Tulpardyń tuıaǵy (Esse)

– Mynaý aǵash ádemi ósipti, tip-tik. Al myna bireýiniń butaqtary aıbaq-saıbaq, ıir-shıyr, qısyq bitken. Bári bir aǵash. Biraq ártúrli ósken. Nege? – dep surapty balasy. Sonda ákesi: 

– Sebebi bylaı, balam, – dep túsin­diripti. – Aǵashtyń qalaı ósýi baǵbannyń baǵyp-qaǵýyna baılanysty. Qısyq butaqtaryn der kezinde butap otyrǵan aǵash kók tirep túzý ósedi. Al qaraýsyz qalǵan aǵash qalaı bolsa solaı kókteıdi, shyraǵym. 

Tuıaq aǵam kóshet sekildi... Kóktemeı turyp kókesi kóz jumdy. Jaryqtyq ákesi jaryq dúnıemen jastaı qoshtas­qanda ishte qalǵan sharana edi. Kindigi kesildi. Aǵaıyn-týys, alys-jaqyn­dary jıylyp, jetim balany jebedi. «Jıyrma toǵyz jasynda qyrshyn ketken Musataıdyń artynda qalǵan jalǵyz tuıaq qoı. Tulpardyń tuıaǵy bolsyn!» dep yrymdasa kerek, azan shaqyryp atyn Tuıaq qoıdy. Ákesi Musataı Shonabaıuly aýyzdyqpen alysqan arǵymaqtaı asaý minezdi, aqjarqyn, boıy da bıik, oıy da bıik jigit bolypty. Bir aýylda týyp, bir qudyqtyń sýyn iship óskendikten be, qazaqtan shyqqan tuńǵysh elshi, asa daryndy saıasatker, Keńes Odaǵynyń Saýd Arabııadaǵy tuń­ǵysh elshisi, sol dáýirdegi eń mań­daıal­dy dıplomattarynyń biri Názir Tórequlovpen talaı márte kezdesip, syr shertisipti. Sondaı soqtaly azamattyń sońǵy tuıaǵy ǵoı bul. Jastaı jesir qalǵan Úrbıbi anasy ámeńgerlik jolmen nemere qaınysy Isahanmen turmys quryp, alty qursaq kótergen. Japan daladaǵy jalǵyz arshadaı jabyrqaý kúı keshken joq. Baǵbany bar baý-baqshanyń ishinde júrdi. Mektepke bardy. Alǵashqy qońyraý. Alǵashqy estigen taqpaǵy Ybyraı atasynyń «Kel, balalar, oqylyq. Oqyǵandy kóńilge yqylas­pen toqylyq!». Aýyldyń quımaqulaq aqsaqaldary, ásirese Ehııa qoja men Samarqannyń «kók tasyn eritip» jeti jyl jer astynda oqyǵan Aıtbaı moldanyń ejelgi áńgimeleri jas kezinen jadynda qaldy.

Eń baı adam kim? Jıǵany emes, ımany bar adam baı. Ishinde ımany joq adam buzylǵan úı sııaqty. Kúndelikti oqyp, toqyp, ilim-bilimdi qaýashaǵyńa quıa berseń buzylǵan úıdi jóndep, qaıtadan qalpyna keltirgenmen birdeı.

O, shirkin, burynǵynyń kisileri-aı! Qarııalardyń ónegesi osylaı órbıtin. Aýzy dýaly atalarymyz «Jıǵanyńa senbe, ımanyńa sen!» dedi-aý. Iman qaıda? Bilimde. Bilim qaıda? Oqýda. Oqý qaıda? Alma­tyda. At basyn astana­ǵa buryp KazGÝ-diń til-ádebıet fakýl­tetine tústi. Bul 1958 jyl bolatyn. Alǵashqy ustazy ǵylym doktory, profes­sor Beısenbaı Kenjebaev «HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıeti» degen pán­nen dáris ótkizgende arakidik Asan qaı­ǵy­dan bergi aqyndardyń ónegeli óleń­derin tilge tıek etip qoıatyn. 

Danagóılerdiń ǵıbratyna súıensek «adam estelikpen eseıip, kórgenimen kósem bolady». Kópti kórgen Tuıaq aǵa­nyń kókiregi kómbe sııaqty. О́ziniń ilimi men bilimin ózgege jaımasa, onda ol al­tyn saqtaǵan qoımanyń kúzetshisi sııaq­ty bop qalmaı ma? Úlgisi men ónegesi, tanymy men taǵylymy keıingi urpaqqa kerek bolar degen nıetpen Sháýildirdegi Tuıaq aǵama baryp, syr bólistim. 

 – Aǵa, sizder soǵystan soń oqyǵan urpaqtyń ókilisiz. Ustazdaryńyz kim edi? Estelik bolsyn, eske alyńyzshy. 

– Aýyldaǵy aǵaılarymyz «Bilim­di­ler men bilimsizderdiń parqy óli men tirideı» dep mıymyzǵa quıyp jibergen. Qalaı tirilemiz? Ol úshin oqý kerek. Ýnıversıtette professor Temirǵalı Nurtazın «Aýyz ádebıetinen» sabaq berdi. Minezi oınaqy. Sát saıyn toty qus­taı túrlenip turady. Kóńildi. Bilim­di. Tereń. Sheshen. Keıbir kezde dári­sin tabıǵattyń aıasyna aparyp, ashyq alańqaıda ótkizetin. Tartymdy dári­sin yntyǵa tyńdap, bir demalyp qaı­tatynbyz. Ásirese batyrlar jyryn­daǵy tulpardyń shabysyn jan­dy­ryp aıtatyn. Keıbir kezde Ketbuǵy­nyń «Kúsh-qýatyń saýdalanyp, pul bolarsyń, saq bolǵyn. Qudireti kúshti elge qul bolarsyń, saq bolǵyn» degen támsilderin taratyp aıtpasa da tamshylatyp turatyn. Qaıran ustaz! Kókeıinde turǵan kóp oılaryn aýyz ashyp aıta almaı irkip qalǵan eken ǵoı. Odan keıingi ǵulama ustazymyz Ismet Keńesbaev aıtqan sózinen aınymaıtyn adam edi. Aıtty-bitti. Oryndalady. Ýádege tastaı berik. Ázil-qaljyńy aralas júretin. Ásirese professor Máýlen Balaqaev ekeýi qatty qaljyń­dasatyn. Máýlen aǵaıdyń keskin-kel­beti erekshe, bet-aýzynyń jartysy muryn. Onyń oraqtaı murnyn ospaq­tap «Murnyńdy tarta turshy, myna aýdıto­rııaǵa kirip keteıin» deıdi eken. Babalardyń kózindeı balbal tasqa aınalǵan ustazdarym-aı!..

Qazaq ádebıetiniń tarıhynan Han­ǵalı Súıinshálıev dáris berdi. Bárimizdi jer-jerge jiberip, kóneniń kózin kórip sózin estigen aýyl aqsaqal­darynyń aýzynan órnekti óleń-jyr men sheshendik sózderdi jınatatyn. Birsypyrasy esimde. «Aryq atqa – qamshy jaý, jyrtyq úıge – tamshy jaý. Urysqaq bolsa – ulyń jaý, keriskek bolsa – kelin jaý. Ketegen bolsa – túıeń jaý, tebegen bolsa – bıeń jaý. Ul on beske jetkenshe, qolǵa ustaǵan qobyzyń. Ul on besten asqan soń, til almasa, dońyzyń». 

Zeınolla Qabdolov jalyndaǵan jas jigit. Ot. Álem ádebıetin qazaq áde­bıeti­men baılanystyryp, ár sózin shege­lep sheber túsindiretin. «Juldyz» jýrna­lyndaǵy ocherkter» degen taqy­ryp­ta dıplom jumysyn qorǵadym. Jetekshim – Zekeń. «Syrbaı Máýlenov pen Ǵafý Qaıyrbekov ocherkterindegi til kórkemdigine basa nazar aýdar» dep tapsyrdy. 

Biz úshinshi kýrsta júrgende Muhtar Áýezov «Abaıtaný» páninen dáris oqydy. Áýeli sózin kibirtiktep bastaıdy da has tulpardaı qanatyn jazyp kósi­letin. Abaıdyń danyshpandyǵyn Lev Tolstoımen teńestirip, ult jaýha­ryn júregimizge uıalatatyn. Júris-turysy men sóıleý mánerine, muntaz­daı taza kıim kıisine tańyrqap qaraı­tyn­byz. Sypaıy. Syrbaz. Mádenıet­tiń joǵary úlgisin tal boıynan tabatyn­byz. Zeı­nolla aǵaıdyń «Muhtar Áýezov­ti maq­ta­maýymyz kerek, biz Muhtar Áýezov­pen maqtanýymyz kerek» deıtinindeı bar.

Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy uly Muhań 1961 jyly 27 maýsym kúni Máskeýde qaıtys boldy. Kúlli halyq kúńirendi. Qazasyna qatystyq. Jerleý rásiminde Ǵabıt Músirepovtiń qoshtasý sózi jadymyzda jattalyp qaldy. «At tuıaǵyn taı basar» deıtin eski naqyl kórkemóner dúnıesine zań emes. Bir jazýshynyń ornyn ekinshi jazýshy basa almaıdy, árbir jazýshy óz ornynda baǵaly. Muhtar bizge ornyn qaldyrǵan joq. Muhtardaı mol qulashty eńbekter jazý boryshyn qaldyrdy, ornyn joqtatpaý paryzyn qaldyrdy. Betke ustasaq bedeliń qandaı edi, arqaǵa ustasaq panań qandaı edi! Biz seniń jer qushaǵyna tapsyrylar tánińmen ǵana qoshtasyp turmyz, janyń men rýhyń bizde qalady!» dedi.

Ǵabańnyń qaraly sózi qaladan qala­ǵa, daladan dalaǵa tarap, el aýzynda ketti. Qatar oqyǵan qalamdas dos­­­tary­­m­yz Ábish Kekilbaı, Nurı Muftah, Álimhan Júnisbekov, Baıyn­qol Qa­lıev, Muhtar Maǵaýın, ásirese Rymǵalı Nurǵalıev, Toqta­syn Berkinbaev qaraǵaı bitimdi Ǵabań­nyń álgi ǵıbratty joq­taýyn jadyna saqtap, jatqa aıtatyn. 

– Aǵa, siz qazaq ádebıeti men mádenıetin, tarıhyn tanyp-bilýde erekshe eńbek etken Muhtar Áýezov, Aqjan Mashanov, Álkeı Marǵulan Qasym Qaısenov, Ábilda Tájibaev sekildi tulǵalarmen kezdesip, tuma­daı tunyq sózderin tula boıǵa tundy­ryp ósken urpaqsyz. Onyń ber jaǵyn­da poezııa shyńyna aınalǵan aqıyq aqyn Qadyr Myrza Áli, Tuman­baı Moldaǵalıev, Muqaǵalı Maqataevtar­men taı-qulyndaı tebisip, birge júr­dińiz. Qazaqtyń mańdaıyna bitken ulty­myzdyń uly kompozıtory Shámshi Qaldaıaqovpen jerlessiz, Otyrar topyraǵynda dúnıege keldińiz. Olar­dyń árqaısysy bir-bir álem. Árqaısy­sy ádemi áńgimeniń jelisi, sáti tússe tarqata jatarmyz. El-jurt bile júrsin aǵa, Shámshimen qalaı tanysyp, qalaı aǵaly-inili bop aralasqanyńyzdy aıtyńyzshy. 

– Shámshimen alǵash ret Arys stansasynda tanystym. 1958 jyl, tamyz aıynyń sońy bolatyn. Oqýǵa jańa túskem. Bılet alaıyn dep temir jol kassasyna barsam, basynda taqııa, qolynda mondalınasy bar beıtanys jigit janyma keldi de:

– Inishek, jol bolsyn? – dedi.  – Almatyǵa baram.  – Almatyǵa barsań maǵan da bılet al! – dedi.  Onyń Shámshi ekenin bilmeımin. Aqsha suraǵam joq, oǵan da bılet aldym. Bir vagonǵa minip, qatar jaıǵastyq. Shaı jasap, «tiske basar» birdeńelerdi de daıyndadym. 

– Esimiń kim? – dedi.  – Tuıaq. 

– Sen búginnen bastap Tuqa bolasyń! – dedi. On toǵyzdaǵy balamyn. Onyń túrine qarasam menen góri eresekteý. «Qalaı Tuqa bolamyn?» dep ishteı yńǵaısyzdanyp turǵanymda: 

– Meniń aty-jónim – Shámshi Qaldaıaqov, – dedi, – aǵań bolamyn. «Qyryqtyń biri – Qydyr», sen múmkin Qydyr shyǵarsyń maǵan jolyǵyp turǵan? Álde áýlıesiń be? 

Jolshybaı áńgimelesip, Almatyǵa da jettik. Men asyǵys ekenimdi aıttym. 

– Nege? – dedi. 

– Birinshi kýrs stýdentterin astyq jınaý úshin Atbasarǵa aparady. Eki saǵattan soń attanamyz, – dedim. Shámshi jaldap turatyn úıiniń mekenjaıyn jazyp berdi. «Seıfýllın kóshesi, 253 úı. Shámshi». Sosyn qoınynan sýyryp 100 som aqsha berdi. «Almaımyn, aǵa» dep edim, «Sen stýdentsiń, qajetińe jara­­ta­syń» dep qaltama súńgitip jiberdi. 

Atbasarǵa bardyq. Bıdaı bitik, terbelip turǵan tyń dala. Ol kezde búkil jastar Shámshiniń ánin shyrqaıtyn. Men Shámshini kórdim desem, bireý senedi, bireý senbeıdi. Bir aıdan soń Almatyǵa kelgesin jambyldyq kýrs­tas dosym Orazbek Kúsepbaev ekeýmiz Shámshiniń úıine arnaıy izdep bardyq. Shaǵyn páter. Esik qaqtyq. Ashty. Birden tanydy. Jámıla jeńgemiz ben enesi úsheýi birge turady eken. Quraq ushyp qarsy aldy.  – Tuqa, kelińder. Kirińder. Joǵary shyǵyńdar. Myna jigittiń aty kim? 

– Orazbek! – dedi dosym. Dastarqan jaıyldy. Qudasyndaı kútti. Ishtik. Jedik. Kesh bop qaldy. Kólik toqtady. Sol kúni tar tósegine talasyp Shám­shi­niń úıine qondyq. Tańerteń leksııaǵa áreń úlgerdim. Sodan qarym-qatynasymyz úzilgen joq. Sońǵy kýrstyń kókteminde Orazhan jeńgeńe úılenip, otaý qurdym. Toıǵa Beısenbaı Kenjebaev bastaǵan birsypyra ustazdar keldi. Shámshi asaba bolyp, toıdy ózi basqardy. 

Dıplom qolǵa tıgesin ıaǵnı, 1963 jyly Shymkentke qaıttyq. Shámshi de Shymkentke fılarmonııanyń kórkemdik jetekshisi bop aýysyp keldi. Jubymyz jazylmady. Páter jaldap Teshýbaı degen ózbektiń úıinde turdym. Jumys joq. Qolym bos. Kúnderdiń kúninde: 

– Tuqa, – dedi Shámshi, – osy shaharda Kúldán Sársenbaeva degen apaıyń bar. Ol oblystyq mádenıet basqarmasynyń bastyǵy. Men seni soǵan ertip baraıyn. 

Shyjyǵan shilde. Kún ystyq. Bar­dyq. Apaıdyń esigi ashyq eken. Shám­shi ishke kirip ketti. Men dálizde qaldym. Áńgimelerin estip turmyn.  – Shámshi, ne jumyspen keldiń? – dedi apaıy. 

– Tuqańdy sizge jumysqa turǵyzaıyn dep edim. 

Apaı tarqyldap kúldi. 

– О́zi jumys surap júrgen adamdy Tuqa deısiń be? 

– Iá, Tuqa deımin. 

Apaı: – Tuqa, erteń jumysqa qabyldaımyn. Saǵat toǵyzda kel! – dep taǵy da kúldi. Keldim. Buıryq berdi. Anaý-mynaý emes aǵa ınspektormyn. Iаǵnı osy mekemedegi úshinshi basshymyn. Biraz jyl istegesin Kúldán apaı: 

– Shámshiniń aýylyna baryp máde­nıetin kóter! – dedi. Apaıdyń aıtqany zań. Qyzylqum aýdandyq mádenıet bóli­mi­niń meńgerýshisi bolyp týǵan jerime oraldym. Kóp uzamaı Shámshi maǵan: 

– Kúldán apaıǵa baryp, sálem berip qaıtaıyq. – dedi. Bardyq. Ekeýmizdi jyly qabyldaǵan Kúlán apaı Shámshige qarap:

– Tuqańdy taǵy da alyp kelipsiń ǵoı. Taǵy da «povyshenııa» ma? – dep ázildedi. Qaljyńdary qandaı jarasymdy. Shámshi: 

– Sizge rahmet aıtaıyn dep keldik, apaı. Báseń júrip báıge alatyn Tuqańdaı tulpardyń tuıaǵyn oblystaǵy júz júıriktiń ishine qosyp jibergenińizge rızashylyq bildire keldim! – dedi. Máz-meıram bop tarqastyq. Bylaı shyqqasyn Shámshi maǵan burylyp: 

– Eki tizgin, bir shylbyrdy ustadyń, Tuqa. Oty­rar­dyń atyn qalaı shyǵara­syń? – dep suraýly kózben qarady da, onysyna ózi jaýap qaıyrǵandaı sózin jalǵady. – Ultty ult etetin de, ultaraq etetin de adam. Ulttyń ereksheligi onyń ádet-ǵurpy men dástúrinde. Aspandaǵy aı men juldyzdaı jarqyratyp aıǵaqtaıtyn da onyń óneri. Otyrarda halyq teatry joq. Nege? Uıymdastyr. Uıytqy bol. 

Shámshiniń sózi qamshy boldy ma qaıdam, aýdan ónerpazdarynyń basyn biriktirip Beıimbet Maılınniń «Jalbyr», Qanabek Baıseıitov pen Qýandyq Shańǵytbaevtyń «Beý, qyzdar-aı!» komedııasyn qoıdyq. Keıini­rek qyrǵyz dramatýrgi Beksultan Jákıevtiń «Áke taǵdyry» dramasyn sahnaǵa shyǵaryp, «Halyq teatry» ataǵyn aldyq. 

Shirkin, Shámshi! Áýlıe ǵoı. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldary óziniń týǵan jerine kep eń sońǵy «Otyrardaǵy toı» degen ánin tartý etti de, kóp uzamaı kóz jumdy. Aqyn Sabyrhan Asanovtyń qaraly sózin qaıtalap aıtsaq: 1992 jyly «kóktemge bir kún qalǵanda» dúnıeden ozdy. Keńsaı zıratyndaǵy jerleý rásimine qatystym. Halyqtyń ushy-qıyry joq. Aqan seriniń Qulagerdi joqtaǵanyndaı joqtap sóıledim. Sol jerde Roza Baǵlanova, Ǵafý Qaıyrbekov, Bazarbaı Jumanııazov, kýrstastarym Rymǵalı Nurǵalıev pen Nurı Mýftıh meni qushaqtap, jubatty. Keńsaıda Shámshi Qaldaıaqov pen Baýyrjan Momyshulynyń zıraty qatar jatyr. 

...Tuıaq aǵam «Sońǵy kezde sál nársege kóńilim bosap, jylaıtyn bop júrmin» dedi de kóziniń jasyn súrtti. Biz de jabyrqap qaldyq. Baǵanadan beri baıandaǵan kisileriniń biri joq qazir. Álde ózin sorańda qalǵan sońǵy tuıaqtaı sezindi me eken? Atyn atap, túsin tústegen aıtýly tulǵanyń bári tulpar edi-aý! Tuqań she? Tulpardyń tuıaǵyndaı. 

Qanshama syr aqtarylmaı qaldy. Ataqty partızan-jazýshy Ádı Sháripovtiń týǵan qaryndasy Kúláıhan Sháripova bizdiń Sháýildirdiń jigiti Qaljan Mahatovqa turmysqa shyǵyp, Jambyl atyndaǵy orta mekteptiń dırektory boldy. Tuıaq aǵa Kúláıhan apaımen kórshi bop, Ádı aǵasymen qudasyndaı qushaqtasyp, aralasyp júrdi. Onyń ózi bir hıkaıa. 

Halqy úshin qabyrǵasy qaıys­qan memleket jáne qoǵam qaırat­keri Jumabek Táshenovtiń uıymdas­tyrýy­men 1964 jyly naýryz aıynda ólkelik (Jambyl, Shymkent, Qyzyl­orda) aqyndar aıtysy ótti. Mádenıet basqarmasynda aǵa ınspektor bolyp júrgen jalyndy Tuıaq jambyldyq Jaqsylyq Sátibekov bastaǵan jas aqyndardy ertip Túrkistan, Qyzylqum óńirin aralatyp qaıtty. Qazylar alqasynyń sheshimimen Jaqsylyq bas báıgeni ıemdendi. Mádenıet salasy­nyń jiligin shaǵyp, maıyn alatyn maıtalmandyq isine rıza boldy-aý sirá, Jumabek Táshenov sol jyly jas maman Tuıaqqa Shymkent shaharynyń qaq ortasynan úsh bólmeli páterdiń kiltin tapsyrdy. Onyń ózi bir hıkaıa. 

On bes jyldaı aýdannyń ishki saıa­saty men ıdeologııasyn basqarǵan ýaqytta jáne aýdandyq «Nur Otan» partııasy tóraǵasynyń orynbasary bolǵan kezeńderdegi hıkaıasy óz aldyna. Elbasydan Alǵys hat alyp, eldiń qurmetine bólengen Qazaqstannyń Mádenıet qyzmetkeri. Tulpardyń tuıaǵyndaı dúbirli ǵumyr keshken aǵamyzǵa: 

– Ǵumyrly bolyńyz! – deımiz.

Kópen ÁMIRBEK