Osydan otyz jyldaı buryn Altaıdyń arǵy betindegi týyp-ósken ot oryn men oshaq basyn qıyp tastap, aǵaıyn-týysty bastap atamekenge aıaq basqan zaman-tyn. Ol tusta Qazaq eli áli táýelsizdigin de almaǵan. Bizge buıyrǵan buıyǵy aýyldyń qudaıǵa táýbe tútini túzý. Deni qazaq, azdaǵan nemis-orysy bar.
Bir kúni ferma bastyǵy qasyma taǵy eki jigitti qosyp «Ahmet qorada» qystaıtyn Qaıys deıtin shopannyń úı-jaıyn jóndeýge alyp bardy. Artymyzdan ile-shala tas artqan traktor kelip jetti. Kýzovqa shyǵyp tas túsirip tur edim, jelke jaǵymnan «Assalaýmaǵaleıkým, baýyrlar, atamekenge qosh keldińder» degen jyp-jyly qońyr ún erke samaldyń lebi kótergen úkiniń úlpilindeı qalyqtap estildi. «Ýaǵaleıkýmsalam». Jalt qarasam, aqaıyl jırenniń ústinde shybyrtqysyn súıretip, dala jeline totyqqan shegirkóz sap-sary «orys» tur. Men sulq tústim. Ana jaqtan zavfermanyń «Bul Qaıys aǵa ǵoı» degen úni estildi.
Rasyn aıtsam, ol kúnderi kóp dúnıeden habarsyz edik. Basqasyn bylaı qoıǵanda jetem degen qustyń qanaty talatyn quladúzdegi myna aýylǵa orys-nemis qaıdan keldi? Artynan bildik, ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵan soń, Keńes Odaǵynyń basshysy I.Stalın Edildiń en boıyn ıemdenip, qos qaptalyn emip jatqan ejelgi nemisterdi jyly uıasynan túp qoparyp kóshirgen eken de, solardyń bir toby osy jerden pana taýypty. Tipti kóbi áke-sheshesi joq jetim balalar.
Nazar Aýǵanbaev deıtin usta aqsaqal óziniń eki ulyna qosyp úsh jasar nemistiń balasyn asyrap alypty. Onyń qujattaǵy «Gaıns Rýdolf» deıtin atyn ózgertip «Qaıys Aýǵanbaev» boldyra salǵan. Bizge «qosh keldińder» dep aqaıyl jırenniń ústinde jyly jymıyp, meıirlene qarap turǵan osy Qaısekeń eken.
Arada kóp ýaqyt ótedi. Qaıys úlken azamat bolady. Qyzyq bolǵanda Nazar atamyzdyń uldary oqyp-toqyǵan soń aýylǵa oralmapty. Qyzmet babymen elden alystap ketken. Biri Almatyda úlken dáriger, ekinshisi shetelde elshi degendeı... Aqyry qara shańyraqta Qaıys qalyp qoıypty. Nákeń shańyraqtaǵy ulǵa qoıshy Ahmettiń oqymaǵan malsaq, qarajon qyzy Dámelini alyp beredi. Qaısekeń áýeli qaıyn atasy Ahmetpen birge uzaq jyl qoı baǵyp, aqsaqal zeınetke shyqqan soń onyń qystaýyn muralap qalǵan. Bizdiń taspen jamap júrgenimiz osy qora. Nazar aqsaqal men kempiri ekeýi ortalyqta turady. Qaıystyń sap-sary ul-qyzdary ata-ájesiniń qolynda oqyp jatty...
Bir kúni aýyl dúrlikti. Toqsanynshy jyldardyń ortasy bolatyn. Eki jyl buryn Nazar men kempiri arasyna alty aı salyp dúnıeden ótken-tin. «Germanııadan Qaıystyń aǵasy izdep kelipti». Aǵasy inisin «Gaıns Rýdolf» dep uzaq izdegen eken. Inisiniń Qaıys bolyp ózgerip ketkenin qaıdan bilsin. Aqyry tapqan. Qyzyq bolǵanda Qaıys aǵamyz ne nemisshe, ne oryssha bilmeıdi. Aqyry eki aǵaıynǵa vetvrach Qabdesh aýdarmashy bolǵan. Qaıystyń aǵasy Reseıdiń bir túkpirine aıdalyp barypty (qasynda ekinshi inisi bar). Odaq qulaǵan soń Germanııaǵa kóship ketipti. Keln deıtin qalada turady eken. Ol mal sońynda júrip ábden totyǵyp ketken inisine jany ashyp, bir aptadaı sharýasyna kómektesken bolyp júrdi de ketip qaldy. Kelesi jyly aǵaly-inili ekeý bolyp keldi. Olar jaı kelgen joq, inisine mal sýarý úshin qudyqtan sý tartatyn motor, sý tazartatyn qurylǵy ákelip ornatyp berdi... Kelesi jyly aǵalary Qaıysty bala-shaǵasymen Germanııaǵa kóshirip áketti. Eki ortada aýdanǵa baryp kórmegen Dámeli apamyz Eýropanyń tórinen biraq shyqty...
Sol eki arada men otbasymdy alyp aýyldan kóship kettim. Qalǵan týystar áli sonda turady. Bir jyl buryn qaıyn apamnyń uly úılenetin bolyp, mundaǵy aǵaıyndar atynan ókil retinde men baratyn boldym aýylǵa. Qystyń qyraýly kúni jol júrý de ońaı emes, áýpirimmen 1200 shaqyrym joldy basyp aýylǵa jettim.
Erteńinde toı malyn soıyp jatqan jigitterdiń arasynan Qaıys aǵamyzdyń sary ulyn baıqap qaldym. Bular áke-sheshesimen birge Germanııaǵa kóship ketken sııaqty edi ǵoı... Meniń tańdanyp turǵanymdy ańǵarǵan baldyzym Kenje: «E, bular Germanııany tastap baıaǵy da qaıta kóship kelip alǵan» dedi. Toıda Qaıys aǵany da kórdim. Qartaıyp eńkish tartypty. Biraq áli tyń. Bir áredikte Qaısekeńnen «Germanııa jaqpady ma, nege qaıtyp keldińiz?» dep suradym.
Qaıys aǵamyz qaltasynan shylymyn alyp tutatty, aýyl shetindegi zıratqa uzaq qarap, oılanyp otyrdy da, «Sen álgi jazýshy jigit emessiń be, endeshe saǵan shynymdy aıtaıyn. Germanııaǵa barýyn bardym, biraq ana zıratta jatqan Nazar qarııany qıyp kete almadym... Jaryqtyq meni týǵan uldarynan kem kórgen joq, qara shańyraǵyn senip tapsyrdy. О́ziń oılashy, shańyraqtyń otyn óshirip men qalaı ketem. Odan da ot ornymdy kúzetip otyrmaımyn ba?! Odan keıin urpaǵym qazaq bolmaı qala ma dep qoryqtym...».
Qaısekeń bulaı jaýap berer degen úsh uıyqtasam túsime kirmegen edi... kózimnen jas shyǵyp ketti. Oıpyrym-aı, meniń ot ornym qaıda qaldy?!
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»