Jany qazaq Nıkeshın Volodıa

– Táke, assalaýmaǵaleıkým, – dep ádetinshe kúlimsirep kirip keldi.

– Ýaǵaleıkýmsalam! Kóńildegi nazyn aıtyp jatyr.

– Aýylda joq edim, Seriktiń ákesi kóp jyldan syılas aǵaı ǵoı, marqumnyń úshi ótip ketipti, jeti kúndik duǵasynan meni qaldyrmańdar, birge baraıyq. Jigitter aıtpaıdy, keıde osyndaı topyraqty ólim bolǵanda estimeı de qalamyn, – dep kóńildegisin aqtaryp jatyr. Odan ári qaıda bolǵandaryn, ne istep júr­gen­derin suraýsyz-aq tókpektetip berdi.

 Bul Volodıa. Nıkeshın Volodıa dos. Ol tek meniń ǵana dosym emes, osy aýdanda turatyn úlken-kishi­niń birazymen syılas, syrlas dos. Ganıýsh­kındikter bul jigitti toılary­nyń tórine shyǵarady. Qazaly jerlerge shaqyrmasa da baryp, qolushyn beredi. Aýdannyń syıly aqsaqaly Sabyr Najımov aǵa baqılyq bolǵanda kózinen jasy sorǵalap, muńaıyp júrdi.

– Marqum ákemniń jaqsy dosy, qurdasy edi. Papamnyń ol kisige aıtpaıtyny joq-ty. О́zgenikin kótermese de ákemniń ázilin júregine almaıtyn-dy, – dep qoıyp, jumysynan birneshe kúnge suranyp kelip, Sabyr aǵanyń aqtyq saparynda bel sheshpeı júr­genin kóz kórdi.

 Bul aımaqtyń úlken-kishisi marqum Andreı Ivanovıch Nıkeshınniń ózin de, uly Volodıany, urpaqtaryn da qatty qurmetteıdi. Nesimen turǵy­lyqty halyqtyń júregin jaýlady? Árıne, kisiligimen, kishiligimen, qarapaıymdyǵymen. Kóp jyldar joldas bolǵanda baıqaǵanym, ol keshirimshil, júregine zil ustamaıdy. Keıde, qatar-qurbylarynyń shekten shyǵyp sóıleıtini, namysqa tıetini bolady. Volodıa, ol da pende ǵoı, kóńiline almaıdy emes, alady, biraq keshire salady. Ol úshin qandastarǵa biz renjip qalsaq: «Áı, qoıshy sony, ol ózi sondaı jigit qoı, sózine esep berip jata ma?» dep qolyn bir-aq silteıdi. – Táýirirek basqa bir áńgimeni aıtaıyqshy odan da», dep, qaıdaǵy men jaıdaǵyny esińe salyp, ezýińdi jıǵyzbaıdy.

Qaıyrymdy jigit, durysy azamat, el aǵasy, zeınetkerliktiń aýyly oǵan da alys emes. Kóktem túse ár aýyl­da taza­lyq aılyǵy bastalatyny bel­gili. Se­bep-syltaý aıtpaı-aq ortasyn­da kú­re­gin ne tyrmasyn qolyna ustap biz­diń Volodıa júredi. О́tkende Naýryz meı­ra­mynda ujymdar birlese shyǵyp, kıiz úıler tikti. Biriniń janyn­da biz­diń Volodıa júr bolyskeı aq sa­maýyr­ǵa ál­sin-álsin jyńǵyldyń sho­ǵyn salyp. Kó­rin­gen úlken-kishige qu­sha­­ǵyn ala jú­­gi­r­edi. Áıtpese, ol te­gine tekti­lik bit­­ken Nıkeshın Andreı Ivano­vıch­tiń ur­­paǵy bolar ma, aınalyp qana keteıin!

Álginde qaıyrymdy dedik. Rasymen de kóktem túse ótinish etkenniń baý-baqshasyna baryp júzimdikteriniń, jemis aǵashtarynyń artyq butaǵyn kesip beredi. Tyńaıtqyshty qansha mól­­sherde qosý qajettigin aıtyp túsin­diredi. Bilmeıtini joq. Sebebi aýlasy túr­li jemis-jıdekten arylyp kórgen emes. Alma aǵashtary qandaı? Qazaqy minez­di ol satyp, pul qylý degendi múl­de bilmeıdi. She­lek-shelegimen, tabaq-tabaǵymen kór­­shi-qolańǵa, ju­mys­tastaryna, dostaryna úlestirip júr­geni. О́z sózimen aıtsaq bul «aýyz tı­gizý». Volodıanyń ósimdik jaıyn jaq­sy biletini – ol Agroónerkásip keshe­nindegi Qurman­ǵazy aýdandyq aýmaqtyq ıns­peksııa­da «О́simdik qorǵaý ınspektory» laýa­zymdyq qyzmetin uzaq jyldardan  beri abyroımen minsiz atqaryp keledi.

Osy maqalany jazý barysynda atalǵan mekeme basshysy Arman Qumarǵalıev inimizdiń ushyrasa ket­keni. Biz suradyq, ol aıtty.

– Volodıaǵa shań jýytpaımyz ǵoı, ondaı maman bolý qaıda, – dep bir qoı­dy A.Qumarǵalıev. – Al adam­ger­shili­gin, kópshildigin menen góri siz jaq­sy bi­le­siz. Sál kórinbeı qalsa, ujym­das­tar sa­ǵy­nyp qalady. Ortanyń gúli dep ja­ta­dy ǵoı, dál sol sóz bizdiń Volodıa­ny aınalyp ótpeıdi. Eńbegi elen­di. Mınıstrlikten beri qaraı gra­mo­­talar, oblys, aýdan ákiminiń alǵys hat­­­­ta­ryn ıelendi. «Eńbek dańqy» tós­bel­­­gi­si de Volodıa­nyń óńirine jaras­yp tur.

– Birde, – deıdi Volodıa shaıyn soraptap qoıyp. – Jumysym bolyp vol­go­gradtyq týystarymnyń úıine bardym. Poıyzda adam kóp, jol sharshatty. Basym aýyryp ázer jettim. Úlken apaı «ne ysytaıyn, ne ishesiń» dep báıek bolyp jatyr. «Apa, sháınegińdi qaınatshy, qumanyńdy ber, shaıdy ózim demdep alamyn, basqa eshteńeniń keregi joq», – dedim. Sodan sútin molyraq quıyp, 4-5 kese kúreń shaıdy qanyp ishkennen keıin samaıymnan ter burq ete tústi, mańdaı jipsip, kóz ashyldy. Muny kórgen týystar «О́ı, qazaq keldi, shaıdyń táýiri qaıda?» dep kúlisip jatyr. Endi qaıteıin, bala kezden úırenisip qalǵan dámimiz shaı ǵoı, – deıdi Volodıa dos ótkenge oı jiberip.

Batys óńirinde, onyń ishinde Qur­manǵazy aýdanynda qazaqsha sóıleı­tin ózge ult ókilderi, shúkir, barshylyq, biraq Volodıa­daı bolý qaıda? Qazaqy sózdiń máıe­gin aǵyzady, maqal-máteldermen tuz­dyqtap jibergende uzaq jyl­dar qalam ustap júrgen óziń qaıda keteriń­di bil­meısiń. Sol úshin ony tóbeńe kóter­megende, kimdi tóbeńe kóteresiń?! To­­ıyńda shalyqtap bıleıdi, bılegende aıaǵy jerge tımeıdi. Sozǵylap baıa­nyn tar­tady, tartqanda jaı tartpaıdy, áýez­di áýeni tula boıyńdy shymyr­lata­dy. Qaltasyna qolyn salyp shashýyn da bere­di. О́lgenińe topyraq sala­dy. Ja­byr­qap, senimen birge jany qı­na­lyp, mańaıyńnan ketpeıdi, basyńdy súıeıdi.

Jan-jary Asııa Sabırdjanqyzy tatar ultynyń ókili. Ibaly, ınabatty. Úıine bas suqsań kúlimsirep aq dámin aldyńa tosady. Dáminen buryn jyly qabaǵyna, yqylas-peıiline meldektep toıasyń. Urpaqtary ylǵı oqyǵan bilimdiler, bir-bir shańyraq quryp táýelsiz Qazaqstannyń ıgiligin ár tarapta eseleýde. Qaı-qaısysy da taza qazaq tilinde aǵalap, kókelep ishi baýyryńa kirip barady. Aman júrse eken, sol aınalaıyndar!

Men seni baýyrymdaı jaqsy kóremin, Volodıa! Tek men ǵana ma, el­des­terdiń bári de seni qurmet tu­tady. О́ıtkeni sen, shynymen de jaqsy­dan da jaqsysyń, Volodıa!

Tańatar DÁRELULY,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi 

Atyraý oblysy,

Qurmanǵazy aýdany