Táýelsizdik jetistikteri senimdi qorǵalady

Elimiz úlken saıası jáne tarıhı mańyzdy oqıǵa – Táýel­siz­dik­tiń 20 jyldyq mereıtoıy qar­sa­ńynda tur. Qazaqstandyqtar osy merekeni maqtanyshpen, ót­ken ózgeristerdiń tarıhı mańyz­dy­lyǵyn túsine otyryp qarsy alýda. Memleket basshysy júr­gi­zip otyrǵan syndarly saıasat eko­no­mıkanyń dınamıkalyq ósýin, azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn qalyptastyrýdy jáne ornyq­ty­rý­dy qamtamasyz etýge múm­kin­dik berdi, onyń halyqaralyq bedelin nyǵaıtýǵa yqpal etti. Azamattardyń konstıtýsııa­lyq quqyqtary men bostan­dyq­ta­ryn qorǵaý, memlekettik-quqyq­tyq qurylymdardyń turaqty jumys isteýi úshin qajetti jaǵ­daılardy qurý, ishki saıası tu­raq­tylyq pen qoǵam birligin saqtaý máseleleri erekshe mánge ıe. Bul úrdiste quqyq qorǵaý júıesiniń mańyzdy ınstıtýty retinde proký­ratýranyń róli aıryqsha kórinedi. 1991 jylǵy 6 jeltoqsanda «Qazaq KSR prokýratýrasy organdarynyń bir­yń­ǵaı júıesin qurý, olardyń derbestigi men táýelsizdigin qamtamasyz etý týraly» Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń qaýlysy qabyldanyp, bul Táýelsiz Qazaqstannyń qadaǵalaýshy organdary qurylýynyń tarıhı kúni boldy. Prokýratýra organda­ryn reformalaýdyń negizgi prınsıpteri 1995 jylǵy Konstıtýsııada jáne «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń prokýratýrasy tý­raly» Prezıdenttiń 1995 jylǵy 21 jeltoqsan­daǵy zań kúshi bar Jarlyǵynda bekitilgen. Birinshi ret Qazaqstan prokýratýrasy zańdardyń oryndalýyn joǵary qada­ǵa­laýshy derbes jáne táýelsiz organ bolyp jarııalandy. Osylaı prokýratýra organ­da­rynyń tarıhynda memlekettik organdar júıesinde qazirgi prokýratýranyń ró­lin jańa deńgeıge kótergen, onyń qyz­metin jańa mazmunmen tolyqtyrǵan jańa kezeń bastaldy. Qazirgi zamanǵy damý kezeńinde memlekettik mehanızmde prokýratýranyń qo­ǵamdyq jáne saıası mańyzdylyǵy týraly aıtqanda, eń aldymen, prokýratýra – mem­lekettik bıliktiń joǵary organ­dary­men qatar, ókilettigi, erekshe mártebesi jáne aıryqsha ókilettikteri Konstıtý­sııa­da bekitilgen jalǵyz quqyq qorǵaý or­ga­ny ekenin atap ótý qajet. Osy asa ma­ńyzdy derek, eń aldymen, mindetiniń negizgi mazmuny quqyq qorǵaýshy qyzmet pen zań ústemdigin qamtamasyz etý bolyp tabylatyn jetekshi memlekettik organ retinde prokýratýrany memlekettiń ta­nýyn bildiredi. Konstıtýsııa boıynsha prokýratýra zań­dardyń dálme-dál ári birkelki qol­da­nylýyn, jedel-izdestirý qyzmetiniń, anyq­taý men tergeýdiń zańdylyǵyn joǵa­ry qadaǵalaýdy júzege asyrady, sotta memleket múddesin bildiredi, qylmystyq qýdalaýdy júzege asyrady. Oǵan Res­pýb­lıkanyń Konstıtýsııasy men zańdaryna qaıshy keletin zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerge nara­zylyq keltirý quqyǵy berilgen. Prokýratýra bılik tarmaqtarynyń bir de bireýine enbeı, Prezıdentke esep beretin erekshelengen, derbes memlekettik organ bolyp tabylady, bıliktiń barlyq tarmaq­tary­nyń kelisip jumys isteýine yqpal etedi. Bul oǵan Memleket basshysynyń halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııa myzǵymastyǵynyń, azamattardyń q­u­qyq­tary men bostandyqtaryn qor­ǵaý­dyń tetikterin iske asyrý jónindegi pár­mendi qu­qyqtyq quraly bolýǵa múmkindik beredi. Prokýratýranyń maqsaty onyń basty mindetin – zańdylyqty qamtamasyz etýdi anyqtaıdy, ol qoǵam ómiriniń barlyq basty salalary boıynsha prokýrorlyq qadaǵalaýdy iske asyrý nysandarynyń áralýandyǵy arqyly júzege asyrylady. Búgingi kúni prokýrorlardyń áreketteri adamnyń quqyqtary men memlekettik múd­dege naqty qaýip tóndiretin aıqyn­dalǵan zań buzýshylyqtaryn jedel jáne ýaqytynda joıýdyń eń mańyzdy ba­ǵyttaryn quraıdy. Búgingi tańda prokýrorlyq qadaǵalaý bılikti túrli teris paıdalanýǵa naqty tosqaýyl bolyp otyr, prokýrorlyq ara­la­sýǵa baılanysty ekonomıkanyń stra­te­gııalyq salalaryndaǵy, memlekettik sa­typ alý salasyndaǵy iri aıla-áreket­te­ri­niń joly kesiledi, bıýdjet qarajatyn ur­laý joldary jabylady. Bul rette, pro­kýratýranyń róli zańdardy buzýdyń jekelegen oqıǵalaryna yqpal etý sharala­ry­men shektelmeıdi. Prokýratýranyń ma­ńyzdy belgisi – jappaı sıpattaǵy, adam­dar­dyń kópshiliginiń quqyq­tary men bostan­dyq­ta­ryna, memlekettiń zań­dy múddelerine áser ete­tin zań buzýshy­lyq­ta­ryna tosqaýyl qoıý qabileti. Mysaly, eko­nomıkalyq daǵdarys ke­zeńinde prokýrorlar eko­­nomıkany turaqsyzdandyrýdy bol­dy­r­maý­ǵa baǵyttalǵan mindetterdi atqarǵan. Bizge shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa, ıpotekalyq nesıelerdi qaıta qarjy­landyrýǵa, agroónekásiptik keshendi da­mytýǵa bólingen 10 mlrd. dollardyń maqsatty paıdalanylýyn úılestirý jáne baqylaý tapsyrylǵan. Atqarylyp otyrǵan jumystyń nátı­jeliligin, artyp kele jatqan bedeli men halyqtyń senimin prokýratýra organ­daryna kelip túsetin ótinishter sanynyń jyl saıyn ósip otyrýy kórsetedi. О́tken 9 aıda prokýratýra organdary 473 myń­nan astam azamattyń eńbek pen jal­aqyǵa, zeınetaqy men járdemaqyǵa, turǵyn úı­ge, densaýlyǵyn saqtaýǵa, qolaıly qor­shaǵan ortaǵa, bilim alýǵa, menshikke jáne t.b. kons­tı­tý­sııa­lyq quqyqtary qorǵal­dy. Prokýratýra aralasqannan keıin 319 myń zań buzýshylyq joıyldy, 42 myń zańsyz quqyqtyq ak­ti­niń, qylmystyq is qoz­ǵaý týraly 902 zańsyz qaýlynyń kúshi joı­yl­dy. 38 mlrd. teńge soma­synda, onyń ishinde 26 mlrd. teńge memleket ta­bysyna zııan óndirildi. Tekserý nátıjeleri boı­yn­sha 50 myńnan astam laýazymdy tulǵa jaýapkershilikke tartylǵan. Prokýror­lyq yqpal etý sharalary jalaqy boı­ynsha 146 myńnan astam qyzmetkerge 8,1 mlrd. teńge soma­da­ǵy bereshektiń ótelýin qamtamasyz etken. Mysaly, eńbek pen halyqty áleýmet­tik qorǵaý salasyndaǵy prokýrorlyq tekserýler óndiristik jaraqattaný profı­lak­tıkasy salasynda kóptegen kemshilikterdi, azamattardyń qaýipsizdik talapta­ryna jaýap beretin eńbek jaǵdaılaryn qamtamasyz etý jóninde qabyldanyp otyr­ǵan sharalardyń jetispeýshiligin aı­q­yndady. О́ndiristegi jazataıym oqıǵa­lar­dyń shamamen jartysy eńbek ıns­peksııasy nazarynan tys qalady, bul árıne, myńdaǵan qyzmetkerlerdiń quqy­ǵyn buzýǵa ákep soǵady. Zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalyq basqarýdy júzege asyratyn zeınetaqy qorlary men uıymdarynyń qyzmetinde zańnama olqylyqtary aıqyndalǵan. Olar qorlardyń baǵaly qaǵazdarmen saýdagerlik mámile jasasyp, úshinshi tulǵalardyń paıdasynda ózderiniń salymshylaryna edáýir zııan keltiredi. Zeınetaqy qor­lary­nyń jeti mıllıon salymshy­lary­nyń múddesin qorǵaý úshin zeınetaqy zańnamasyn jetildirý jáne salymshy­lar­dyń múddesine jaýap bermeıtin mámile jasaǵany úshin zeınetaqy qorlarynyń jaýaptylyǵyn kúsheıtý boıynsha shuǵyl sharalardy qabyldaý qajettiligi týraly Úkimetke usynys engizilgen. Josyqsyz qurylys salýshylardyń qyzmeti prokýratýra organdarynyń turaqty baqy­laýynda, úleskerler men memlekettiń mú­liktik quqyqtaryn qalpyna keltirý jó­ninde sharalar qabyldanyp otyr. Úles­kerlerdiń qarajatyn nysanaly emes paıdalaný faktileri boıynsha qurylys kompanııalarynyń 80-nen astam laýa­zymdy tulǵasy sottalǵan. Bas prokýratýranyń edáýir áreketi jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń qyz­me­tinde zańdylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Prokýrorlyq aralasý shara­lary memleketke shynaıy teń maǵynaly áriptestik qatynastardy qamtamasyz etip, osy kompanııalardan memlekettik bıýd­jetke ádil túsimderdiń bolýy týraly ke­lis­sózder júrgizýge múmkindik berdi. Prokýrorlar qabyldaǵan sharalar nátı­je­sinde tabıǵatty paıdalanýshylardyń qor­sha­ǵan ortaǵa emıssııalardy tóleýi esebinen memlekettik bıýdjet edáýir tol­tyryldy. BTA banktiń burynǵy basshylaryn jaýapqa tartý jáne zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý jónindegi jumys sheń­berinde banktiń qarjylyq turaqty­lyǵyn qalpyna keltirý maqsatynda 1,2 trln. teńge somaǵa 115 talap sottarǵa berilgen. Bankke jalpy somasy 30 mlrd. teńgeden astam aqshalaı qarajat pen múlik qaıtaryldy. Memlekettik basqarýdyń tıimdiligi men sapasyn arttyrý, bıznes belsendiligin yntalandyrý memlekettik saıasattyń uzaq merzimdi basymdyqtary bolyp ta­by­lady. Osy strategııalyq mindetti oı­da­ǵydaı iske asyrý prokýratýranyń qu­qyq qorǵaýshy áleýetin qarqyndy paıdalanýmen tyǵyz baılanysty. Qada­ǵa­laý­shy organdar shaǵyn jáne orta bıznesti qorǵaý salasyndaǵy zańdylyqty baqy­laýdyń pármendi tetikterin jetildirý jáne zań buzýshylyqtardy jedel joıý boı­ynsha úlken nysanaly jumysty jú­zege asyryp otyr. Osyǵan oraı barlyq memlekettik or­gandardyń ózderiniń tekserý jospar­la­ryn Bas prokýratýranyń saıtynda jarııalaý mindeti týraly bizdiń bastamamyzdy atap ótken jón. Bul memlekettik organ­dar­dyń kásipkerlerdiń qyzmetine jónsiz aralasýyn baqylaýǵa múmkindik berip, bıznesti qorǵaýdyń pármendi nysany boldy. Mysaly, kásipkerlerdiń monopolııaǵa qarsy organǵa bergen shaǵymdary negizsiz emes bolǵany anyqtaldy. Kóp jaǵdaıda osy organnyń básekege qarsy memlekettik aralasýy báseke jolynda kedergiler quryp, kásipkerlik qyzmettiń bostandy­ǵyn negizsiz shektep, ekonomıkada memlekettik qatysý úlesin arttyryp otyrǵan. Osyndaı faktilerge qarsy belsendi is-qımyl jasaý úshin barlyq óńirlerde prokýrorlardyń basshylyǵymen utqyr toptar qurylǵan, olar zańsyz tekserý tý­raly birinshi dabyl boıynsha kásipkerge dereý jetip, tekserýshilerdiń zańsyz áre­ketteriniń jolyn kesýge daıyn otyrady. Tek bıylǵy jyldyń basynan beri pro­kýrorlardyń utqyr toptarynyń senim telefondaryna 240-tan astam kásipker habarlasqan, 144 jaǵdaıda zańsyz tekserý týraly málimetter rastalǵan. Bas prokýratýranyń usynysy boıyn­sha bıznestiń damýyna kedergi jasaıtyn zańdardyń normalary qaıta qaraldy. Osy normalardy qabyldaý aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin ımporttaýshylardy karantın ruqsatyn alý úshin shekarada uzaq ýaqyt kútip turýdan bosatady. Tutas alǵanda, biz ákimshilik qysym belgileri bar ruqsat berý jáne kelisý rásimderiniń jıyrmadan astam túrin aıqyndadyq. Qylmystyq zańnamany qoldaný sala­syn­da azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerine memlekettik organdar qyzmetiniń yqpaly erekshe kúshti bolady. Sondyqtan tergeý men anyqtaý zań­dy­lyǵyn qadaǵalaýdyń maqsaty qyl­mystyq isterdi qozǵaý jáne tergeý satysynda aza­mattardyń konstıtýsııalyq quqyqta­ryn buzýshylyqtardy ýaqytynda aıqyndaý jáne olardyń jolyn kesý bolyp taby­lady. Jyl saıyn aldyn ala tergeý men anyqtaýdyń zańdylyǵy máseleleri boı­ynsha prokýratýra organdary qylmystyq qýdalaý salasyna tartylǵan azamattar men zańdy tulǵalardyń orta eseppen júz myńnan astam ótinishterin sheshedi. Bul derek Konstıtýsııada kepildik berilgen azamattyq quqyqtar men bostandyqtardy qorǵaýǵa baılanysty prokýrorlardyń qu­qyqty qalpyna keltirý boıynsha ja­saǵan orasan zor jumysyn kórsetedi. Ishki ister organdarynda kezekshi prokýrorlar ınstıtýtyn engizý ózin-ózi to­lyǵymen aqtady, osy saladaǵy qadaǵalaý júıeli jáne pármendi boldy. Táýlik boıy júrgiziletin prokýrorlyq reıdter, ustalǵan adamdarǵa qatysty jaǵdaıdy zerdeleý azamattardyń quqyqtaryn buzý­shy­lyqtardyń jolyn kesýge yqpal etip otyr. Ústimizdegi jyldyń 9 aıynda ishki ister organdarynyń qyzmettik bólme­le­rinen prokýrorlar 904 adamdy bosatqan. Prokýratýra quqyq buzýshylyqtar­dyń saldarymen ǵana kúresip qoımaı, sondaı-aq sybaılas jemqorlyqqa jaǵdaı týǵyzatyn zańnamalyq normalardy aı­qyn­daý boıynsha belsendi jumys júr­gizip, aldyn alý sharalaryn da paıda­lanady. Prokýratýra júzege asyryp otyrǵan biregeı quqyq qoldaný tájirı­besin taldaýlar quqyqtyq normalardy olardyń sybaılas jemqorlyq úshin jaǵ­daı jasaýy turǵysynan shynaıy baǵalaý­ǵa múmkindik beredi. Sonymen birge, biz júrgizgen prokýrorlyq qorytyndylar ne­gizinde reıderlikke, jalǵan kásip­ker­likke, ıpotekalyq sharttar boıynsha mindettemelerdi oryndaýǵa, atqarýshylyq is júrgizýge qatysty birqatar normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ózgertý týraly usynystar jasadyq. Prokýratýra organdarynyń sottaǵy róli edáýir ózgerdi, ol, eń aldymen, qyl­mys­tyq jáne azamattyq sot isin júrgizý prınsıpterin qaıta qaraýǵa baılanysty boldy. Prokýrorlar sotta memlekettik aıyp­taýdy qoldaı otyryp, birinshi kezekte obek­tıv­tilikke jáne azamattardyń konstı­tý­sııalyq quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalady. Penıtensıarlyq mekemelerdegi adamdar quqyqtarynyń saqtalýyn tolyqqan­dy qadaǵalaýdy qamtamasyz etý másele­siniń ózektiligi Bas prokýratýrada bas bostandyǵynan aıyrý jáne ustalǵan adamdardy ýaqytsha qamaýda ustaý oryn­daryn qadaǵalaý departamentin qurý qa­jettiligin týdyrdy. Mamandandyrylǵan mekemelerde ustalatyn adamdardy azaptaý jáne basqa da qatygez qatynastarǵa baılanysty ózge de zańsyz áreketterdi qoldaný týraly shaǵymdar men aryz­dardy tekserý týraly arnaıy nusqaýlyq bekitilgen. Qujattyń erejeleri aryz bergen azamattarǵa qatysty azaptaýlar men zańsyz yqpal etý áreketteriniń qyl­mystyq is júrgizýdiń árbir satysynda qoldanǵanyn nemese qoldanbaǵanyn tekserýdi prokýrorlarǵa mindetteıdi. Budan basqa, biz quqyq qorǵaý organdary men Densaýlyq saqtaý mınıstrligi arasynda sot medısınasy salasyndaǵy maman­dar­dyń aldyn ala ustaý jáne bas bostan­dy­ǵynan aıyrý oryndaryndaǵy adamdarda dene jaraqattarynyń bolý-bolmaýyn kýá­landyrýdy júrgizýge mindetteıtin birlesken buıryqty qabyldaýǵa bastama jasadyq. Elde oryn alǵan sońǵy oqıǵalar aıa­synda, Úılestirý keńesi aldynda eks­tremızm men terrorızmge qarsy is-qımyl jasaý máseleleri boıynsha ózekti másele­ler tur. Biz dinı birlestikterdiń zańsyz qyzmetiniń aldyn alýǵa, ekstremıstik ádebıetti jáne ózge de jik salýshy aq­paratty jetkizý arnalaryna, onyń ishinde ınternet-resýrstaryna tosqaýyl qoıýǵa, kóshi-qon úderisteriniń zańdylyǵyn qam­tamasyz etýge jáne memlekettik sheka­rany qorǵaý rejimin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan keshendi jáne keń aýqymdy sharalardy qabyldap otyrmyz. Táýelsizdik jetistikterin prokýratýra organdarynyń qyzmetkerleri qaısarlyq­pen qorǵaýda, olar osy izgi mıssııaǵa qyz­met etý úshin búkil tájirıbesi men biliktiligin salady. Prokýratýra organdarynda qyzmet etý árqashan asa mańyzdy memlekettik is, joǵary ónegelik mańyzy bar is bolǵan. О́z ómirin prokýratýra isine arnaǵan adamnyń kásibıligi men jaýapkershilik seziminen eldegi kóp jaǵdaı – turaqtylyq, onyń azamattarynyń ál-aýqaty baılanysty bolady. Bul – egemen Qazaqstannyń órkendeýi jolyn­daǵy bizdiń bolashaq jemisti eńbegimizdiń kepili. Ashat DAÝYLBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýrory.