Bakýde ótken KSRO-nyń komandalyq birinshiliginde taza ut­tym. Biraq báribir Máskeý bilgenin istedi. Bul tek meniń basymnan ót­ken jaǵdaı ǵana emes. Sol kezdegi qa­zaq­tyń myqty balýandarynyń bar­lyǵy da baıraqty básekelerden shet­tetilip júrdi. О́zimniń aýyldasym, inim ári shákirtim Amanjol Buǵybaev ta Odaq kólemindegi jarystarda qarsylas shydatpaǵanymen, Olımpııa oıyndary jáne álem chempıonatyna birde-bir ret qatyspady. 

Qazaqstan sportyn uzaq jyldar basqarǵan ataqty bapker, bel­gili qoǵam qaıratkeri Temirhan Dos­mu­ham­betov «Álem moıyndaǵan Aı­hanov» atty maqalasynda keıip­kerimizdi bylaı dep sýretteıdi: «Bir ǵajaby, Ábilseıit Aıhanov bul myqtylardyń árqaısysyn ártúrli ádispen jeńipti. Bul qazaq batyrynyń balýandyq dıapazonynyń keńdi­gin, tvorchestvolyq qýatynyń bıikti­gin baıqatady. Aıhanovtyń bir erek­­sheligi, qarsylastarynyń kúsh­­ti, osal jaqtaryn tereń tarazy­lap, salmaqtap, taldap baryp kilemge shyǵady eken. Iаǵnı Aıhanov tek qurǵaq kúshtiń balýany emes, ońdy-solyn baıyptap, aqyl-oıyn alǵa salyp kúresetin birtýar tulǵa. Ábe­keń sportshy kezinde kúndelik ja­zýǵa qatty mán beripti. Kúndelikke jeń­gen, jeńilgen beldesýlerin qal­dyrmaı, táptishtep jazyp otyrady eken. Aıhanovtyń jadynyń myqty ekenin áńgime basynda aıttyq. Ol kisi áli kúnge deıin osydan 45-50 jyl burynǵy beldesýlerin taldap, tarazylap otyrady. Jasy jetpisten asqan adamnyń jarty ǵasyr bu­rynǵy oqıǵalardy qaz-qalpynda áńgimeleýi de úlgi alatyn jaǵdaı. Ábilseıit Aıhanov erkin kúreste ǵana oljaly bolǵan joq. Mońǵoldyń ulttyq kúresinen osy eldiń nebir alyptarynan basym túsip, bas báıge aldy. Aıhanovtan taza jeńilgen balýandardyń qatarynda ulttyq kúresten Mońǵolııanyń birneshe dúrkin absolıýtti chempıony, otan­dastary «jyǵylmaıtyn alyp» dep ataǵan Tývtendorjdyń bolǵanyn oqyrmannyń esine sala ketkendi jón kórdik. Ábilseıittiń sol sapardaǵy je­ńisi sondaǵy qazaq baýyrlardy keremet qýanyshqa bóledi. Mońǵol jankúıerleri de qazaq balýanynyń tamasha ónerine súısinip, Aıhanovty quttyqtaý úshin kilemge shyǵyp ketken eken. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, Aıhanov qazaq halqynyń Qajymuqan, Balýan Sholaq, Molda­baı syndy alyptarynyń izin basqan eren tulǵa».

Úlken sporttan qol úzgennen keıin Ábilseıit aǵamyz túrli kásip­tiń tutqasyn ustady. Birer jyl sporttyń tóńireginde júrdi. Qyzme­tinen aıyrylǵan kezi de joq emes. Eń bastysy, ol óziniń jalyndap tur­ǵan jastyq shaǵyn arnaǵan salaǵa árkez adal boldy. Ulttyq múdde men el sporty jaıynda áńgime qoz­ǵalǵanda basshylardan bastap, bas­qalarǵa da óz oıyn ashyq aıtty. Esh­­kimniń dárejesi men qyzmetine qara­ǵan joq. Eshkimniń aldynda jal­ǵan sóılemedi. Qazaqstandaǵy erkin kúres óneriniń erteńi úshin qat­ty alańdady. Kelimsekterdi sha­qyryp, arzan abyroıǵa kenelýdi kásip­ke aınaldyrǵan dókeıler men bap­kerlerdi syn sadaǵyna aldy. О́ziniń sol týrashyldyǵy jáne tik mineziniń sal­darynan Ábekeń talaı adamǵa jaq­pady. Ábilseıit aǵamyz aıtatyn: 

– Qazaq­tyń órenderin qaı sport­qa sal­sań da, dara talantymen oqshaý­lanyp, top jarýǵa olardyń kúsh-jigeri men qarym-qabileti tolyq je­tedi. Oǵan esh­kimniń kúmáni bolmaýǵa tıis. Ási­rese aýyl jastaryna baryn­sha kóńil bólinip, qajetti jaǵdaı jasalsa, osy kúnge deıin kóptegen bıik belesterdi baǵyndyratynymyz anyq edi. Biraq qazirgi bapkerlerdiń kóbi shetelden daıyn sportshylardy shaqyrtýǵa qumar. Talaı jyldar boıy annan-mynnan kelgen legıonerlerdiń legi áli de úziletin emes. Osylaısha ma­man­darymyzdyń deni túk eńbek etpeı, ońaı oljaǵa kenelýdi kózdeıdi. Osy jaǵdaı meni qynjyltady. Ún­­demeıin deseń, keý­deni namys ker­neıdi. Qanyń qyz-qyz qaınaıdy. О́zi­mizdiń ór minez­di uldarymyz tur­ǵanda, ózgege nege jaltaqtaı beremiz? Bul úrdis qashanǵa deıin jalǵasady? Álde barlyǵynyń da qulqyn tesken – arzan abyroı men qaltanyń qamy ma? Bárimiz sol joldy tańdasaq, erteńimiz ne bolmaq? Sonda ulttyq múdde men el namysyn kim oılaıdy? Jatqan, turǵan saıyn osy suraqqa jaýap tappaı qınalamyn! 

Keńes Odaǵy dáýirinde kóp qysym kórip, talaı qıturqy áreketter men san alýan ádiletsizdiktiń azabyn mo­ly­nan tartqan aǵamyz árkez osylaı qynjylatyn. Tek óziniń basynan ót­ken oqıǵalardy baıandap qana qoı­maı, «Qazaqstanda erkin kúrestiń kósegesin qalaı kógertýge bolady?» dep únemi tolǵanyp otyratyn. Mi­ne, Alash jurtynyń maqtanyshy Ábil­seıit Aıhanov osyndaı azamat edi...

Ǵalym SÚLEIMEN, «Egemen Qazaqstan»