Ulyǵa taǵzym (Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ǵylymdy júıeleýi)

Zertteý bastaldy. Ony tereńdete zerttegender kórnekti keńes tarıhshy, fılosof ǵalymdary B.Ǵ.Ǵafýrov, Iý.N. Zavadovskıı, A.H. Qasymjanov, A.Mashanov, M.S.Býrabaev, S.A. Grıgorıan, M.M.Haırýllaev, A.V.Sagdeev, O.Matıakýbov, Q.Jaryqbaev, J.Áltaev, B.Iа. Osherovıch, A.S. Ivanov, E.D. Harenko, K.Tadjıkova, Ǵ.S. Qurmanǵalıeva; qazaqshaǵa aýdarǵandar Q.Saǵyndyqov, M.Janǵalın, M.Ishmuhamedov edi.

Ǵalymnyń áýelgi jınaqtaǵy traktattaryna «Fılosofııalyq kóz­qarastary», «Eki fılosof­ – qasıetti Platon men Arıstoteldiń kóz­qarastarynyń ortaqtyǵy tý­raly», «Tabıǵat ǵylymdary jáne táńirlik ǵylymdar týraly», «Qaıyrymdy qala tur­ǵyn­­darynyń kózqarastary ja­ıyn­daǵy traktat» engizilgen. Solar­dyń arasynan nazarymyzdy aýdar­ǵan jáne arnaıy sóz etkeli otyr­ǵanymyz uly oıshyldyń «Sóz – ǵylymdardyń klassıfıkasııa­sy týraly» («Maqala fı ıhsa ál-ýlým») ­atty dúnıesi.

Ǵylymdy jikteýmen erterekte kóne grek oıshyly Arıstotel aı­nalysty. Al ıslam dúnıesinde ál-Farabıge deıin ál-Kındı (?-879), ortaazııalyq Muhammed Mu­sa ál-Horezmı (IH ǵ.), keıinirek Ábý Álı Ibn Sına (980-1037) bul má­selege moıyn burdy. Al Eýropa ju­rtynda Sen-Sımon (?-1309), F.Bekon (1561-1626), G.V.Gegel (1770-1831), F.Engels (1820-1895) jáne t.b. shuǵyldandy.

Otyrar perzentiniń ǵylymdy jik­teý ádisi Shyǵys jáne Batys elderine de tarady.

«Ihsa ál-ýlým» - sózbe-sóz – «ǵy­lymdar tizbegi». Ihsa – «sa­naý», «sholý» jáne «jikteý» de­­genge keledi. Ál-Farabı sol­ kez­degi ǵylymdar tizbegin jasaý­ǵa,­ olardyń árqaısysyna sıpat­ta­ma berýge talaptanǵan. Alaıda onyń ǵylymdardy ret-retimen kel­tirgeni sondaı – munyń ná­tıjesinde, onyń ǵylymı jáne fı­­­lo­sofııalyq júıesine sáıkes bul tizbek ǵylymdy jikteý bolyp shyq­qan».

Ábý Nasyrdyń ǵylymdy júıe­­leýinde kezdeısoqtyq joq. Se­bebi Otyrar oqymystysy kóne grek tilin jaqsy bilgendikten de Arıstotel, Platon, Gelen, Pto­lomeı, Porfırıı sekildi da­nyshpandardyń týyndylaryn túpnusqada oqydy, arab ti­line aýdardy, túsindirme jazdy. Grek ǵalymdary, oıshyldary shyǵar­malarynyń tereńine boılap, má­nin asha aldy jáne olardan úı­rendi.

Al ıslam ǵalymdary ǵylymdy jap­paı júıelegen joq. О́ıtkeni or­ta ǵasyrlarda kez kelgen oqy­mysty ǵylymmen aınalyssa, onyń barlyq salasyna qalam tar­­tatyn. Al Otyrar kemeńgeri atal­mysh traktatynda: «Biz bul kitapta belgili ǵylymdardy tizip, bul ǵylymdardyń qaısysyn tu­tas kúıinde, sondaı-aq árbir ǵy­lymnyń bólimderi jáne árbir bólimniń mazmuny qandaı ekenin tú­geldeı túsindirýge tyrystyq; olardy biz bes taraýǵa bóldik» dep aldyna qoıǵan maqsatyn aı­qyndap alady da «birinshi taraý – til jáne onyń bólimsheleri týraly ǵylym; ekinshi taraý logıka jáne onyń bólimsheleri» deıdi. Sóı­tedi de logıkadan soń matematıka, odan soń arıfmetıka, odan keıin geometrııa, sonan soń optıka, jul­dyzdar týraly ǵylym, mýzyka týraly ǵylym, salmaqtar týraly ǵylym, sheber tásilder týraly ǵylym» dep jiliktep tizbekteı taratyp ketedi.

Tórtinshi taraýdy ol «Tabıǵat ǵylymdary jáne táńirlik ǵylym­dar týraly» degen, ári qaraı ony «fızıka», «Metafızıka» nemese «táńir­lik ǵylym», al besinshi taraý­dy «azamattyq ǵylym ıýrıs­prýdensııa jáne dogmatıkalyq di­nı ilim týraly» dep saralaǵan.

Ábý Nasyr: «Bul kitaptaǵynyń bári de paıdaly, óıtkeni eger adam osy ǵylymdardyń birin qaras­tyryp, zerttegisi kelse, onda ol neden bastaýdyń, atap aıtqanda neni zertteý kerek ekenin, zertteý úshin neniń jaramdy, neniń ja­ramsyz ekenin jáne óziniń oǵan qaı dárejede qoly jete ala­tyndyǵyn biletin bolady. Sóıtip onyń ǵylymǵa baratyn joly qa­rańǵylyq pen nadandyqqa emes, bi­lim men parasatqa negizdeletin bo­lady» deıdi.

Ábý Nasyr ǵylymdardy jik­tegende joǵaryda aıtylǵandaı ony til týraly ǵylymnan bas­taǵan. «Árbir halyqtyń til týraly ǵylymynda qosymsha jeti ta­raý bolady» deıdi. Olar:

1.Jaı jáne sóz tirkesteri týraly ǵylym;

2.Sóz tirkesteri týraly ǵylym (buǵan sheshendik óner jáne stılıs­tıka da kirgen);

3.Sóz tirkesteriniń zańdary týraly ǵylym;

4.Sóz tirkesteriniń erejesi týraly ǵylym;

5.Jazý zańdary (jazý erejesi) týraly ǵylym;

6.Durys oqý zańdary týraly ǵylym;

7.О́leń óneri jaıly ǵylym».

 Kemeńger til týraly ǵylymdy ekige bólgen. «Birinshisi: qaısybir halyqtyń tilindegi sózderdi este saqtaý jáne onyń árqaısysynyń maǵynasyn bilý. Ekinshisi: sol sózderdi (bıleýshi) zańdardy bilý» deıdi de áýelgisine oralady. Bul ret­te ol naǵyz til mamany retinde kó­ringen. «Biz árbir halyqtyń tilindegi sózder óziniń maǵynasy jaǵynan jaı sózder jáne kúrdeli sózder bolyp eki túrge bólinedi deımiz. Jaı sózder – bular, mysaly, «aq», «qara», «adam», «haıýanat». Kúrdeli sózder degen mysaly: «bizdiń bul adam – haıýan», «Amr – aq» deıtin sóılemderimiz» dep naqtyly mysaldarmen túsin­dirip ketedi. Odan soń esimder jáne etistikter, sóz tirkesteri, sóz tirkesteriniń zańdaryna toqta­lady. Ol sondaı-aq «affıksterge» de nazar aýdarǵan. «Sózdiń so­ńyna qosylatyn affıkster bo­lady. Bular – jurnaqtar jáne sep­tik jalǵaýlar dep atalatyndar» deıdi.

«Esimderge jáne etistikterge rodtyq túrler tán – erlik rod jáne áıeldik rod jáne sandar – dara san, ekilik san, kópshe san­darǵa bólinedi. Etistikterge shaq tán: ótken shaq, osy shaq. Ke­ler shaq... Bir qyzyǵy, mun­da arab grammatı­kasy grek gram­matıkasynyń modeli boıynsha tú­sin­diriledi. Semıt tilderinde grek tilindegideı jáne basqa ún­di-eýropalyq tilderdegideı maǵy­nada ýaqyttar uǵymy joq».

Ábý Nasyr til degende arab ti­lin mysalǵa alady. «Arab tilinde esimderdiń jalǵaýlary degenimiz – bular úsh tanýın, al etistikter úshin – úsh harakat (oglasovka) jáne sýkýn, arab tilinde qosymsha (affıks) retinde qoldanylatyn ta­ǵy basqalary» dep jalǵastyryp ke­tedi.

«Tanýın – tuıyq raıdaǵy sóz­derdiń nýnǵa bitetin jalǵaýyn bel­gileý úshin arab grammatıka­synda qoldanylatyn termın. Sýkýn – «tynystyq» degen sóz, al dybys­tandyrý sózdiń «qozǵalysy» dep túsiniledi; demek bul – daýys­ty dybystyń joqtyǵy, ıaǵnı daýys­ty dybys jalǵanbaıtyn daýyssyz dybys».

Avtor septeýlik, demeýlik shy­laýlarǵa da toqtalǵan. Til bilimi má­selelerinen keıin ol «...Til bi­limine jaqyndyq dárejesine qaraı poetıka keledi. Aqyndyq úsh bólimnen turady: birinshi – jaı bolsyn, kúrdeli bolsyn aqyndyqta qoldanylatyn óleń mólsheri aıtylady. Sonan soń álippeniń áripterine saı keletin arabtarda belgili sabab jáne ýatad (arab óleńi qaıyrmasynyń bólshekteri; birinshisi eki daýyssyz – ekinshisi úsh daýyssyz dybystan quralady), grekterde býyn jáne stopa dep atalatyn túrler men mólsherlerden týatyn sóz dybystarynyń ornalasý tártibi atalady» deıdi de osy máseleni óleńderdiń mólsheri, uıqastar... poezııada qandaı sóz­derdi paıdalanýǵa bolatynyn, al qandaıyn paıdalanýǵa bolmaıtynyn» zertteıdi. «Til týraly ǵylymnyń árbir bóli­miniń mazmuny, mine, osylar» dep «Til týraly ǵylymdy» qory­tyn­dy­laıdy.

5-taraýdyń sońyna «Qaıy­rym­dy qala turǵyndarynyń kóz­qarastary jaıyndaǵy traktaty» berilgen. «Fılosofııalyq traktattar» osymen aıaqtalǵan.

H ǵasyrda sóıtip ǵylymdy júıeleýdiń jaǵdaıy osyndaı edi.

Poetıka, aqyndyq demekshi, 1970 jyldary Máskeýde Shyǵys­taný ınstıtýtynyń aspırantýrasynda oqyp júrgende Italııanyń «Orıente Moderno» atty jýrnalynan Otyrar perzen­tiniń «О́leń óneri jaıly traktatyn» kórgen edim.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «О́leń óneriniń qaǵıdalary týraly traktat» jazǵany ǵylymı ortada birazdan beri belgili bolatyn. Kórnekti nemis shyǵystanýshysy M.Shteınshneıder (1816-1907) bul jaıly «Ál-Farabıdiń shyǵar­malary men ómiri» atty eńbeginiń 60-betinde atap ótedi, alaıda ol da, aǵylshyn arabısi profes­sor Margolıýs ta, «Ekinshi ustaz» qoljazbasynyń, sonyń ishinde atalmysh traktattyń joǵalyp ketkenine qatty qynjylys bil­dirgen. 1972 jyly KSRO mem­lekettik Lenın atyndaǵy ki­tap­­­hananyń Azııa jáne Afrı­ka halyq­tary ádebıeti katalogyn­daǵy Italııanyń Shyǵystaný jýr­nalynyń qoryn qarap otyryp, 1937 jylǵy Italııanyń shy­ǵystaný jýrnaly «Orıente mo­dernoda («Qazirgi Shyǵys») ara­bıst Artýr Dj.Arberrı Ún­distanǵa barǵan saparynda Ún­diniń ulttyq kitaphanasynan («Indııa offıge leıbrarı») ál-Fara­bıdiń «О́leń óneriniń qaǵı­dalary týraly traktatynyń» tabyl­ǵanyn qýana habarlaǵany kózge tústi. Ol qoljazbanyń XVII ǵasyrda kóshirilgenin aıta otyryp, onyń áli kúnge deıin Ún­­di ulttyq kitaphanasynda №3832 belgimen (42v-45a better) saq­taýly ekenin de eskertken.

Oıaný dáýirindegi Shyǵys oı­shyldarynyń problemasymen aı­nalysqan professor Margolıýs belgili arab fılosofy ál-Kındı Iaqýb ıbn Ishaqtyń da (800-874) osyndaı taqyryppen traktat jazǵanyn, biraq onyń izi joǵyn aıtady.

Ázirge bizge málim renessansqa jatatyn eńbekter ishinen Arıs­totel ilimine negizdelip, ózindik qol­tańbasymen daralanyp turǵan da osy ál-Farabıdiń poezııa týraly tujyrymdary ekenine ǵalym daýsyz moıynsynady. О́zine deıin­­­gi óleń ónerine baılanysty kóptegen zertteýlerdi jınaqtap, óz tabıǵatymen jiktegen Otyrar perzentiniń parasatty paıymdaý­lary sonshama ýaqyt ótse de, qu­nyn joıǵan joq.

Shynynda da, ol Arıstotel poe­tıkasyna silteı otyryp, jarysa tyń qorytyndy jasaıdy, tal­ǵamdy túıin túıedi. Poezııanyń qasterli óner ekenine daý týǵyz­baıtyn dálelder keltiredi. Ol osynysymen de qyzyq.

Almatydaǵy ál-Farabı or­ta­lyǵy ashylǵaly 50 jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Otyrar ǵaly­my­­­­nyń shyǵarmalaryn jınap, zerttegenderdiń basym kópshiligi qa­­zir aramyzda joq. Áıtse de bul ıgi isti Bilim jáne ǵylym mınıs­trligi Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń ǵalymdary aka­demık Á.Nysanbaev, professor­ B.Satershınov, profes­sorlar N.Seıdahmetova, G.Qurmanǵa­lıe­va­ jáne Ábý Nasyr ál-Fara­bı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıver­sıtetindegi ál-Farabı ǵylymı-zertteý Ortalyǵynyń fılosoftary J.Áltaev sekildi t.b. ǵalymdar sátti jalǵastyryp keledi.

Ábsattar DERBISÁLI,

R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný nstıtýtynyń dırektory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

SÝRETTE:  Sırııa Arab Respýb­lıkasynyń astanasy Damask qa­la­syndaǵy Ábý Nasyr ál-Fara­bı­diń zıratynda.