Mańǵystaý úshin dástúrli mal sharýashylyǵyn damytý mańyzdy

– Kúzembaı Erǵalıuly, sala­nyń búgingi áleýetine qaraı otyryp, máseleni áriden izdeýge týra ke­letin sııaqty. Osy oraıda maman re­tinde qoldanystaǵy aýyl sha­rý­ashylyǵyn damytý baǵ­dar­la­ma­laryna kóńilińiz tola ma?

– Siz bul suraqty maǵan jıi qoıa­syz jáne men oǵan únemi «ıá» dep jaýap berýmen kelemin. Sebebi ma­lyn áli de bolsa kúnkórisimniń kó­ziniń biri dep sanaıtyn aýyldaǵy aǵaı­yndar Úkimet qoldaý kórsetpese de malyn baǵyp, onyń rızyǵyn kó­rý­de. Iá, aýyl sharýashylyǵyn da­my­­­týdy qoldaıtyn memlekettik baǵ­dar­lamalar jetkilikti jáne olar, sóz joq, je­misin de berip otyr. Naryqqa ótý ke­zeńinde qulatyp alǵan aýylymyz­dy, aýyl sharýashylyǵyn aıaǵynan tik­tep aldyq, búgingi dárejege jetkizdik.

– Árbir baǵdarlamany iske asy­rýda oǵan qoıylatyn talaptar, ıaǵnı qaǵıdasy bolatyny belgili. Atalmysh saladaǵy baǵdarlamalar týraly ne aıtar edińiz?

– Iá, memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysýshyǵa qoıylatyn talaptar, al qarjylaı qoldaý baǵdarlamalaryn iske asyrý qaǵıdasy bar jáne ony salalyq mınıstrlik bekitedi. Adam ja­saǵan nárse bolǵannan keıin, oǵan bar­lyq qatysýshylardyń kóńili to­lýy múmkin emes, sonyń biri men­min. Qaǵıdany qoldaný barysynda kem­shilik kóptep kezdesedi jáne ol za­ń­dy nár­se, tek ony ýaqytynda túze­te bilý ke­rek. Men kóńilim tolmaı­tyn, bar­ly­ǵyna ortaq keıbir máselelerge toq­tal­sam deımin. Birinshiden, qaǵı­da­ny ja­saq­taýshynyń, ıaǵnı Aýyl sha­rýa­shy­ly­ǵy mınıstrliginiń qarjyny ıgerýde jaýapkershilikti ózgege ysyrýy sýbsıdııanyń qol­je­timdiligin tómendetedi, qajetsiz ákim­shilik kedergilerdiń paıda bolýyna ákeledi. Iаǵnı jaýapkershilikti aýdandyq jáne oblystyq deń­geı­degi aýyl sharýashylyǵy mem­le­ket­­tik organdaryna aýdarǵanymen, qar­jynyń qozǵalysyn baqylaýda us­taý­ǵa tyrysyp, kóptegen máse­le­lerdi mınıstrlikpen kelisýdi qa­laı­­dy. Sondyqtan qaǵıdany jasaqtaǵan kez­de aldymyzǵa basty maqsat etip osy memlekettik qoldaý qarjysynyń alý­shyǵa qoljetimdiligin arttyrýdy maqs­at etip qoımasaq, odan tushymdy ná­tıje kútý bekershilik. Kóz­delgen túpki nátıjege qol jet­kizetin de, qarjyny berýshi men alý­shy da, onyń jaýapkershiligi de aı­maq­qa berildi me, oryndalýyn ǵana suraý kerek sııaqty. Sonymen qatar qaǵıda talaptaryna baılanys­ty jergilikti atqarý organynan jol­danatyn hat-habarlamalardyń bar­lyǵyna tek qana oblystyń birinshi bas­shysynyń, ıaǵnı oblys ákiminiń qol qoıýy talap etiledi. Sosyn osy qabyldanǵan qa­ǵı­danyń turaqsyzdyǵy, ıaǵnı jyl­ma-jyl, tipti jyl ishinde jıi ózgeristerge ushyraýy Úkimetke degen senimsizdiktiń arta túsýine áke­lip soǵýda. Osy ózgeristerdiń nátı­je­sin­de memleketten qoldaý alamyn dep isin bastaǵan kásipkerlerimiz, mıllı­on­daǵan shyǵynǵa batyp, qolyndaǵy bary­nan aıyrylyp qalyp jatqan jaǵ­daılardyń bary ashy da bolsa shyn­dyq. Sózim dáleldi bolý úshin tek óz aımaǵymyzdan bir-eki mysal keltire keteıin. «Aqtaý-Agro» JShS quny 1,6 mlrd teńge bolatyn et­tik qus sharýashylyǵyn qurýdy 2016 jyly bastady. Investısııalyq sa­ly­­mynyń bir bóligin óteý boıynsha, qus fabrıkasynyń qurylys-mon­taj jumystary shyǵynynyń bir bó­ligin memlekettik qarjylaı qol­daý baǵdarlamasy boıynsha sýbsıdııa túrinde alyp, alǵan nesıemdi qaıtaramyn dep josparlady. 2017 jyly qaǵıdaǵa ózgeris engizilip, qu­ry­lys-montaj jumystary shyǵy­ny­nyń bir bóligin óteýdi alyp tastady. Dál osyndaı jaǵdaı sút óńdeý sehyn salyp, iske qosqan shaǵyn ǵana «Baı­bo­lat» sharýa qojalyǵynda da bol­dy. Jo­banyń qurylys-montaj jumy­sy­nyń quny 101,0 mln teńge edi. Endi olardyń shekken shyǵynyn eseptep qarańyz...

– Sizdińshe, máseleni sheshýdiń joly qandaı?

– Birinshiden, qabyldanatyn qaǵı­danyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý kerek jáne ol keminde 3 jyl óz­ge­rissiz bolýǵa tıis. Bul merzim qa­ǵı­­da­da naqty kórsetilip, eger ju­mys ba­rysynda ózgerister men tolyq­ty­­rýlar engiziletin bolsa, olar taýar óndirýshi men ınvestorǵa zalal kel­tir­meıtin bolýy tıis. Mine, sonda ǵana ká­sipker memleketten qoldaý alatynyna senimdi bolady, oıǵa alǵanyn senimmen iske asyrady jáne damýdyń da kózi, qoldaýdyń da tıimdiliginiń kilti osynda dep esepteımin.

Ekinshiden, qazaqta «kelisip pishken ton kelte bolmaıdy» degen naqyl sóz bekerden-beker aıtylmaǵan, aımaq­tar­dan kelip túsken syn-esker­tpeler men usynys-pikirlerge qulaq asý kerek. Baǵdarlamalardy iske asyra­tyn da, qaǵıdamen jumys jasaı­tyn da solar. Másele boıynsha olar­dyń mınıstrliktegilerden is-táji­rı­besiniń áldeqaıda moldyǵyn moı­yn­daýǵa tıispiz. Úshinshiden, qazir eli­mizdiń «Atameken» ulttyq ká­sip­ker­ler palatasy kóptegen máse­le­ler­di óz «alańynda» beınekonfe­ren­sııa rejiminde aımaqtardy qa­tys­ty­ra otyryp aldyn ala taldap, tal­qy­laý­dy qolǵa aldy. О́te qup­tar­lyq bas­tama jáne jalǵasyn tabady degen senimdemin.

– «Jer ıgiligin kórý» máselesine qaraı oıyssaq...

– Meniń oıymsha, qazaǵymnyń sa­ny az bola tursa da, osynshama jer­di ıe­lenýiniń de, ony bilektiń kú­shi­men, naı­zanyń ushymen qorǵap qa­lýy­nyń da basty sebepkeri osy mal dep esepteımin. Qazaǵym óziniń az­da­ǵan sharýasynyń jaıyn kúıttep, «ma­lym – janymnyń sadaǵasy» dep emes, «janym – malymnyń sadaǵasy» dep ómir súrgenge uqsaıdy. Onyń dáleli retinde «mal- jan aman ba?» dep aman­dyq-saýlyq surasýyn aıtsaq ta jet­kilikti. Mine, endi sol malymyz syı­laǵan baıtaq jerimizdiń baılyǵyn ıge­r­ip, rızyǵyn da kórip otyrmyz. Al sol malymyz qolymyzda bar ma, ma­ly­myz jerimizdiń rızyǵyn kórip otyr ma? Joq. Mysaly, 1908 jyly Adaı ýezinde 1,6 mln qoı-eshki, 82,5 myń túıe men 93,3 myń bas jylqy bolyp­ty. Ol maldy atalarymyz qalaı ba­ǵyp-kútkeni aıtpasa da túsinikti. Al qazirgi elektronıka men tehnıka qa­rysh­tap damyǵan, mal azyǵy arnaıy daı­yndalatyn, baspanaǵa bergisiz qo­ra-jaıy bar zamanda osy maldyń úsh­ten birin baǵa almaı otyrmyz. Oty bolsa sýy joq, sýy bolsa qorasy joq, maly bolsa baqtashysy joq, mine, bizdiń búgingi kúnkórisimiz. Maly bar adam da, mal baqqysy keletin adam da, mal ishinde júrmeı «qyzyǵyn» ózgeniń qolymen kórgisi keledi, al babalarymyz «mal baqqanǵa bitedi» depti. Osyǵan kim kináli? Árıne utymdy uıymdastyra almaı, qolda barymyzdy kelistire almaı, «mújálsizdik» tanytyp otyrǵan ózimiz kinálimiz. Sebebi shúkir, ósiretin malymyz da, ony azyqtandyratyn jaıylymymyz da, shyǵyndy óteıtin qarjymyz da jetkilikti, tek uıymdastyrýdyń «kózin» taba almaı otyrmyz.

– El basyna kún týǵan qıyn ke­zeń­derdiń ózinde Mańǵystaý shar­shy­sy malǵa tolǵan maıly qııan bol­dy. Jańa ǵana ózińiz aıtyp oty­r­ǵandaı, eńbekke tehnıka men elek­tronıka aralasqan búgingi kú­ni Mań­ǵystaýda qansha mal bar, shy­ny­ńyzdy aıtyńyzshy?

– Bul shyndyq eshkimge unamaıdy. Men mal sanap júrgenim joq, statıstıka organynyń da mal esebin sanap alýǵa quqy joq. Kim ne berse, ne aıtsa sol esepke alynady. Al olardyń, mal ıesinen bastap ákimge deıin, ótirik aıtpaıtynyna senimim joq, sebebi «kórsetkish» degen pále bar. Ol tómendep ketse, jumysyńmen qoshtasa ber. Al kim kún­kóris kózinen – jalaqysynan, kim otyrǵan «jumsaq» ornynan aıyr­ylǵysy keledi? Mem­lekettik res­mı quzyrly organ – statıstıka esebiniń ras, ne ótirigin anyqtaý da qıyn sharýa emes – jyl basyndaǵy malǵa jyl ishindegi «kirisi» men «sh­yǵysyn» alyp-qosyp, jyl aıaǵyn­da­ǵy mal basyn tekserińiz. Tepe-teńdik bar ma, árıne joq. Bul meniń birneshe ret tekserip, kóz jetkizgen má­selem jáne onyń arasyndaǵy sáı­kes­sizdikke eshkim de dáleldi túsi­nik bere almaıdy. Demek, qısyq esep­ke jaýap beretin organ joq. My­saly, Mańǵystaýda Keńes Odaǵy ke­ze­ńinde orta eseppen 600-650 myń bas qoı-esh­ki boldy desek, osyǵan sýl­an­dy­ryl­ǵan jaıylym jetpeı, sýǵa talasyp, jaz shyǵa túgel mal Ústirtke jaıylymǵa aıdalyp, bir qudyqta keminde 2-3 otar, analyq otarlary tólimen keminde 1500 bastan otyratyn. Al qalanyń janyndaǵy shap-sha­ǵyn Aqshuqyr aýylynan tańerteń ke­minde 4-5 otar qoı jaıylymǵa shy­ǵatyn. Iаǵnı aýyl halqy 100 paıy­zǵa jýyq mal ustaıtyn. Qazir sol aýyldyń kólemi de, halqy da 4-5 ese ósti, biraq 100 qoı da óriske shyq­paıdy. Al Aqtaýdan Beıneýge deı­in 500 shaqyrym jol júrseń de, jol­dan 100-200 qoıy bar shaǵyn eki-úsh qoı otaryn, «otar» dep aıtýǵa tu­ra­tyn bolsa, ne kezdestiresiz, ne kez­des­tirmeısiz. Qazirgi esep boıynsha or­ta eseppen oblysta 350-400 myń bas qoı-eshki bar. Sonda «mal qaıda jaıy­lyp júr?» degen oryndy suraq t­ý­yn­daıdy. Senbeseńiz, Aqtaýdan Almatyǵa deıin mashınamen júrip kóri­ńiz, men ózim birneshe ret júrip ótken­min, kórgenińizdi esepke alyńyz, ári qaraı kórgenińiz negizinde maldy esep­tep ala berińiz.

– Mańǵystaýdyń aýyl sharýa­shy­lyǵynyń bolashaǵy nede dep oılaısyz?

– Árıne dástúrli mal sharýa­shy­lyǵyn damytý jáne ony ónim ón­di­risine mamandandyrý. Búg­inde taǵamdyq egin sharýashylyǵy da, mal azyǵy sharýashylyǵy da Mań­ǵys­taý­dyń saladaǵy kúrdeli máselesin she­shpeıtinin moıyndaýymyz kerek. О́z óndirisine qajetti azyǵy joq jer­de ózgege senip sıyr, shoshqa, qus ósi­remin dep álek bolýǵa da er­terek. Bizdegi búgingi múmkindigi mol, bolashaǵy zor salalar jyl boıy ta­bıǵı jaıylymda ustalatyn, tarıhı qa­lyptasqan dástúrli etti-maıly qoı, taý­arlyq jylqy jáne súttik túıe sha­rýashylyqtaryn keń aýqymdy damytý dep bilemin. Qolda bar barlyq múm­kindigimizdi, kúsh-jigerimizdi osy­lardy damytýǵa baǵyttaǵanymyz durys bolady. Bul basqa salalardy damytýdan bas tartý degen sóz emes jáne 2-3 myń gektarǵa egin egip, 1-2 gektarǵa jylyjaı salyp, Mań­ǵystaýdyń ónim óndirisi neme­se mal azyǵy máselesin sheshemin deý bú­gingi jaǵdaıda artyǵyraq. Árıne sala­ny kásip qylyp, nápaqasyn taý­yp, ar­tyǵyn halyqqa usynyp júr­gen­der­ge, sóz joq, árdaıym qoldaý kó­r­setip, kómektesýimiz kerek.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»

Mańǵystaý oblysy