Ne iship-jep júrsiz, aǵaıyn?

Mundaı jaǵdaılar ara-tura kez­desip tursa da, ne satyp alsa da óz erki ǵoı degen oımen ózgeniń isine onsha aralasa qoı­maıtynmyn. Osy joly shydamym jet­pedi. Qaraǵym, ol kompanııanyń ónimin nelikten sonshama izdep áýre bolyp júrsiń. Onyń sút taǵamdary biryńǵaı untaqtan jasalady ǵoı. Odan da ana «Rodınanyń», «Astana-О́nimniń», bolmasa «Zencheko ı K» dep atalatyn kompanııalardyń sútin alsaıshy, dedim jańaǵy qyzǵa. Sóıtsem álgi qaryndas elimizde óndiriletin ónimderden múlde beıhabar eken. Meniń sózimdi estigen kez­de solaı ma ózi, bilmeıdi ekenmin dep shy­ny­men-aq tańǵaldy.

Biz bul sózdi jaıdan-jaı aıtyp otyrǵan joqpyz. Sońǵy jyldary saýdaǵa shyǵarylyp jatqan ónimderdiń sapasynyń tómendigi týraly jıi aıtylyp júr. Biraq odan shyǵyp jatqan nátıje joq. Joǵaryda aıtylǵan máselege kelsek, Qazaqstanda óndiriletin sút ónimderiniń 60 paıyzy, ıaǵnı teń jartysynan astamy untaq sútten jasalady eken. Ondaı súttiń qorektik qasıetin bylaı qoıǵanda, túrli konser­vanttar qosylatyndyqtan, densaýlyqqa zııan ekeni de daý týdyrmaıtyny shyndyq. Onyń syrtynda, ol untaqtyń qaı jyly shyqqanyn tekserip jatqan da eshkim joq. Olaı bolsa, jumyrtqadan jún qyrqyp úırengen bizdiń pysyqaı kásipkerlerimizdiń merzimderi ótip ketken untaqtan sút taǵamdaryn daıyndap, onysyn sapaly taýar retinde usynyp jatpasyna kim kepil? Sútten ázirlengen astyń azǵantaı ýaqyt tursa ashyp nemese irip ketetini bárimizge de balalyq shaqtan belgili jaıt. Al qazirgi sút taǵamdary aptalap tura beredi. Sonda onyń syry nede? Kerek deseńiz, ózimiz dúkennen satyp alyp júrgen sary maıǵa palma maıy qosylady eken degen de derek bar. О́ıtkeni palma maıy ónimniń uzaq saqtalýyna kómektesetin kórinedi. Onyń esesine, mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, adam aǵzasyna, ásirese balalarǵa tıgizer zııany shash-etekten.

О́kinishke qaraı, et ónimderine qatysty jaǵdaı da ázirge maqtanarlyq bola almaı tur. Onyń da edáýir bóligi syrttan tasymaldanatyny kópshilikke aıan. Osy turǵydan kelgende bizdiń keıbir oblystarymyzdyń Iranǵa, Qytaıǵa et eksporttap jatyrmyz dep dabyralatýy da ánsheıin túımedeıdi túıedeı qylyp kórsetýdiń o jaq bu jaǵyndaǵy áreket bolyp shyǵady. Joǵaryda atalǵan elderge et satyp jatqanymyz ras. Biraq osy máselege tereńirek úńilgen adam istiń shynaıy kórinisiniń biz kútkendegideı emes ekenin de ońaı ańǵarady. Iаǵnı syrtqa shyǵaratyn etimiz, aıtalyq, shamamen alǵanda 100 tonna bolsa, syrttan ákelinip jatqan et 200 tonna. Olaı bolsa shetelderge et eksporttap jatyrmyz dep keýde kerýimizdiń reti qalaı bolar eken?..

Biz bul jerde elimizde óspeıtin apelsın, mandarın, lımon tárizdi sıtrýs ónimderi týraly áńgime de qozǵap otyrǵan joqpyz. Bul aıtylǵandarǵa qosymsha sońǵy jyldary ananas, mango, greıpfrýt, avokado sııaq­ty ekzotıkalyq sanalatyn jemis-jıdek túr­le­ri de dúken sórelerin jaýlap ala basta­dy. Bul keltirilgen ónimderge qatysty eshqan­daı talas joq. Jaqsyny kórmek úshin demek­shi, birinshiden, halyqtyń osyndaı jeńsik as­tardyń bar ekenin bilip, onyń dámin tatýy­nyń ózi bir ǵanıbet bolsa, ekinshiden, mundaı jemis-jıdekterdiń adam aǵzasyn túrli dárý­men­dermen baıytýda da alar orny erekshe. Son­dyqtan da buryn-sońdy halqymyz ózin kórý turmaq, atyn da estip kórmegen bul sııaqty ónimderdiń kóptep kelip jatýyn qup­tamasaq, qarsylyq bildirer nıetimiz joq.

Áńgime basqada. Qazaqstannyń eń basty baılyǵy – jeri. Ol jer myńǵyrtyp mal ósi­rýge de, jaıqaltyp baý-baqsha egýge de je­tedi. Endeshe nelikten biz elimizdiń táýel­siz­dik alǵanyna 26 jyl tolyp 27-shi jylǵa ketkende et pen sútti, kartop pen kapýstany, pııaz ben sa­rymsaqty syrttan tasymaldaýymyz kerek? Ata-babalarymyz mal baqqan, mal qazaq úshin ári tamaq, ári kıim, ári kólik bolǵan degen sózdi de jalyqpastan qaıtalap jatamyz. Olaı bolsa, ǵylym men tehnıkanyń damýynyń ar­qa­synda mal baǵý da, baý-baqsha ósi­rý de baryn­sha jeńildegen HHI ǵasyrda Qazaq­stannyń azǵantaı ǵana halqyn et jáne sút ónimderimen, birinshi kezekte qajetti sana­latyn kókónis túr­lerimen qamtamasyz ete almaýymyzdyń sy­ry nede?

Osyndaıda oıǵa oralady, joǵary laýazymdy sheneýnikterimiz sóz sóıleı qalsa qolǵa alǵan jumystyń bárin japyryp, jospardy mejesinen asyryp jatyrmyz deıdi. Al naq­ty ómirge qarasań onyń nátıjeleri kózge tú­se bermeıdi. Alda-jalda kózge túse qal­ǵan­dary bolsa kóńildi qulazytady – tur­ǵyzǵan úı­ler­i­miz sapasyz, salǵan joldarymyz shuryq-shu­ryq te­sik. Bir kezderi respýblıka halqyn túgeldeı ta­za aýyz sýmen qamtamasyz etemiz dep edik, ol da aıaǵyna jetpeı qaldy. Tipti kún saıyn tonna­lap dalaǵa tógilip jatqan qoqystyń (daı­yn shıkizat) ózin óńdeı almaı, ol bolsa qa­la­larymyzdyń tóńiregin barynsha lastap, eko­logııaǵa orasan zor nuqsan keltirip jatyr. Osy­dan bir-eki jyl ǵana buryn qolǵa alynǵan Astanadaǵy qoqys óńdeý zaýytynyń da jarty jolda turalap qalǵany belgili bolyp otyr. Qaı jaqqa qarasań da kóretiniń qaptaǵan prob­lema. Kóbeıip ketken qıyn túıinderdiń qa­shan sheshiletini jáne olardy kimderdiń she­shetini taǵy belgisiz. Suraıyn deseń kimnen su­raryńdy da bilmeısiń. Sodan qolyńdy bir sil­teısiń de, ishiń shurqyrap bara jatqan soń jańaǵy untaqtan jasalǵan sútti satyp jatqan dúkenge qaraı aıańdaı jónelesiń...

Bárin de qoıshy, ózderińiz ne iship-jep júrsizder aǵaıyn?

Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»