EYDU jáne Qazaqstan

Jalpy, EYDU nendeı uıym? Onyń quramynda kim­der bar? Uıym­nyń stan­da­rttary qandaı? «Toǵy­zyn­shy terrıtorııa» bul irgeli bir­­­les­tiktiń tórine alshań ba­­­­syp kirýi úshin qandaı ba­ǵyt­­­qa basymdyq berýi tıis? Biz búgin osy suraqtar tóńire­­­gin­de áńgime órbitýdi jón kór­dik.

Ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq jáne damý uıymynyń irgetasy 1961 jyly qalan­dy. Qurylym ekin­shi dúnıe­jú­zi­lik soǵystan zar­dap shek­ken «qart qur­lyq­taǵy» ulys­­tarǵa kó­mek kór­se­tý­di úılestirý ju­my­­sy­men aı­na­lysqan Eý­ro­palyq eko­nomıkalyq ynty­maqtas­tyq uıymynyń orny­­na kel­di. EYDU-nyń maqsaty – ózi­ne múshe el­der­diń ómir súrý deńgeıin art­tyryp, joǵary jáne turaq­ty ekonomıkalyq ósimdi qam­tamasyz etý. Uıymnyń qys­qasha túsiniktemesi osy.

Áıtse de, mundaı halyq­ara­lyq uıymnyń quramyna kirý nemese ony­men árip­tes­­tik baılanys ornatý bir­qa­tar artyqshylyqtar be­re­di. Má­­se­len, EYDU-men árip­tes­­tikti jolǵa qoıý – álem­­­dik arenadaǵy abyroı­dy as­­qaq­tatady. Sonymen qa­tar múshe mem­­lekettermen ózara tájirıbe alma­sý, yq­pal­das­tyq jumystary júr­gi­­ziledi.

Qazirgi tańda EYDU-ǵa 35 memleket múshelikke engen. Keıingi ýaqytta uıym qa­tysýshylar sanyn ulǵaıtý jó­ninde saıasat ustanyp otyr. Soǵan sáıkes, birqatar mem­le­ket EYDU-ǵa múshe bo­lý­ǵa qulshynys tanytýda. Qazaqstan óziniń uıymǵa mú­she bolý nıetin 2011 jyly bil­dirdi.

Elimizdiń irgeli uıymmen ynty­maq­tastyǵy 2010 jyl­dan bastap jan-jaqty júr­gi­zilip keledi. Osy baǵyt­ta­­ǵy jumysty úılestirý úshin Úki­met qaýlysymen EYDU-men ózara is-áreket jó­nindegi keńes quryl­dy. Al 2013 jyly Ortaazııa­­­lyq Bastamasynyń teń tór­aǵasy ókilettigine qabyl­dan­dy. Osylaısha, Qazaqstan uıymnyń basqarý organy­nyń quramyna kirgen EYDU-ǵa múshe emes tuńǵysh memleket atandy.

Irgeli uıymmen Qazaq­stan ara­syn­daǵy yn­ty­maq­tastyq negizgi eki baǵyt boıynsha júrgiziledi. Birin­shisi – birlesken jobalardy iske asyrý. Ekinshi basymdyq EYDU komı­tetimen ynty­maq­­tastyqty tereń­de­tý­ge ba­ǵyt­talǵan. EYDU usy­­nys­ta­ry memlekettik bas­qarý, sha­­ǵyn já­ne orta bı­z­nesti da­mytý, báse­ke­lestikti ny­ǵaıtý, qosylǵan qun jer­gilikti tizbegi men jasyl qarjy­lar­dy da­mytý tárizdi ba­ǵyttar boıyn­sha qu­ry­ly­m­dyq reformalardy júr­­gi­z­ýge múmkindik beredi.

Sonymen qatar Qazaqstan men EYDU arasyn­daǵy tájirıbe alma­sý­dyń sapaly platformasy – Yn­tymaq­tas­tyqtyń eldik baǵdar­la­­ma­sy aıasynda belsendi óza­ra tıimdi is-qımyl jasalyp keledi. Uıym atalǵan baǵ­dar­lamany 2018 jylǵa deıin uzartqan bolatyn. Byltyr Almatyda ótken «Ortaqtasa gúldenýge ashyq naryqtar» taqyrybyndaǵy Eýrazııa aptalyǵynda EYDU tarapy Qazaqstannyń Bilim berý saıasaty jónindegi komıtette «Qatysýshy» deńgeıine deıin jáne Qurysh komı­te­tinde «Qaýymdastyrylǵan mú­she» deń­geıine deıin óz már­tebesin arttyrý jolynda sapaly jumystar júr­gizip jat­qanyna nazar aýdarǵan-dy. Bul da halyqaralyq uıym­men yn­tymaqtastyqtyń da­mýyna oń yqpal beretin kór­setkishter.

2016 jylǵy naýryzda EYDU men «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń monopolııaǵa qar­sy zańnamasy men saıasaty­na sholý» júrgizý týraly ke­li­sim­ge qol qoıylǵan-tuǵyn. Kóp uzamaı elimiz uıymnyń Básekelestik jónindegi komı­te­tine qaty­sý­shy retinde kirdi. Budan bó­lek, Qazaqstan EYDU-nyń birqatar komı­tet­terimen yn­ty­maqtas­tyq ornatqan.

«Nazarbaev ýnıver­sı­tet­­tiń» Memlekettik saıasat salasyndaǵy fılosofııa dok­tory, professor Kolın Noks­tyń paıymdaýyn­sha, táý­elsizdik alǵaly beri Qa­zaq­­standa atqarylǵan aýqym­dy ózgerister óte kóp. So­lar­­dyń biri – damyǵan otyz el­­diń qataryna kirý min­deti. De­genmen K.Noks «toǵyzy­n­shy terrıtorııany» tizimniń ba­syndaǵy memlekettermen sa­lystyrý durys emes ekenin aıtady.

«Qazaqstandy ózimen deńgeıles eldermen salys­tyrý kerek. Máselen, Qazaq­stan­dy álemniń damyǵan 30 eliniń 26-30 satysyna jaı­ǵasqan memleketterdegi jaǵ­daı­men baǵam­dap kórgen jón. Sodan keıin qaı salaǵa kóńil bólý kerek ekeni naqty­la­nady. О́ıtkeni Qazaqstan sol 26-30 oryndaǵy elderdi tizimnen yǵys­ty­ryp shyǵýy tıis», deıdi ol.

Jalpy, EYDU-nyń standartyna teńesý ońaı emes. Mysaly, uıym quramyna kirgen memleketterdegi ishki jalpy ónimniń jyldyq ósimi tórt paıyzdan kem bolmaýy tıis. Investısııa kólemi 30 paıyzǵa deıin jetýi qajet. Bul turǵydan alǵanda Qazaqstannyń upaıy túgel. Byltyr IJО́ kólemi keı toq­sanda 4,3 paıyzǵa jetse, jal­py jyl qorytyndysy boıynsha 4 paıyzdy qurady.

Investısııa salý jóninen de Qazaqstan álem nazaryn ózine aýda­ryp otyr. Sózimiz dáleldi bolý úshin derekterdi sóıleteıik. Máse­len, 2017 jylǵy 10 aıda quny 300 mıllıard teńgeden asatyn ke­li­sim­derge qol qoıyldy. Álem­dik bank pen Halyqaralyq qarjy kor­po­­rasııasynyń Doing Business reı­­tınginde Qazaqstan 35-shi sa­ty­ǵa jaı­ǵasq­an. Onyń ishinde, «Mı­no­­rı­tarlyq ınvestorlardy qor­ǵaý» kór­setkishi boıynsha úshinshi, «Ke­li­simderdi oryn­d­aýdy qamtamasyz etý» kór­set­kishinde toǵyzynshy sa­ty­ǵa jaıǵasqan. Bul – elimizde ınves­torlarǵa jasalǵan jaıly jaǵdaıdy kórsetedi.

Áıtse de, áli de baǵyn­dy­ratyn belester jeterlik. Byl­tyr densaýlyq saqtaý sa­la­syna bólingen qarajat IJО́-niń 3,6 paıyzyn qurady. Al EYDU-ǵa múshe memleketterde bul meje orta eseppen 8,9 paıyzdy quraı­dy. Biraq osy salaǵa jyldan jylǵa bólin­gen soma kólemi artyp keledi. Máselen, 2014 jyly densaýlyq saqtaýǵa bólingen qarajat IJО́-niń 3,1 paıyzyn qurady. Bıyl 1 070,3 mıllıard teńge bólindi.

Qysqasha aıtqanda, EYDU-nyń stan­darttarynan asyp túsetin, keı jerlerde sál jet­peı qalatyn tus­­ta­rymyz bar. Alaıda onyń bá­ri ke­zeń-kezeńimen atqa­ry­lady. Qazirgi tań­daǵy kórsetkishter, júrgizilip jatqan jumystar, damyǵan otyz el­diń qataryna kirý mindeti oryndalyp kele jat­qanyn kórsetedi. Ende­she, osy baǵyttaǵy bıik meje­ni ba­ǵyndyrý ýaqyttyń enshi­sin­degi sharýa.

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»