Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynyń aıasynda jasalǵan Qazaqstannyń kıeli oryndarynyń geografııasyna «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı mura eskertkishteri» jobasyna Qazyǵurt taýynyń engizilgeni quptarlyq is.
G M T Opredelıt ıazyk Azerbaıdjanskıı Albanskıı Anglııskıı Arabskıı Armıanskıı Afrıkaans Baskskıı Belorýsskıı Bengalskıı Bırmanskıı Bolgarskıı Bosnııskıı Vallııskıı Vengerskıı Vetnamskıı Galısııskıı Grecheskıı Grýzınskıı Gýdjaratı Datskıı Zýlý Ivrıt Igbo Idısh Indonezııskıı Irlandskıı Islandskıı Ispanskıı Italıanskıı Iorýba Kazahskıı Kannada Katalanskıı Kıtaıskıı (Ýpr) Kıtaıskıı (Trad) Koreıskıı Kreolskıı (Gaıtı) Khmerskıı Laosskıı Latınskıı Latyshskıı Lıtovskıı Makedonskıı Malagasııskıı Malaıskıı Malaııalam Maltııskıı Maorı Marathı Mongolskıı Nemeskıı Nepalı Nıderlandskıı Norvejskıı Pandjabı Persıdskıı Polskıı Portýgalskıı Rýmynskıı Rýsskıı Sebýanskıı Serbskıı Sesoto Sıngalskıı Slovaskıı Slovenskıı Somalı Sýahılı Sýdanskıı Tagalskıı Tadjıkskıı Taıskıı Tamılskıı Telýgý Týreskıı Ýzbekskıı Ýkraınskıı Ýrdý Fınskıı Fransýzskıı Haýsa Hındı Hmong Horvatskıı Cheva Cheshskıı Shvedskıı Esperanto Estonskıı Iаvanskıı Iаponskıı Azerbaıdjanskıı Albanskıı Anglııskıı Arabskıı Armıanskıı Afrıkaans Baskskıı Belorýsskıı Bengalskıı Bırmanskıı Bolgarskıı Bosnııskıı Vallııskıı Vengerskıı Vetnamskıı Galısııskıı Grecheskıı Grýzınskıı Gýdjaratı Datskıı Zýlý Ivrıt Igbo Idısh Indonezııskıı Irlandskıı Islandskıı Ispanskıı Italıanskıı Iorýba Kazahskıı Kannada Katalanskıı Kıtaıskıı (Ýpr) Kıtaıskıı (Trad) Koreıskıı Kreolskıı (Gaıtı) Khmerskıı Laosskıı Latınskıı Latyshskıı Lıtovskıı Makedonskıı Malagasııskıı Malaıskıı Malaııalam Maltııskıı Maorı Marathı Mongolskıı Nemeskıı Nepalı Nıderlandskıı Norvejskıı Pandjabı Persıdskıı Polskıı Portýgalskıı Rýmynskıı Rýsskıı Sebýanskıı Serbskıı Sesoto Sıngalskıı Slovaskıı Slovenskıı Somalı Sýahılı Sýdanskıı Tagalskıı Tadjıkskıı Taıskıı Tamılskıı Telýgý Týreskıı Ýzbekskıı Ýkraınskıı Ýrdý Fınskıı Fransýzskıı Haýsa Hındı Hmong Horvatskıı Cheva Cheshskıı Shvedskıı Esperanto Estonskıı Iаvanskıı Iаponskıı Zvýkovaıa fýnksııa ogranıchena 200 sımvolamı Nastroıkı : Istorııa : Obratnaıa svıaz : Donate ZakrytMundaı bastamalardyń jas urpaqty otansúıgishtikke tárbıeleýde, salt-dástúrlerimizdi jalǵastyrýda, ata tarıhymyzdy qasterleýde, ana tilimizdiń qadirin bilýde mańyzy orasan zor.
Qazyǵurt týraly jazǵan qalamgerlerimiz «Qazyǵurt – adamzattyń besigi» degen sóz tirkesterin jıi qoldanatyn bolyp júr. Álbette, adamzat tarıhyn zerttegen oqymystylardyń kópshiligi «Azııa – adamzat besigi» dep tııanaq shyǵarǵany beker emes. XX ǵasyrdyń basynda Orta Azııada bolǵan fransýz ǵalymy Djozef Kastaneniń jazbalaryna qaraǵanda, Syrdarııa boıyndaǵy Qorqyt ata mazaryna jaqyn jerde Adam atanyń mazary bolǵan, ony HIX ǵasyrdyń orta sheninde sý shaıyp ketken.
Qazyǵurt týraly «Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan, ol áýlıe bolmasa, nege qalǵan?..», dep bastalatyn jyrdyń bar ekenin kim bilmeıdi? Osy Qazyǵurt taýyna baılanysty bolýy múmkin bir tosyn derekti arab oqymystysynyń eńbeginen kezdestirdik.
738 – 819 (ne 821) jyldary ómir súrgen musylman tarıhynyń bilgiri, oqymysty Hısham ıbn Mýhammad al-Kalbı «Kıtab al-Asnam» («Puttar týraly kitap») degen eńbeginde bylaı dep jazypty: «Puttarǵa tabyný Adam ǵalaıkı-s-salam qaıtys bolǵanda bastalǵan, Shısh ıbn Adamnyń balalary (Adam atanyń nemereleri, – N.B) ony Hınd ólkesindegi taýǵa jerledi. Taý Naýz dep atalady jáne ol jer betindegi eń qunarly taý».
Geografııalyq kartalardan baıqalyp turǵandaı, Gındýkýsh (Hınd) taýlarynyń silemderi Pamır taýyna ulasyp, onyń sheti qazirgi Qazyǵurtqa tireledi. Kitaptyń túsindirmelerinde joǵaryda atalǵan taý Rahýn taýlary, keıde Nýd dep atalatyny jazylyp, úsh túrli: Naýd, Naýz, Baýz jazylymy (orfografııasy) bar ekendigine silteme jasalǵan. Orta ǵasyrlarda arab tilindegi kitaptar qoljazbadan qoljazbaǵa kóshirilgenin eske alsaq, Naýz degeni Baýz bolyp ta tańbalanǵanyn, sondaı-aq arab tilinde n, b, h áripteri sóz basynda uqsas ekenin eske alsaq, bul ataý túpnusqada Haýz (Haýz) bolyp qalý yqtımal degen oı kelmeı qoımaıdy. Sonda arab tarıhshysynyń aıtyp otyrǵany Qazyǵurt (Haýzqurt) taýy bolyp shyǵady.
Taǵy bir Djozef, anglııalyq ataqty ǵalym (ulty – shotland) Djozef Frezer (1854-1941) óziniń on eki tomdyq áıgili «Altyn tamyr» degen zertteý eńbeginde jer-jahandy sý basqanda Nuh paıǵambar kemesine on segiz myń ǵalamnan – janýarlar men ósimdikterdi jup-juptan salyp alǵanyn, sondaı-aq kemede adamzatynan Nuh paıǵambar jáne áıeli, úsh uly jáne úsh kelini bolǵanyn jazady. Kemedegi olardyń bólmesiniń ortasyna Adam atanyń súıegi salynǵan bıik tabyt ornalastyrylyp (astyn syzǵan, – N.B.), ol er kisiler men áıelderdi bólip turǵan.
Kıeli kitaptardaǵy derekterge qaraǵanda, Nuh paıǵambar Adam atanyń toǵyzynshy urpaǵy. Adam atanyń jaralǵan kúni men Nuh paıǵambardyń týylǵan kúniniń arasy 1056 jyl. Oqymystylardyń zertteýlerinde bul san birkelki emes. Tipti tym alshaq bolyp ketetini de bar. Sondaı-aq Adam atanyń jaralǵan kúni týraly málimetter de ártúrli. Ǵalymdardyń kópshiligi 6100 jyldyń tóńireginde dep topshylaıdy.
Nuh paıǵambardyń kemesine qaıta oralaıyq. Hısham ıbn Mýhammad al-Kalbı aıtqan Naýz Qazyǵurt taýy bolsa, keme osy jerde jasalǵan bolyp shyǵady. Oǵan dálel topan sý bastalǵanda Nuh paıǵambar Qazyǵurtta jerlengen Adam atanyń súıegin kemege salyp alǵany bolyp tur.
Endi kemege baılanysty úsh sózge kóńil buraıyq. Keme gofer degen aǵashtan jasalypty. Munyń astarynan kópir sóziniń (aǵash kópir) túpki tegi qylań beredi. Nuh paıǵambar «sý qaıtqan jer bar ma eken» dep qarǵany barlaýǵa jiberedi. Qarǵa sý qaıtqan bir jerdegi ólekseni jep qaıtpaı qoıady. Qazaqsha aıtqanda, bul qus qarǵalǵan qus bolyp tur. Sosyn Nuh paıǵambar kógershindi jiberedi. Kógershin jer betine shyǵyp bir kóktep turǵan aǵashtyń (záıtún aǵashynyń) japyraǵyn aýzyna tistep alyp keledi. Sóıtip japyraq tistegen kógershin álem halyqtarynda beıbitshiliktiń belgisi bolyp qalǵany belgili. Osy jerde kógershin sóziniń shyǵý tegi menmundalaıdy. Kógershin kók (kógergen, kógerip kóringen) japyraqty alyp kelgen qus. Shin, úndestik zańy boıynsha shyn jurnaǵymen jasalǵan qus ataýlary túrki tilinde kezdesedi – qazaq tilinde: lashyn (qus), qyrǵyz tilinde: barchyn (búrkitter tobyndaǵy qus). Sóz oraıy kelgende qosymshalap qoıaıyq, «Alpamys» jyryndaǵy Alpamystyń jary Gúlbarshynnyń barshyny osy qus. Ana tilimizdegi osyndaı sózder qazaq tiliniń kóne zamandardan beri kele jatqan baıyrǵy til ekendigin aıǵaqtap tur.
Nazarbek BAIJIGITOV,
jýrnalıst
Qyrǵyz Respýblıkasy,
Bishkek qalasy