«Til bilgenniń tynysy keń, dosy mol» – deıdi Oksana Peters

Qazaq tiliniń kósegesi nege kógermeıdi dep kóp aıtamyz. Biraq onyń nege kógermeıtinin bilemiz be? Árıne, óz qandastarymyzdyń deni qazaqsha sóılemeıtin bolǵandyqtan deımiz. Taǵy bir sebep, shubar tildi baýyrlarymyzdyń qazaqsha til syndyrýy qıyn kórinedi. Al sonda ózge tildi aǵaıyndardyń qazaq tilinde erkin sóılep jáne sol tildiń arqasynda armanyna jetip jatqanyn olar bile me eken. Buǵan bizdiń elimizde mysal kóp. Máselen, qazirgi kúni Joǵarǵy Sottyń baspasóz qyzmetiniń basshylyǵynda júrgen Oksana Peters­ti aıryqsha atap ótýge bolady.  Sondyqtan biz qazaqtyń qara sóziniń maıyn tamyzyp sóıleıtin jáne osy isi men sózi, aldymen ózimizdiń birqatar qandastarymyzǵa ónege bolatyn qaryndasymyzdy ashyq áńgimege tartqan edik. – Oksana,  ózińdi oqyrmandarǵa ta­nys­tyrý artyq shyǵar. Shyraıly Shym­kent óńiriniń halqy Otyrar telearnasy ar­qyly jaqsy bilse, elordalyqtar men Astana telear­nasynyń alymy jetetin aı­maq jurty da seni jaqsy biledi. Degenmen, al­dymen ózińniń týyp-ósken ortań, ba­la­lyq bal dáýren shaǵyń týraly aıtyp ótseń. – Týyp, ósken jerim qaımaǵy buzylmaǵan qazaqtyń qaınaǵan ortasy Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń Sozaq aýdany, Sholaqqorǵan aýyly. Ákem latysh, sheshem orys. Balalyq bal dáýren shaq desek... men ata-ájemniń kolynda óstim, olar jasy jetken adamdar ári aýrýshań edi, sondyqtan úıdegi sharýanyń aýyrtpalyǵy erte moınyma tústi. Anda-sanda dalaǵa shyǵyp, aýladaǵy qatar­lasta­rymmen oınaǵanda ǵana bala ekenimdi sezinýshi edim. Basqa ýaqyttary kez kelgen másele bo­ıynsha sheshimdi tek ózim qabyldaýǵa týra keletin. – Negizinen qazaq tilin shyndap úırenýge qaı kezde bet burdyń? Ybyraı Altynsarın atyndaǵy mektepte altynshy orys synybynan  jetinshi qazaq synybyna aýysqan kezde sabaqty kóshe bo­lyp, kórshiler bolyp,  bárimiz birigip oqyǵa­nym esimde. Men túsinbegen tustarymdy dápterge túrtkilep kórshi úıge júgiretinmin. Maǵan myna bir jerin túsindirip berińizshi, onyń maǵynasy qandaı dep. Sonda aýladaǵy dostarymmen bir sát oınasam boldy bir suraq mazalaıdy: olar men týraly ne deıdi eken? Men jóninde aıtyp jatqan joq pa dep ózime-ózim suraq qoıam. Sondyqtan maǵan da qazaqsha jetik bilý kerek boldy. Ol úshin qazaqsha oqý kerek dep sheshtim.  Sóıtip, aqy­rynda qazaq mektebine aýystym. Alǵashqyda qyp-qyzyl shımaıǵa toly dápter­lerimdi kórgen kezde kóz jasym kól bolatyn. Sóıt­sem, eshteńesi joq, eki jyldan keıin synyp­tastarymmen birdeı sóılep, saırap shyǵa keldim. Bul rette, árıne, ortanyń yqpaly zor demekpin. Mektepti ylǵı beske, ıaǵnı úzdik bitirdim. Ybyraı Altynsarın atyn­daǵy orta mekteptiń muǵalimderine zor alǵy­symdy jetkizgim keledi, únemi jyly sezimmen eske alamyn ol kisilerdi. Kásibı mamandar ǵoı. Ustazdyq boryshtaryn birinshi kezekke qoıatyn. Adamgershilikteri mol, árqaı­sysy áke-sheshemdeı jaqyn, janashyr bolyp ketti. – Mektepti úzdik aıaqtaǵan soń Shym­kent qalasyndaǵy Muhtar Áýezov atyn­daǵy memlekettik ýnıversıtettiń qazaq tili men ádebıeti fakýltetine oqýǵa tús­keniń bizge belgili desek,  birinshi kýrsta oqyp júrip-aq «Otyrar» telearnasyna qyzmetke alynýyń úlken jetistik qoı. – Jasyratyny joq, mektepti aıaqtaǵannan keıin Shymkentke kelip, áýeli medısınalyq akademııaǵa oqýǵa túsýge bel baıladym. Dári­­ger bolýdy armandaǵanmyn. О́ıtkeni, kishkentaı kezimnen ata-ájeme qajetti em-dom jasap, biraz dárilerdi jatqa bilip alǵam. Bir kúni ájemniń júregi aıaqasty qysylǵany sonsha, maǵan tez arada dári egý qajet boldy. О́zim tórtinshi synypta oqımyn. Qalaı qo­ryq­­­qanymdy bil­seńiz ǵoı. Meniń sol kezdegi jan dosym Janattyń ákesi dáriger edi. Sol kisige habar­lasyp, jaǵdaıdy aıtyp edim, ol tez arada dári egý kerek dep, ony qalaı egý qajettigin telefon arqyly túsindirdi. Men amal joq, qolym dirildep, tuńǵysh ret dári ektim. Budan keıin kórshiler meni ýkol salýǵa shaqyratyn boldy.  Sodan ba dáriger bolsam, júrekke ota jasasam degen armanym kúshti edi. Qalaǵa kelgennen keıin, eki jyl qata­rynan medısınalyq akade­mııaǵa grantqa emtıhan tap­syrdym. Amal ne, azǵana ball jetpeı qaldy. Sonan Jarat­qannyń ózi jol siltep turǵan bolýy kerek, yntam qazaq tili men ádebıetke aýdy. Aqyry bul oıym durys bolyp shyqty. Sóıtip, Muhtar Áýezov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń qazaq tili men ádebıeti fakýltetine oqýǵa tústim. Aýdıtorııada otyrǵan kezde keı muǵalimder orysshalap, «devýshka vy perepýtalı parý, eto kazahskaıa grýppa» degen kezder de bolǵan. Men: «Joq, shatystyrǵan joqpyn, osy fakýltettiń stýdentimin», dep qazaqshalap jaýap qaıta­ramyn. Atalmysh oqý ornynyń ustazdaryna da alǵysymdy aıtqym keledi.  О́ıtkeni, ómirimde qashan da jaqsy adamdar kezdesip turady. Árqaısysynyń maǵan bergen kómegi ushan-teńiz. Birazy meniń ómir jolyma oń yqpal  etti desem, asyra aıtqandyq emes. О́ıtkeni, ózińiz aıtqandaı, oqýǵa túsisimen Shymkent qalasyndaǵy «Otyrar» telearna­syna jumysqa ornalasýyma  joǵaryda  atal­ǵan kisiler bolmasa, arnanyń basshy­lyǵy aýyldan kelgen jas qyzdy birden baıqap, jumysqa shaqyra qoımaıtyny aıdan anyq. Solardyń ishinde Marat degen kásibı sýretshi qolymnan jetektep, telearnaǵa aparmasa, bálkim bul salaǵa ilikpes te edim. О́mirimniń eń bir qyzyqty sátteri sol kezde bastaldy. – «О́mirimniń qyzyqty bir sátteri» dep otyrǵanyń ári stýdent, ári telearna dık­to­ry retinde qarbalas jumys bastal­ǵanyn aıtasyń ǵoı. – Iá, solaı. Biraq alǵashynda meni jumysqa quttyqtaý bóliminiń mamany etip aldy.  Sóıtip, birte-birte aýdarmaǵa kiristim. Shaǵyn mátin­derden bastap, úlken beınefılmderdi aýdarýmen, dybystaýmen aına­lystym. Qosymsha avtor­lyq densaýlyq baǵ­darlamasyn túsirip, júrgizdim. Sosyn tańǵy baǵdarlamanyń shyǵar­ma­shylyq ujymyna alyndym.  Biraz ýaqyt óte kele «Otyrar» telearnasynyń basshysy Valentına Kýlıkova menen jańalyqtardy júrgizýdi surady. – Elordaǵa jolyń qalaı tústi? – Ol kezde Astana qalasyna baramyn degen oı bolǵan joq. Joǵaryda aıtqanymdaı, jańa­lyqtardy ázirlep, júrgizýshilik mindetimdi atqa­ra berdim. Keıinnen radıoda qo­symsha qyz­met atqardym, onda meni jańa­lyqtar bóliminiń shyǵa­rýshy redaktor qyz­metine shaqyrdy. Sóıtip júrgende kútpegen tustan Astana telearna­synyń bas­shylyǵy aty­nan sha­qyrtý hat aldym. Mundaı usy­nysqa kim kelispeıdi, kóp uzamaı Astanaǵa kóship keldik. – Jalpy ózińe qazaq tilinde baǵ­darlama júrgizý unap, kóńilińe kó­rik beretin be edi? – О́zime qazaq tilinde jańalyq, baǵ­dar­lamalar júrgizý qatty unaı­dy. Bir-eki ret oryssha júr­gizip kórip edim, kóńilimnen shyqpady. – Munda qansha ýaqyt qyzmet istediń? – Osy arnada tabany kúrekteı 4 jyl jumys istedim. Sodan keıin maǵan «Nur Otan» Ha­lyq­tyq-demokra­tııalyq partııa­sy­nyń baspa­sóz hatshy­syna, ıaǵnı resmı ókil qyz­metine shaqyrtý tústi. Memleket basshysy­nyń ózi tór­aǵalyq etetin bedeldi partııa jumysyna belsene kiristim. Onda bizdiń bólim apta saıyn jýrnalısterge brıfıng uıymdas­tyryp, par­­tııanyń tynys-tirshi­li­ginen habardar etip turady. «Nur Otan»  partııasy túrli qo­ǵamdyq mańyzy bar is-sharalardyń bastamashysy. Men ózim shyn máninde partııadan kóptegen adamnyń qol­daý taýyp jatqanyna kýáger boldym. – Sodan... – Sodan endi, mine, Jo­ǵar­ǵy Sotta qoǵammen jáne buqaralyq aqparat qu­ral­darymen baı­lanys bóli­miniń meńgerýshisi bolyp ju­mys istep júrmin. Bul sala qa­zir janyma jaqyn keledi. Sot tóreligi, sýdıalardyń as­qan jaýapkershiligi men qaýyrt jumysy jaıly tek osynda jumys istep, kózben kórip baryp aıtýǵa bolatyn shyǵar. Árbir istiń artynda el azama­tynyń taǵdyry tur. Kez kelgen daýdyń aq-qarasyn anyqtap, tıisti sheshim shyǵarý, kinálini jazalaý ár adamnyń qolynan kele bermesi anyq. Ol úshin bul jumysty shy­nynda da unatý qajet. Joǵarǵy Sot Tór­aǵasy Bektas Ábdihan­uly Beknazarov sot jú­­ıe­si qyzmetkerleriniń aldyna ba­ryn­sha ashyq, qoljetimdi bolý maqsatyn qoıyp otyr. – Demek, kezinde dárigerlikten góri qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyn tańdaýym durys bolǵan deısiń ǵoı. – Árıne, qazaq tilin bilmesem, meniń ómir jolym múldem basqasha bolar ma edi. Tilderdi bilýmen qatar, adamnyń jeke qasıetteri de zor bolýy kerek dep oılaımyn. Jaýapkershilik, alǵa qoıylǵan talaptardy oryndaı alý, ádil ári batyl qadamdar jasaı bilý de adamǵa belgili bir dárejede tabysqa jetýine aıtar­lyqtaı yqpal etedi. О́z basym ádildikti birinshi kezekke qoıamyn. – Iá, rasynda Otyrar, Astana telear­nalaryna, «Nur Otan» HDP jáne qazirgi tańda qyzmet istep júrgen Joǵarǵy Sottyń baspasóz qyzmetine kelýińe osy tildi bilýdiń kómegi bolǵany sózsiz. Osy oraıda memleket­tik tildi úırenem deýshilerge ne aıtar ediń? – Qazirgi tańda tildi úırenemin deýshilerge eshqandaı qıyndyq joq. Barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qazaq balabaqshalary bar, memlekettik organdarda qujat almasý qazaq tilinde júrgiziledi, kúni keshe ǵana oryssha saı­raıtyn qoǵamnyń ózi qazaq tilinde sóıleıtin kúnniń týǵanyn moıyndap otyr. Túrli beınetaspalar, oqytý ortalyqtary bar, sonda baryp oqyp, úırenýge bolady. Me­niń bir tanysym sondaı ortalyqtyń bi­riniń basshysy, kásibı maman, ylǵı aı­tady: «Bizder tegin oqytamyz, sonda da árbir qyzmetkerdiń artynan oqy, úıren dep júgiremiz, kelseńizdershi dep jaly­namyz», deıdi. Osydan-aq bir qorytyn­dy túıýge bolady. Men «Astana» telearna­synyń jańalyqtar bóliminiń redaktor-júrgizýshisi bolyp qyzmet atqaryp júr­gen kezde maǵan jýrnalıster til bilýi­­ńizdiń qyr-syry jaıly aıtyp berińizshi dep habarlasatyn.  Olarǵa uıat bolady, men jańa qurylǵy jasap, jańalyq ash­qanym joq, sonsha dabyraıtyp aı­ta­tyndaı deımin. Rasy da osy ǵoı. Til úı­rený úshin ár adamǵa tek nıet kerek ekenin ómirdiń ózi dáleldep jatyr. Baıqap júr­gen bolarsyz, búginde birqatar laýazymdy tulǵa­lardyń qazaqshasy túzelip-aq qaldy. Minekı, zańdy moıyndaý, memlekettik tildi tyrysyp úırený degen osy emes pe? Ár adam ózi ynta qoıyp, nıettense, bári qalypqa keledi. – О́zgeler de óziń sekildi qazaq tilin jetik úırenýi úshin ne istelinýi kerek dep oılaısyń? – Qazir baıqasańyz, memlekettik tildi úırengenderdiń arasynda ózge ult ókil­deriniń sany artýda. Olardyń kóbisi ba­lalaryn qazaq balabaqshalaryna berýge tyrysady. Demek, meniń oıymsha, bizdiń balabaqshalarǵa til máselesine qatysty myqty memlekettik baǵdarlama qajet. Balabaqshadan shyqqan bala qazaq tilin jaqsy bilýi tıis. Sosyn baryp ony ári qaraı mektepte alyp ketedi.  Ol úshin jaýapkershilikti mektepke deıingi bilim berý mekemeleriniń basshylyǵy men tárbıele­ný­shilerdiń moınyna júkteý qajet. Sol baǵ­darlama kezeń kezeńimen qalaı oryn­dalyp jatyr? Balalardyń til bilý deń­geıi qandaı? Sony arnaıy komıssııa, bolmasa til ınspek­sııasy tekserip tursa, du­rys bolar edi. О́ıtkeni, bizge sandardan quralǵan esep emes, naqty nátıje kerek. Ázirge jaǵdaı olaı emes. Mektepterdegi tildi oqytý máselesi de qatań baqylaýǵa alynýy qajet. Ásirese, orys tildi mektepterde. О́z basym sonda bes, on jyldan keıin jaǵdaıdyń kúrt ózgeretinine senemin. Ýaqyt­­tyń talaby sol, memlekettik til ústem bolýy qajet. Basqa elderde solaı emes pe. Álemniń damyǵan elderimen ıyq teńestirip otyrǵan jaǵdaıda tildiń máselesi birinshi kezekke qoıylýy shart. Elbasymyz qazaqstandyqtar úsh tildi bilýi qajet deıdi. Qazir onsyz múmkin emes. Meniń armanym sol, bolashaqta bala­la­rym úsh  tilde emin -erkin sóılese eken deımin. Iá, buryn týǵan tiline qyryn qarap kelgenderdiń birazy qazir  qazaqsha sóılep júr. Men ózim tanıtyn adamdardy aıtyp turmyn. Budan ári, ásirese jastarǵa qazaq tilin úıretý máselesin birinshi kezekke qoıý qajet. Erteńgi kúni til bilmeı, jumysqa ornalasý múmkin bolmaıdy. Qazir men, mysaly qazaq tilin bilmesem qalaı jumys isteýshi edim? Osyny oılaǵannyń ózinde denem túrshigip ketedi. Úıde kóbinese qazaqsha sóıleýge tyrysamyn. Úshinshi synyp­ta oqıtyn balama tildi bilmeseń bolashaǵyń aýyr bolady deımin. Kúnde kúnine kem degende bes sózden jattatqy­zamyn. Meniń enem keremet adam, ylǵı maǵan sen osy naǵyz qazaqsyń, túriń bolmasa mineziń, qımyl-qozǵalystaryńnyń bári qazaqsha dep maqtap qoıady. – Qazaq dostaryń da kóp shyǵar? – Shynymdy aıtsam, dostarymnyń bári qazaqtar. Birge basymyz qosylsa án aıtqandy jaqsy kóremiz. Maǵan Abaıdyń qara sózderi, óleńderi qatty unaıdy. Ásire­se, «Jelsiz túnde jaryq aıdy» ánimen aıtqandy jaqsy kóremin.  Jalpy, ár konsertten kádimgideı demalyp qaıtamyn. – Qazaq tilin úırengisi kelmeıtin otan­dastaryńa, sheneýnikterge ne aıtar ediń? – Ne aıtsam da ol kisilerdi meniń áńgimem tolǵandyrady degenge senbeımin. Biraq erteń balalarymyz erjetkende bizden, ata-anadan suramaı ma, osy sizder nege maǵan tildi úıretpedińizder,  dostarym­nyń barlyǵy qa­zaq tilin biledi, al men ózimdi bir bilimsiz adam retinde sezinemin dese qandaı qasiret. Bul ózge ult ókil­derine qatysty aıtqanym. Al endi taza qazaqtyń balasy ákesine kelip: «Áke, men ózimniń týǵan tilimdi bilmegenim úshin uıa­lamyn, namystanamyn, júregim aýyra­dy», dese ne dep jaýap berýge bolady? Bul rette eshbir aqtalýdyń reti bolmasy anyq. Son­dyqtan, urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikti eshýaqytta umytpaǵan jón shyǵar deımin. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.