Bizdiń oıymyzǵa aýyl sharýashylyǵy basqarmalarynyń keńeıtilgen otyrysy oralyp otyr. Onda esep bergen Soltústik Qazaqstan oblystyq aýylsharýashylyq vedomstvosynyń basshysy Qaırat Omarov tómendegideı derekter keltirgen bolatyn. Teriskeıdiń dıqandary byltyr sońǵy 5 jylda bolmaǵan bitik egin ósirip, 5,5 mıllıon tonna altyn dán jınaǵan. О́nim gektaryna berekeli 18,2 sentnerden aınalǵan.
Tabystyń taıqazanyn tasytyp, el rızyǵyna zor úles qosyp júrgen agroqurylymdardyń eren eńbegi mereıdi tasytsa, keı sharýashylyqtardyń óz áleýetterin tıimdi uqsata bilmeıtin orasholaq is-qımyly kóńilge qaıaý túsiredi. Kezinde «Bogbı», «Transavto» sekildi syrttan kelgen alpaýyt fırmalardyń dáýreni júrip, túkirigi jerge túspeı turdy. «Barmaq basty, kóz qysty» jolmen 1 mıllıon gektardan astam jerdi menshiktep, uqypsyz paıdalanýdyń aqyry bankrottyqqa uryndyrdy. Olardyń qaramaǵyndaǵy ýaqytpen sanaspaı jumys istep kelgen 43 sharýashylyq qazir dalada qalǵandaı kúı keship otyr. Ne mandytyp jalaqy berilmegen, ne kútkendegideı ónim alynbaǵan, ne salyq tólenbegen. Alysta jatyp aýyldy basqaryp, jeke qulqynyn toıdyrýdy ádet etken qaltalylardy jumysshy qyzmetkerlerdiń áleýmettik jaǵdaıynan góri jer telimderin kepilge qoıý arqyly esepsiz alǵan mıllıardtaǵan nesıeler kóbirek qyzyqtyrǵan sekildi.
Qazir odan 400 myń gektar ǵana keri qaıtarylǵan. Sot prosesiniń uzaq júrýine qaraǵanda jýyq arada núkte qoıylady degenge sený qıyn. Jasyratyny joq, kóktemde kelip, kúzde qaıtatyn jyl qusyna uqsaǵan kezdeısoq jandardyń qatary ázirge qalyń. Kerisinshe, osy óńirde týyp-ósken, bar ǵumyryn týǵan ólkemen baılanystyrǵan, qolynan is keletin jergilikti kásipkerler úshin kedergiler jetip artylady. Ishki múmkindikterdi utymdy uıymdastyrýdyń ornyna arqany keńge salatyn, jaǵasy jaılaýda júretin aýdandar da barshylyq. Byltyr Ýálıhanov, Aqqaıyń, Ǵ.Músirepov aýdandarynda qajetti tyńaıtqyshtardyń 33-52 paıyzy ǵana jerge sińirilgen.
Tuqym almastyrý sharalary da syn kótermeıdi. Osy eki faktor ónimdilikke úlken áser etetinin keı aýdan ákimderi men sharýashylyq basshylary eskermeıtin tárizdi. Traktorlardyń – 84, kombaındardyń 72 paıyzy tozǵan. Agroqurylymdardyń jaýapty naýqanǵa daıyndyq jumystary talqylanǵan jýyrdaǵy jıynda oblys basshysy Qumar Aqsaqalov taǵy da eginshilik mádenıetin, aýyspaly egis júıesin jetildirý, agrotehnıkalyq sharalardy qatań saqtaý, aýyl eńbekkerleriniń jalaqysyn kóterý máselesine aıryqsha toqtaldy. «Qazaqstanda óndiriletin astyqtyń úshten birine jýyǵy bizdiń óńirge tıesili bolǵandyqtan, kóktemgi dala jumystaryn uıymshyldyqpen ótkizý asa mańyzdy. Bolashaq ónimniń mol ári sapaly bolýy kóbinese jaqsy ázirlengen baǵdarlamalar men jańa tehnologııalarǵa baılanysty», dedi Qumar Irgebaıuly.
Oblys ákiminiń birinshi orynbasary Aıdarbek Saparovtyń habarlaýynsha, bıyl 4,1 mıllıon gektar alqapqa aýylsharýashylyq daqyldary egiletin bolsa, onyń 2,6 mıllıon gektaryn dándi daqyldar quraıdy. Maıly daqyldardyń kólemi 1 mıllıon gektarǵa jetkiziledi. Bul kórsetkish ótken jylmen salystyrǵanda 41 paıyzǵa artyq. Kartop alqabynyń kólemi eki ese ulǵaıtylmaq. Alaıda egis tanaptaryn tyńaıtqyshpen qunarlandyrý jaıy áli de ózekti kúıinde qalyp otyr. Tapsyrys berilgen 109,1 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshtyń úshten birimen ǵana esep aıyrysqan. Aıyrtaý aýdanynda – 10, Ýálıhanov aýdanynda – 13, Taıynsha aýdanynda 20 paıyz ǵana oryndalǵan.
Sol sııaqty qajetti janar-jaǵarmaı jetkizý máselesi de kóńil kónshitpeıdi. Úkimet jeńildetilgen baǵamen 66,6 myń tonna suıyq otyn bólip otyrǵanyna qaramastan 38,2 myń tonnasyna ǵana kelisimshart jasalǵan. Qyrda eńbek dúbiri qyzǵan shaqta 13,6 myń traktor, 16,2 myń tuqymsepkish, 1,1 myń egis kesheni jumysqa jappaı atsalysatyn bolady. 34,2 mıllıard teńgege 1310 jańa tehnıka satyp alý josparlansa, Aqqaıyń, Taıynsha aýdandary birde-bir ótinish bermegen.
«Soltústik Qazaqstan aýylsharýashylyq tájirıbe stansasy» JShS dırektory Belgibaı Qanafın qardyń az túsýine baılanysty klımattyq erekshelikti jete eskerýge, topyraqty jetkilikti túrde ylǵal qorymen qamtamasyz etýge keńes berdi. S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory A.Kúrishbaev IT-tehnologııanyń, sıfrlandyrýdyń aýyl sharýashylyǵyna tıgizer paıdasy jóninde áńgimeledi. О́ńirde astyq tanaptarynyń 52 paıyzy elektrondy kartaǵa engizilgen. Jarty mıllıon egistik alqaby Jer serigi arqyly baqylanady.
Alqaly basqosýda sharýashylyqtardyń jalǵa berilgen jerlerdi maqsatty paıdalanýyna qatysty monıtorıng jarııa etildi. Byltyr 188,2 myń gektar alqapty jalǵa alǵan agroqurylymdarmen kelisimshart buzylypty. 91,4 myń gektar jer memleket menshigine qaıtarylǵan. Osy oraıda jer beı-bereket paıdalanatyndardan májbúrli túrde qaıtaryp alynyp, jergilikti isker adamdarǵa úlestirilse, nátıje de eselene túser edi.
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy