О́tken ǵasyrdyń 90-jyldaryna qaraı Keńes Odaǵynyń toqyraýǵa ushyrap, qur súldesi qalǵan kezi bolatyn. Ondaǵan jyldar boıy kommýnıstik partııanyń bılik qurǵan dáýreni aıaqtalyp, el ómiriniń barlyq salasy quldyrap, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası jaǵdaı shekten tys shıelenisip ketti. Alaıda bılik júıesinde sol kezeńde qalyptasyp, qatyp-semip qalǵan ákimshildik-ámirshildik júıe, onyń qasań ustanymdary men basqarý mehanızmderi ortalyq bıliktiń saıasatynyń tıimdiligin tómendetip, KSRO-ny ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası qaıta qurýdaǵy qatelikterge uryndyrdy.
Sol sátte N.Á.Nazarbaev týyndap otyrǵan jaǵdaıdy eskerip, ony tereń jáne jan-jaqty saraptaı kele kommýnıstik partııamen arajikti ajyratý, memleketti basqarýdyń jańa túrin izdeý, Qazaqstannyń egemendigin nyǵaıtý sekildi eń ózekti máselelerdi aıqyndap, olardy birinshi kezekte sheshý kerektigin aldyna maqsat etip qoıdy. Ol mindetterdi oryndaý úshin qalyptasqan ahýalǵa saı keletin, tıimdi jumys isteıtin, eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıyn qysqa merzimde túzetip, qoǵamdyq turaqtylyqty, ıaǵnı respýblıkanyń egemendigin nyǵaıtý máselesin sheshýge kepildik beretin alǵysharttar qalyptastyratyn saıası ınstıtýt qajet edi. Bul saıası ınstıtýt 1990 jyldyń 24 sáýirinde, Joǵarǵy Keńes «Qazaq KSR Prezıdenti qyzmetin taǵaıyndaý jáne Qazaq KSR Konstıtýsııasyna (Negizgi Zańy) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańnan bastaý aldy.
Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1990 jylǵy 28 naýryzdaǵy qaýlysymen Qazaq KSR-nyń Prezıdenti laýazymyn qurý týraly zańnyń jobasyn daıyndaý jónindegi 19 adamnan turatyn komıssııa quryldy. Onyń quramyna ádettegideı kileń partııa qyzmetkerleri emes, kerisinshe, Ulttyq akademııanyń 5 akademıgi, 4 zań ǵylymynyń doktory men kandıdattary engizildi. Komıssııanyń tóraǵasy bolyp Respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń Tóraǵasy N.Á.Nazarbaev bekitildi.
Arada bir aıǵa jeter-jetpes ýaqyttan soń, 1990 jyldyń 24 sáýirinde, Joǵarǵy Keńes «Qazaq KSR Prezıdenti qyzmetin taǵaıyndaý jáne Qazaq KSR Konstıtýsııasyna (Negizgi Zańyna) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldady. Sol qysyltaıań kezdiń kókjıeginen qarasaq, qoǵamdy múldem jańa turpatqa kóshirý qıyn sharýa bolyp shyqty. Atalǵan másele boıynsha Joǵarǵy Keńestegi talqylaýdyń ózi tym uzaqqa sozyldy. Jasyryn daýys berýge qatysqan 335 depýtattyń 317-si zańdy qoldasa, 18 depýtat qarsy daýys berdi. Nátıjesinde bekitilgen Qazaq KSR Prezıdenti qyzmetine N.Á.Nazarbaev usynylyp, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti bolyp saılandy.
Daýys berýshilerdiń kópshiligi prezıdenttik ınstıtýttyń Qazaqstan jaǵdaıyna qolaıly ekenine kúdikpen qarady. Degenmen keıingi damý jolymyz sol kezderi jasalǵan tańdaýdyń balamasyz durystyǵyn dáleldep berdi. Joǵarǵy Keńeste qabyldanǵan aıtýly zań, birinshiden, el táýelsizdigine aparatyn, onyń saıası júıesiniń qalyptasýynyń negizine aınaldy. Ekinshiden, jappaı jaılaǵan ekonomıkalyq jáne áleýmettik daǵdarysty tejep, jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa septesti, birlik pen tatýlyqty ornyqtyryp, ony ári qaraı damytyp, nyǵaıtýdyń durys baǵytyn aıqyndaýǵa múmkindik jasady.
Sonymen Qazaq KSR-nyń Prezıdenti saılandy. Bul oqıǵany elimizde prezıdenttik bıliktiń bastaýy bolǵan kezeń dep aıtýymyzǵa tolyq quqylymyz. Biraq bul máselege tereńirek úńilip qarar bolsaq, onda onyń áli de bolsa tolyqqandy «prezıdenttik ınstıtýt» deńgeıine jete qoımaǵanyn ańǵarý qıyn emes edi. О́ıtkeni, eń aldymen, Qazaqstan áli óz táýelsizdigine qolyn jetkize qoımaǵan, Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy respýblıkalardyń biri bolyp qala berdi. Ekinshiden, ol kezde arnaıy zańmen bekitilgen shyn mánindegi tıisti mártebesi men ókilettiligi bar Prezıdent bolyp sanalmady. Alǵashqy bolyp saılanǵan Prezıdent Qazaq KSR Prezıdenti emes, tek Joǵarǵy Keńes bekitken Qazaq KSR Prezıdenti qyzmetine saılanǵan tulǵa bolyp esepteldi. Budan ári qaraı órbigen «prezıdenttik ınstıtýttyń» evolıýsııalyq damý joly birte-birte osy olqylyqtardy joıyp, ony retke keltirýge baǵyttaldy.
Qazaqstanda Prezıdenttiń mártebesi men ókilettiligin aıqyndaýda erekshe oryn alǵan qujat – ol 1990 jylǵy 25 qazanda qabyldanǵan Qazaq KSR-nyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa boldy. Tuńǵysh ret memlekettik bıliktiń bólinýi máselesin qolǵa alýǵa negiz salyndy. Ol boıynsha Joǵarǵy Keńes – zań shyǵarýshy organ, Prezıdent memleket basshysy jáne joǵarǵy atqarýshy-ókimdi bılikke ıe bolsa, al Joǵarǵy sotqa – sot bıligi berildi.
Osy jyldyń 20 qarashasynda Qazaq KSR-inde memlekettik bılik pen basqarýdyń qurylymyn jetildirý týraly zań qabyldanyp, vıse-prezıdent, Premer-Mınıstr jáne memlekettik keńesshiler laýazymdary engizildi, Mınıstrler kabınetiniń ornyna Mınıstrler keńesi, al Prezıdent janynan Respýblıka keńesi degen konsýltatıvtik organ quryldy. Jergilikti memlekettik organdardyń jumysy da qaıta quryldy.
1991 jyldyń 16 qazanynda Joǵarǵy Keńestiń VI kezekten tys sessııasynda «Qazaq KSR Prezıdentiniń saılaýy týraly» zań qabyldanyp, sol jyldyń 1 jeltoqsanyna prezıdenttik saılaýdyń kúni belgilendi. El tarıhynda birinshi ret ótken bul saılaýda qazaqstandyqtar óziniń tarıhı jolyn eshkimge jaltaqtamaı ózi tańdap aldy. N.Á.Nazarbaevtyń tulǵalyq-basqarýshylyq qasıetterin baǵalaǵan halyq oǵan senim artyp, ol saılaýshylardyń 98,7% daýysyn jınap, búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolyp, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti atandy. Memleket basshysynyń aıtýy boıynsha, endigi jerdegi basty mindet – adamzat balasynyń tájirıbesin jáne respýblıkanyń kóp ultty halqynyń múddesi men onyń ereksheligin barynsha eskeretin Qazaqstannyń damý jolyn tabý bolatyn. Osy mindetterdi oryndaýǵa Prezıdent sol kúni «Memlekettiń ataýyn ózgertý týraly» zańǵa qol qoıýdan bastady desek te bolady.
1991 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń qyzmetine resmı kirisýine baılanysty Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń saltanatty otyrysynda sóılegen sózinde N.Á.Nazarbaev birinshi kezektegi atqarylatyn saıasatta ultaralyq qatynastar men ekstremızm máselelerine, quqyqtyq tártip pen zańdylyqty saqtaýdy nyǵaıtýǵa basa nazar aýdarý qajettigine toqtaldy. Tek osyndaı saıası negizdiń arqasynda ǵana barlyq ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerdi sheshýge bolatyndyǵyn eskertti. Bul el damýynyń basty baǵyttaryn aıqyndap bergen Tuńǵysh Prezıdentimizdiń alǵashqy strategııalyq ustanymdary bolatyn-dy. Onyń durystyǵy men ómirsheńdigin tarıhı jetistikterimiz dáleldep berip otyr.
Araǵa alty kún salyp «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań, artynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy týraly zań qabyldandy. Prezıdenttik ınstıtýtqa negizdelgen jańa saıası júıe Qazaqstandaǵy memlekettik bıliktiń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etti. Odaqtyq basqa respýblıkalardyń keıbirinde oryn alǵan ultaralyq qaqtyǵystardaǵy sııaqty bizde qantógister men anarhııaǵa jol berilgen joq.
Joǵarydaǵy Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes Prezıdent memleket pen atqarýshy bıliktiń basshysy bolyp esepteldi. Taǵy bir eskere ketetin jaǵdaı Prezıdenttiń tikeleı jáne jalpy saılaýda saılanýy ony sol kezdegi Joǵarǵy Keńesten táýelsiz mártebemen qamtamasyz etkenine qaramastan, ol eldiń birden-bir zań shyǵarýshy jáne joǵary ókiletti organyn taratýǵa múmkindigi bolmady. Onyń ústine Úkimet ekijaqty esep berý jaǵdaıynda, ıaǵnı Mınıstrler kabıneti Joǵarǵy Keńestiń, Prezıdenttiń aldynda jaýapty jáne olarǵa esep berý tártibi saqtalyp qalǵan edi. Endigi jerde Prezıdent pen Joǵarǵy Keńestiń ókilettikterin shekteý máselesin sheshý qajettiligi týyndady. Olaı bolsa, biz dál osy kezde áli de bolsa prezıdenttik bılikten góri prezıdenttik-parlamenttik basqarý júıesiniń basymdylyǵyn kórýimizge bolady.
Bul máseleni 1993 jylǵy Konstıtýsııa da tolyǵymen sheshe almady. Ol bıliktiń túrli tarmaqtary arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtardy boldyrmaýdyń mehanızmderin usynýǵa qaýqarsyz bolyp shyqty. Atqarýshy bılik memlekettik bıliktiń derbes tarmaǵyna aınalyp, onyń biryńǵaı júıesiniń qalyptasýyna qadam jasalǵanyna jáne úkimetti qalyptastyrýdyń tártibiniń ózgergenine qaramastan, másele tolyǵymen óz sheshimin tappady. Joǵarǵy Keńestiń jumysy ótpeli kezeń talaptaryna múldem saı kelmedi, ol eldegi ekonomıka men saıası damý prosesterin qajetti zańdarmen qamtamasyz etý turǵysynda óte baıaý qımyldady. Osynyń nátıjesinde 90-shy jyldardyń orta sheninde saıası daǵdarys oryn alyp, memleket jarty jyldan astam ýaqyt boıy parlamentsiz ómir súrdi.
Aıta ketý kerek, 1995 jyldyń naýryzy men 1996 jyldyń qańtary aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń konstıtýsııalyq nemese ádettegi zań kúshine ıe 134 jarlyǵy jarııalandy. Olar eldegi ekonomıkalyq, áleýmettik, memlekettik salalardy damytýǵa zańdyq negiz qalap, sol kezdegi respýblıka úshin ómirlik qajeti bar naryqtyq reformalardy tezdetýge, búgingi jetistikterimizge qol jetkizýge basty alǵysharttardy jasap berdi.
Sonymen ótpeli kezeń jaǵdaıynda, joǵaryda kórsetilgendeı bılik tarmaqtarynyń biriniń daǵdarysqa ushyraǵan kezinde olardyń úılestirilgen ózara is-qımylynyń kepili kim bolý kerek degen suraqtyń týyndaýy zańdy nárse edi. Dál osy tusta bılik salasyn reformalaýdy jalpy sıpattaǵy áńgimeden góri, naqty bir arnaǵa kóshirip, ony jyldamdatý problemasyn kún tártibine ómirdiń ózi shyǵardy. Nátıjesinde qos palataly Parlament qurý qajettigi jáne sol prosestegi prezıdenttiń róli týraly máselesi ǵalymdar men sarapshylardyń, mamandardyń arasynda jáne qoǵamda qyzý talqylanyp, 1995 jylǵy Konstıtýsııada kórinis tapty.
Jańa Konstıtýsııa qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalaryndaǵy júıeli reformalardyń bastaýynda turdy. Onyń ústine bul 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy referendýmda Qazaqstan halqynyń jasaǵan tarıhı tańdaýy bolatyn. Sol tańdaýymen birge halyq eldiń Tuńǵysh Prezıdentine senimmen birge óziniń jarqyn bolashaqqa degen úmitin de artty, ata-babalarymyzdyń derbes memleket qurý týraly armanyn da amanat etti. Onyń qolyna Qazaqstannyń táýelsizdigin kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, demokratııalyq, quqyqtyq, áleýmettik jáne zaıyrly memleket qurýǵa mandat berdi. Olaı bolsa, bizdegi prezıdenttik ınstıtýttyń qalyptasýynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń erik-jigeri men nıeti negizgi ról atqarǵanyn da moıyndaǵan jón.
Ekonomıkalyq-áleýmettik ózgeristermen qatar Qazaqstannyń saıası júıesin de qaıta qurý jumystary turaqty túrde birizdilikpen óz jalǵasyn taýyp, nátıjesinde 1998, 2004-2005, 2007-2008 jáne 2011 jyldary el Konstıtýsııasy men keıbir zańdarǵa tıisti ózgertýler men tolyqtyrýlar engizildi. Bul qadamdardyń prezıdenttik ınstıtýtty qalyptastyrýdaǵy yqpaly sonshalyqty qomaqty, ol tipten maqala turmaq arnaıy monografııalyq eńbektiń arqaýyna aınalsa da artyq bolmas edi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev totalıtarızmnen demokratııaǵa ótýdiń qıyndyqtaryn, ótpeli kezeńniń mashaqattaryn bile otyryp, uǵyna otyra 90-jyldardaǵy suhbattarynda demokratııanyń parlamenttik formasynyń artyqshylyǵyn da joqqa shyǵarǵan emes. Biraq sonymen birge Prezıdent demokratııanyń bul túrine biz áli jetýimiz kerek degendi de tilge tıek etken bolatyn. Bul jerde qarama-qaıshylyq joq. Kerisinshe, sol kezeńdegi naqty týyndaǵan áleýmettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası ahýaldy eskerýdiń nátıjesinde prezıdenttik ınstıtýttyń qajettiligin pragmatıkalyq turǵyda tereń túsinýden týyndaǵan qadam bolatyn. Iаǵnı prezıdenttik bılik osy sebepterge baılanysty ótpeli kezeńdegi Qazaqstan úshin, onyń táýelsizdigin saqtap qalý, ony odan ári qaraı nyǵaıtý jáne halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartatyn jańa turpattaǵy ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrý úshin kerek boldy.
Mine, búgingi tańda sol kezden bergi jalpy álemdik demokratııalyq úrdisterden qol úzbegen Elbasy qatań synaqtardan ótip, aıaǵynan tik turǵan Qazaqstannyń tájirıbesin eskere otyryp, óz ókilettiginiń birazyn Úkimet pen Parlamentke beretin ýaqyttyń jetkendigin túsindi.
Aldyn-ala oılastyrylyp, josparly túrde iske asyrylǵan eldiń Ata Zańyn jetildirý jumystary nátıjeli boldy. Ol Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq turǵyda úılesimdi damýyna, Elbasynyń strategııalyq ıdeıalary, josparlary men áleýmettik bastamalaryn iske asyrýǵa óz yqpalyn tıgizgeni sózsiz. Rasynda da táýelsizdigimizdiń 25 jyldan astam ýaqyty ishinde qol jetkizgen tabystarymyz memlekettilikti odan ári nyǵaıtý jáne jańa qazaqstandyq patrıotızmge negizdelgen kóp ultty jáne kóp konfessııaly qoǵamnyń birligi, qazaqstandyq demokratııany damytý men dáıekti de boljamdy syrtqy saıasattyń, bılik júıesin qorǵanys pen qaýipsizdik salasyn nyǵaıtýdyń arqasynda bolyp otyrǵan dúnıeler. Bul jetistikterimizdi búkil álem biledi.
Sondyqtan Elbasy ótken kezeńderdegi atqarylǵan jumystardy qorytyndylaı kele, 2017 jyly keń kólemdi saıası reformalardy bastap, ony jańa deńgeıge kóterdi. Alǵash ret Konstıtýsııaǵa ózgertýler engizý máselesi búkilhalyqtyq talqylaýdan ótti. Sondyqtan bul is-sharanyń mańyzy erekshe, ol – tarıhı jáne taǵdyrsheshti sıpattaǵy tıimdi, turaqty qazirgi zamanǵy bılik júıesin qurýǵa negiz bolatyn naqty da júıeli qadamdar. N.Á.Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda atap ótkendeı, «Biz saıası turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisimniń arqasynda ekonomıkamyzdy, saıasatymyzdy jáne sanamyzdy jańǵyrtýǵa kiristik. Tehnologııalyq jáne ınfraqurylymdyq turǵydan damýdyń jańa kezeńine tyń serpin berildi. Konstıtýsııalyq reforma bılik tarmaqtary arasyndaǵy balansty naqtylaı tústi».
Kórip otyrǵanymyzdaı, Memleket basshysynyń jańa, Táýelsiz Qazaqstandy qurý barysynda qabyldaǵan Qazaqstannyń bolashaǵyn ózgertken durys basqarýshylyq sheshimderi men salyp bergen «qazaqstandyq joly» jáne ony álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosýǵa baǵyttalǵan strategııalyq ustanymdary men olardy iske asyrýdaǵy tıimdi, birizdi jáne nátıjeli saıasaty men naqty is-áreketteri prezıdenttik bılik júıesin tolyqqandy etip qurýǵa múmkindik berdi. Sondyqtan Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýt óziniń ómirsheńdigin dáleldep, tabysty jumys istep, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası jáne rýhanı damýy men onyń turaqtylyǵyn budan bylaı da qamtamasyz ete beretindigi kúmánsiz.
Japsarbaı QÝANYShEV, saıası ǵylymdar doktory