Qyzyljarda qorshaǵan ortany qorǵaý problemalary ótkir kúıinde

Oblystyq ekologııa depar­ta­mentiniń málimetterine súıensek, óńir aýmaǵyna jyl saıyn bir mıllıon tonnadaı ónerkásiptik, 200 myń tonnaǵa jýyq turmystyq qal­dyqtar tógiledi eken. Soǵan qara­mastan qatty qaldyqtar tógetin 472 polıgonnyń nebári jartysyna jýyǵyna jer telimderi resimdelgen. Al 14-i ǵana ekologııalyq, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptarǵa saı jumys isteıdi. Qorshaǵan ortany las­taı­tyn qaldyqtar ruqsat etilmegen jer­­lerge, qolaılastyrylmaǵan alańdarǵa tasta­latyndyqtan onyń qura­myndaǵy zııandy zattar aýany búl­diretini, adam aǵzasyna taraıtyny aıtpasa da túsinikti. Osy sebepti «Jasyl» ekono­mıkaǵa» kóshý konsepsııasynyń basty qaǵıdalarynyń birine qaldyq­syz tehnologııalardy qoldaný tetiginiń engi­zilýi tekten-tek bolmasa kerek.

О́ki­nishke qaraı turmystyq qatty qal­dyq­tardan qutylý baǵytynda jumys­tardyń júıeli atqarylmaýy, baqy­laýdyń bosańsýy zań buzýshylyqtarǵa, sapalyq kórsetkishterdiń tómendeýine ákelip soqtyryp otyr. Oblystyq prokýratýra Qyzyljar aýyldyq okrýgi ákiminiń jer qoınaýy men ony paıdalaný týraly zańdy buzyp qoqys tógýge 8 gektar jer telimin bólý jóninde sheshim shyǵar­ǵanyn anyqtaǵan. Mundaı mysal­dar az emes. Turmystyq qaldyq­tardy zalalsyzdandyrýdyń, joıýdyń 2020 jylǵa deıingi aýmaqtyq jol kar­tasynyń oryndalýy da baıaý. Ásirese arnaıy oryndardyń qujattamalyq, tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­demelerin jasaý, normatıvtik stan­darttarǵa sáıkestendirý keıinge shegerilýmen keledi.

Aıtatyn ýáj – qarajattyń jetimsizdigi. Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Qabıden Sádýaqasovtyń oıynsha qostanaılyqtar pen qara­ǵan­dylyqtardyń tájirıbesin engizse, is jyldam sheshilmek. Bul óńir­lerde ár polıgondy resimdeýdiń ońtaı­landyrý syzbasy jasalyp, shyǵyn birneshe ese qysqartylǵan. Osy jerde soltústikqazaqstandyq sheneý­nikterge kim bóget jasap otyr degen saýal týady. Bul másele boıynsha eki jyl buryn respýblıkalyq vedom­os­tvoǵa jazylǵan hattan da naq­ty qory­tyndynyń shyqqany baıqal­maıdy.

Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» Joldaýynda turmystyq qatty qaldyqtardy zaman talabyna saı ýtıldeý jáne qaıta óńdeý sharalaryn qabyldaý mindeti kún tártibine qoıylǵany málim. Bul oraıda «jasyl tehnologııalarǵa» ınvestısııa salý úshin bıznesti yntalandyrýdyń mańyzy aıryqsha. Talǵatbek Ǵaleev jetekshilik etetin seriktestik kólik dońǵalaqtaryn qaıta óńdep, sport alańdaryna tóseıtin rezeńke kilemsheler jasaýmen aınalysady. Kásipkerdiń aıtýynsha, óńirde 14-18 myń tonna dońǵalaq jasalsa, kompanııa onyń 1-2 myń tonnasyn ǵana qaıta óńdeýge qaýqarly. «Vtorsyre» JShS qaǵazdy, plastıkti, shynyny, turmystyq tehnıkalardy kádege jaratyp júr. Byltyr qaıta óńdeýge 1200 tonna turmystyq zat jóneltti. Endi bıyl jumysyn toqtatýǵa týra kelgen. Onyń bir ushyǵy jańa kásiporyn salýǵa jer telimderiniń bosatylmaýyna kelip tireledi. Bul salaǵa qarjy tartýdyń, suryptap qaıta óńdeý bıznesiniń bolashaǵy zor bola tura ózge kásipkerlerdiń «ja­syl» tehnologııanyń balamaly kóz­derin izdestirýge qulshynys tany­ta bermeıtinin bıýrokrattyq keder­gilerden izdegen jón.

 Aýanyń lastanýy, qorshaǵan orta tepe-teńdiginiń buzylýy kúndelikti tutynatyn tirshilik nárine de keri áserin tıgizbeı qoımaıdy. Esil ózeni, onyń salalary sý resýrstarynyń basty kózin quraıdy. Kólder men sý qoımalarynyń sany shamamen 3,5 myńǵa jýyq, olardyń 1500-deıi balyq óndirisine qolaıly. Sharýashylyq jáne turmystyq muqtajdyqtar úshin Esil ózeninen jyl saıyn 50 mıllıon tekshe metr sý paıdalanylady jáne 6 mıllıon tekshe metr aǵyndy sý, 6700 tonnadaı lastaýshy zattar quıylady. Sharýashylyq, turmystyq jáne ónerkásiptik baǵytta paıdalanylatyn aǵyndy sýlardy mehanıkalyq, bıologııalyq turǵydan súzgiden ótkizý ekologııalyq talapqa saı atqaryla bermeıtini tabıǵat janashyrlary tarapynan jıi qozǵalyp júr. О́ıtkeni kárizdik júıelerdiń kóbi tozǵan, aýystyrýdy qajet etedi.

Oblysta paıdaly qazbalardyń 300-deı ken orny barlanǵan. Elimiz boıynsha qalaıynyń – 65, sırkonııdiń – 36, ýrannyń – 19, tıtannyń – 5, volframnyń 1,1 paıyzy shoǵyrlanǵan. Bul metaldardan syrtqa shyǵatyn ýly zattardyń konsentrasııasy belgilengen mólsherden áldeqaıda kóp taralatyny jasyryn emes. Bir kezderi paıdalanylyp, keıin konservasııalaýǵa jatqyzylǵan eski ýran kenishteriniń jabylǵanyna qyrýar ýaqyt bolǵanymen baqy­laý-qadaǵalaý sharalarynyń bosań­syǵany alańdatpaı qoımaıdy. Jer qoınaýynan qazylyp alynǵan ýran kenishteriniń aýany lastaıtyny óz aldyna, Shoqpaqshy, Grasevskıı ýran kenishteriniń qorshaýlary buzylǵan. Radıasııa sińgen ǵımarattardyń materıaldary, ýran shahtalarynyń qaqpaqtary qoldy bolyp ketken. Jergilikti bılik oryndarynyń ýran­nyń quramynda turǵyndardy aýyr qasi­retke dýshar etetin radıasııalyq ýly zattar baryn bile tura zańbu­zýshylyqqa kóz juma qaraýy túsiniksiz.

 Jýyrda oblys ortalyǵynyń turǵyndary qalany jaǵymsyz ıis jaılap bara jatqanyn aıtyp dabyl qaqty. Jurtshylyq alańdaýyna nazar aýdarǵan Ekologııa departamentiniń mamandary qolqany qabatyn ýyttyń sarqyndy sýlar jınalatyn toǵanda kúkirtti sýtegi gazynyń kóp mólsherde paıda bolyp, aýaǵa taraýymen túsindirdi. Mundaı jaǵdaılar jıi qaıtalanady, biraq ekologtar sharasyz. О́ıtkeni kárizdik tazartý qurylǵylaryn jańǵyrtýǵa baılanysty toǵandy shirindilerden tazartý múmkin bolmaı tur. «Qyzyljar sý» JShS kúkirtti sýtegi gazyn barynsha azaıtýdyń tıimdi eki nusqasyn usynǵanmen jýyq arada iske asatyn túri kórinbeıdi. Mehanıkalyq tásil boıynsha balshyqty sorý, keptirý, polıgonǵa shyǵarý jumystary shamamen eki mıllıard teńgeni qajet etedi. Al bıologııalyq súzgiden ótkizý arqyly jaǵymsyz ıisterdi joıatyn amerıkalyq bıotehnologııany qoldaný kemi jarty mıllıard teńgeni quraıdy. Aınalyp kelgende, máseleniń ońtaıly sheshimi taǵy da qomaqty qarjyǵa kelip tireledi. Ázirge kárizdik-tazartý qu­ryl­ǵylaryn qalpyna keltirý jumys­tarynyń aıaqtalýyn kútýge týra keledi.

Sol sııaqty Qyzyljar aýdany aýmaǵynda beı-bereket shashylyp jatqan lıýmınessentti shamdardyń 600 danasy tabylýy qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty zalal keltirgenin boljaý qıyn emes. Bázbireýler zııandy zattardy Esil ózeniniń jaǵasyna tóge salýdan arlanbaǵan. Bul mańaıda balalardyń demalys-saýyqtyrý lageri ornalasqanyn, lıýmınessentti shamdar quramynda synap baryn, sýǵa tússe, aýaǵa taralsa, aýyr zardaptarǵa ushyratatynyn qaperlerine almaǵan sekildi.

– Eń qıyny– turǵyndardy úıden shyǵarylatyn turmystyq qaldyqtardy suryptap, bólektep jınaý mádenıetine daǵdylandyrý. Damyǵan memleketterde qoqystardyń 80 paıyzy qaıtalama shıkizat retinde paıdalanylady. Qaıta óńdeýden qyrýar paıda taýyp júr. Bizde jaǵdaı kerisinshe, – degen ekologtardyń pikirlerine alyp-qosarymyz joq.

Jalpy, bul saladaǵy tabys turǵyndarǵa da baılanysty. Turmystyq zattardy zalalsyzdandyrýdan, qaıta óńdeýden buryn qaýpi men zııanyn, jınaý, suryptaý jolyn bilgen artyqtyq etpeıdi. Oblys ortalyǵynyń keı shaǵyn aýdandarynda syzyqtyq shaǵyn lıýmınessentti shamdar, hımııalyq qýat kózderi sanalatyn batareıalar, akkýmýlıatorlar, synapty termometrler, elektrondy, elektrlik qoqystarǵa arnalǵan konteınerler qoıylǵanymen adamdar kez kelgen jerde tastaı salý ádetinen áli arylmaı keledi. Munyń aldynda plastıka shólmekterdi bólektep jınaý ádisi qoldaý tappaı qalǵan bolatyn. Soǵan qaraǵanda ekologııalyq saýattylyqty bala kezden úıretip, balbaqshalar men mektepterde oqytý mezgili jetken sekildi.

 Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, óńirde turmystyq qaldyqtardy óńdeýmen shuǵyldanatyn kásiporyndar saýsaqpen sanarlyq. 2020 jylǵa qaraı respýblıka turǵyndaryn qatty turmystyq qaldyqtar qyzmetimen qamtý kórsetkishin 90 paıyzǵa, al óńdeý kólemin 2030 jylǵa taman 40 paıyzǵa jetkizý mindeti qoıyldy. Bul kórsetkishter óńirde tıisinshe 52 jáne 7,1 paıyz ǵana. Munyń basty sebebi standarttardy, normalardy jáne ekologııalyq talaptardy saqtamaýdan, óndiristik, turmystyq qaldyqtardy ornalastyrý erejelerin buzýdan, zalalsyzdandyrý, joıý jumystaryn talapqa saı atqarmaýdan týyndap otyr.

О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan»

 Soltústik Qazaqstan oblysy