«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda jaqynda qazaq tiline aýdarylǵan 18 oqýlyqtyń tusaýkeseri ótkeni belgili. Osy jańa oqýlyqtar tóńireginde S.Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Qaırat Battalovpen áńgimelesken edik.
– Qaırat Qanatuly, «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aıasyndaǵy 18 oqýlyqtyń tusaýkeser rásimine qatysyp keldińiz. Áserińiz qandaı?
– Astanada ótken «Rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń jarııalanǵanyna 1 jyl tolýyna oraı Elbasynyń qatysýymen ótken jıynǵa qatysqanyma qýanyshtymyn. Kezdesýden erekshe áser aldyq. «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynan bastaý alady. Bul jobanyń maqsaty – álemdegi úzdik ýnıversıtet oqýlyqtaryn túrli tilderden qazaq tiline aýdarý jáne bizdiń stýdentterge dúnıe júzindegi tańdaýly úlgilerdiń negizinde bilim alýǵa jaǵdaı jasaý bolatyn. Osy oraıda aldaǵy birneshe jylda gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi eń úzdik 100 oqýlyq ártúrli tilderden qazaq tiline aýdarylmaq. Jobany júzege asyrý arqyly birneshe nátıjege qol jetkizýge múmkindik ashyldy. Birinshiden, bizdiń stýdentter álemdegi gýmanıtarlyq saladaǵy úzdik ǵylymı oımen tanysýǵa, ozyq bilimdi ıgerýge múmkindik alady. Qazaq jastary gýmanıtarlyq saladaǵy aldyńǵy qatarly kózqaraspen, tájirıbemen tanysady. Ekinshiden, qazaq tili halyqaralyq ǵylymı termındermen baıyp, tildiń ǵylymı stıli nyǵaıyp, qazaq tili ǵylymı tilge aınalý úrdisi kúsheıdi. Úshinshiden, elimizdegi aýdarma isi turaqtalyp, qazaq tiline basqa tilderden ǵylymı eńbekterdi aýdarýdyń sapasy joǵarylaı túsýde.
– Bizdiń elimizde álemdik oqýlyqtardy aýdarý isi buryn-sońdy qolǵa alynbaǵan edi deısiz ǵoı?
– Árıne. Jobany iske asyrý maqsatynda arnaıy Ulttyq aýdarma bıýrosy qurylyp, oqýlyq aýdarý isi qolǵa alyndy. Elimizdiń búkil joǵary oqý oryndarynan oqýlyqtar boıynsha 800-den astam usynys jınaldy. Osy tizimnen sońǵy 3 jylda basylyp shyqqan, birneshe ret basylǵan 18 oqýlyq iriktelip, bir jyldyń kóleminde aýdaryldy. Aldaǵy jylda taǵy da 30 oqýlyq aýdarylmaq. Oqýlyqtardy aýdarý isine 100-den asa maman – joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdary, fılolog-aýdarmashylar tartyldy. Ár mátin ádebı jáne ǵylymı redaksııanyń tekserýinen ótýde. 2018-2019 oqý jylynyń basynan bastap bul oqýlyqtardy bilim berýdiń ıgiligine paıdalaný kózdelgen, árbir joǵary oqý oryny men kitaphanalar 20 myń dana kóleminde shyqqan oqýlyqtarmen qamtamasyz etiledi dep kózdelýde.
– О́zińiz qyzmet jasaıtyn ýnıversıtettiń kitaphana qory qandaı? Oqýlyqtar jetkilikti me?
– Serikbaı Beısembaev atyndaǵy ǵylymı kitaphana qory 915 675 dana qujatty quraıdy. 4 myń danadan astam elektrondy tasymaldaýysh bar. Kitaphanda 8 oqý zaly, onyń ishinde 2 elektrondyq resýrstar zaly, katalogtar zaly, sırek kitaptar qory, 3 tehnologııalyq bólimi bar. Kelýshilerge 2 abonement, 8 oqý zaly, oǵan qosa 2 elektrondy resýrstar zaly, katalogtar zaly, sırek kitaptar qory qyzmet kórsetedi. Ýnıversıtet satyp alǵan jáne qoǵamdyq uıymdar syıǵa tartqan shetel ádebıetiniń túpnusqalar kolleksııasy bar. Qundy basylymdar ishinde: 22 tomdyq «World Book» ensıklopedııasy, «The millennium» álem mádenıetiniń 250 úzdik shyǵarmacynyń kolleksııasy, 60 tomdyq Nobel dáristeri bar. Kitaphana qorynda: 50 tomdyq «Qazaq etnografııasynyń kitaphanasy», 28 tomdyq «Rýhnama», 45 tomdyq «Qazaq til biliminiń antologııasy», salalyq termınologııalyq oryssha-qazaqsha sózdigi (21 tom), 20 tomdyq Máshhúr Júsip Kópeev shyǵarmalary, ǵalym-tarıhshylar E.B.Bekmahanovtyń 7 tomdyq jáne G.N.Potanınniń 3 tomdyq eńbekteri, S.Toraıǵyrovtyń 6 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. Quramynda HVIII – HIH ǵasyrlardyń jáne HH ǵasyrdyń basyndaǵy basylymdary bar sırek kitaptar qory erekshe: «Psaltyr qoljazbasy» (1750), «Adamnyń paıda bolýy» (Ch.Darvın, 1872), «A.N.Plesheevtiń óleńderi» (1894) V.Daldiń «Túsindirme sózdigi» (1914), «26 tomdyq Tehnıkalyq ensıklopedııa» (1927-1934 j.j) Búginde sırek kitaptar qorynda 1,5 myń danadan astam kitap bar. Onyń mazmunyn ashý maqsatynda «Sırek kitaptar kolleksııasy = Kolleksııa redkıh knıg» kórsetkishi jasalǵan.
– Al 18 jańa oqýlyqtyń ishinen ózińizdi qyzyqtyrǵany qandaı kitaptar?
– Endi ǵalym, tarıhshy-maman retinde Alan Barnardtyń «Antropologııa tarıhy men teorııasy» oqýlyǵyn atap óter edim. Bul oqýlyq álemniń úzdik ýnıversıtetterinde keńinen qoldanylady. Antropologııanyń ǵylym retinde qalyptasýy men damýyna júıeli sholý jasaıdy. Oqýlyqta antropologııa pániniń qalyptasýyndaǵy ǵylymı oıdyń damý tarıhy, ártúrli teorııalar men mektepterdiń shyǵý tegi saraptalady. Aǵylshyn tilindegi nusqasymen tanysýdyń kezinde sáti túsken Edvard Saıdtyń «Orıentalızm» eńbegi de kásibı qyzyǵýshylyǵymdy týdyryp otyr. Bul eńbekte oryn alǵan ıdeıalar men kózqarasty bizdiń tarıhymyzǵa qatysty qoldaný múmkindikteri zor. Sebebi ókinishke qaraı, bizdiń qoǵamnyń, tipti tarıhshylardyń sanasynda halqymyzdyń tarıhy týraly eýroposentrıstik ustanymdar men túsinikter ústemdik quryp otyr. Áli kúnge deıin biz kóshpeli qoǵamnyń qurylymyn, dúnıetanymy men bolmysyn, saıası-qoǵamdyq dástúri men mádenıetin Eýropa elderine qatysty krıterııler boıynsha baǵalaımyz. Edvard Saıd óz eńbeginde tarıhqa jańashyl kózqaras usynyp, myńdaǵan jyldyq kóshpeli qoǵamnyń tarıhyna jańa baǵa berýge jol ashady.
– Bul erekshe joba arqyly qandaı jetistikterge qol jetkize alamyz?
– Jańa oqýlyqtar – eksklıýzıvti gýmanıtarlyq kitaphana. Oqýlyqtar kitap túrinde, elektrondyq onlaın nusqasynda, lektorlardyń ashyq dáristeriniń vıdeotekasy sııaqty úsh formatta paıdalanylady. Stýdentterge jańa zamannyń álemdik deńgeıdegi sapaly bilimi beriledi. Ǵylymı tanym keńistigi keńeıedi. Kitaptardyń barlyǵy qundy, ár oqýlyqtyń mańyzy zor, 10 retten basylyp shyqqan. Bul oqýlyqtar – bilimniń jańa ensıklopedııasy bolmaq. Elbasy maqalasynda «Biz tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psıhologııa, mádenıettaný jáne fılologııa ǵylymdary boıynsha stýdentterge tolyqqandy bilim berýge qajetti barlyq jaǵdaıdy jasaýǵa tıispiz. Biz aldaǵy birneshe jylda gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyty boıynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdaryp, jastarǵa dúnıejúzindegi tańdaýly úlgilerdiń negizinde bilim alýǵa múmkindik jasaımyz», degen edi.
– Jańa oqýlyqtar elimizdiń oqý-bilim salasyna tolyqtaı engizilýi kerek deısiz ǵoı?
– Alda jumys kóp. Oqý ornymyzda «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasynyń iske asyrylýyn talqyladyq. Is-sharaǵa Qazaqstan halqy Assambleıasy oblystyq bólimshesi tóraǵasynyń orynbasary S.Jetpisbaev, áleýmettik suraqtar jáne strategııalyq josparlaý boıynsha prorektor, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, A.Aqyshev, tarıh ǵylymdarynyń doktory S.Mamytova, sondaı-aq ýnıversıtet ǵalymdary, stýdentter qatysty. Barlyǵy da jańa oqýlyq jobasynyń elimizdiń ıntellektýaldy áleýetin damytýdaǵy mańyzyn ortaǵa saldy. Professor Sáýle Mamytovanyń aıtýynsha, jahandaný dáýirinde ómir súrip jatqan jas urpaq qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerge daıyn bolýy kerek. Al álemdegi úzdik oqýlyqtar arqyly berilgen bilim jastarymyzǵa bilim salasyndaǵy jahandyq básekelestikke beıimdelýge kómektesedi. Ekinshiden, «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy «Rýhanı jańarýdyń» mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylady. Eń aldymen, joba bilim sapasyn arttyrýǵa jáne básekege qabiletti kadrlardy daıarlaýǵa baǵyttalǵan.
Áńgimelesken Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan»
PAVLODAR