Raıymbek Seıitmetov esimi jádiger shahar Túrkistan úshin aıryqsha ystyq. Taqyr jerden teatr quryp, Túrkistanǵa úlken mádenıet ákelgen tarlan talant. О́ziniń óner mektebin ashyp, izin qaldyrdy.
Toqsanynshy jyldardyń toqyraý kezinde Almatydaǵy jyly ornyn, jaıly turmysyn tastap jasy 60-qa kelip qalǵanda týǵan jerge oralypty. Artymda iz qaldyrsam, halqyma paıdaly dúnıe bersem dep sanaly túrde kelgen. Áýeli Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde rektor M.Jurynovtyń qoldaýymen óner bólimin ashty. О́ńirdegi talantty jastardy jınap, sahna ónerine baýlydy. Ol kezde el turmysy júdep, tirshiliktiń qııýy qashqan kez-tin. Ǵımarat jetispegendikten bolar, óner bólimi alǵashqyda Kentaýda oryn tepti. Jylý joq, jaryq jıi sónedi.... Desek te, turmys qıyndyǵynan aldyna aıqyn maqsat qoıǵan sahna sańlaǵynyń saǵy synbady. Bar qıyndyqqa tózdi. «Túrkistannyń búgini men erteńin oılaǵanda kóńilimde bir túıtkil turdy. Túrkistannyń rýhyn kóterý úshin, eń áýeli sol jerdiń rýhanı ıgilikterin jasaýymyz qajet. О́zim uzaq jyldar qyzmet etken óner salasynyń bıiginen qarasam, Túrkistanǵa teatr kerek. Elimiz egemendik aldy, Túrkistan qaıta túleıtin bolady dep, jastaıymnan baýyr basyp qalǵan Almatyny, ataq-abyroıyna ıe bolǵan óner ordasyn tastap, týǵan jerge tartyp ketýimniń basty sebebi de sol bolatyn. Osynda jınaqtalǵan tájirıbemdi, azdy-kópti ónerimdi sonda alyp baraıyn dep sheshtim. Túrkistan qaıta túlep, irgesin keńitip jatqanda sonyń bir shegesi bolyp qalǵym keldi...» dep ózi aıtqanyndaı, parasatty paıymymen týǵan jerge kelip, ónerdiń týyn tikti.
О́zi tárbıelep-oqytqan, daıyndaǵan shákirtterinen teatr trýppasyn jasaqtady. Túrkistanda teatr ashý týraly usynysyn bildirip Elbasymyzǵa deıin hat jazdy. Talaı mekemeniń esigin qaǵyp, tabaldyryǵyn tozdyrǵany taǵy bar. Qysqasy, Túrkistan teatrynyń irgesin qalap, keregesin bekitip ketti.
Teatr 2000 jyly 1500 jyldyq qarsańynda ashyldy. Resmı túrde 2001 jyly 12 qańtarda jumysyn bastady. Ázerbaıjan dramatýrgi B.Vahapzadeniń «Kók túrikter» tarıhı dramasymen teatr shymyldyǵy túrildi.
Qoıylymdy Elbasy N.Nazarbaev kelip tamashalady. 2001 jyldyń qarashasynda Túrkistanǵa sapary kezinde «Kók túrikter» spektaklin kórýge keldi. Tapjylmaı otyryp qoıylymdy sońyna deıin tamashalaıdy. «Jaqsy qoıylym eken. Taǵylym alar tustary mol. Myna talantty ártisterdi Almatydan shaqyrttyńyz ba?», degen suraǵyna R.Seıitmetov: «О́zim oqytyp, daıyndaǵanmyn» – degen kezde tańdanysyn jasyra almaı: «Raıymbek Noǵaıbaıuly negizin qalaǵan Túrkistan teatrynyń bolashaǵy zor», dep baǵasyn beripti.
Raıymbek Seıitmetov «Kók túrikterdi» túrik tilinde qoıyp, jas ártister túrikshe oınap shyqty. Teatr atalmysh spektaklmen 3-4 jyl qatarynan Túrkııaǵa gastroldik saparǵa baryp qaıtty. «Kók túrikterdi» Túrkııanyń birneshe qalasynda sahnalaǵan Raıymbek aǵany túrik aǵaıyndar tóbesine kóterip, zor izet kórsetti. Ár qoıylymy anshlagpen ótetin atalmysh premeradan soń túrik kórermenderi kóz jastaryn súrtip, qol soǵyp qımaı qoshtasatynyn bireý biler, bireý bilmes.
Teatr nebári 4-5 jyl kóleminde aıaqqa turdy. Jas teatr bolsa da kúrdeli tarıhı-dramalardy sahnaǵa shyǵaryp kásibı tuǵyrǵa qulash sermedi. Kóptegen teatr festıvalderinen júldeli oralyp júrdi. О́ziniń baǵytyn aıqyndady. Túrik tildes elder dramatýrgııasyn kóbirek sahnalady. Maqsat aıqyn. Túrkistan teatry – túrki tildes elderdiń teatr óneriniń ortaq ordasyna aınalýy kerek.
2004-2007 jyldary Túrkistan teatrynyń ádebıet bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqardym. Sol jyldarda Raıymbek aǵanyń jaqsy sózderin, óner adamdary jaıly kóp áńgimelerine qanyqtym.
2005 jyldyń sáýir aıy edi. S.Ahmadtyń «Kelinder kóterilisi» spektakliniń repetısııasy júrip jatqan. «Qalqam, kelip qarasańshy, sahna taqyrybyn jazatyn adam repetısııadan bastap kórgeni durys. Árbir ártisti zertte, árbir obrazdyń somdalýyn jiti baqylap júr» dedi. Sodan áńgimesin bastap ketti: «Kelinderdi» qoıǵanyma 30 jyl bolyp qaldy. 1977 jyly Áýezov teatrynda qoıǵanmyn. Basty róldi (Farmonbıbini) Sábıra Maıqanova oınady. Anshlagtan anshlag. Bul spektaklmen trýppa búkil Qazaqstandy aralap shyqty. Zalda kórermen lyq tolatyn. Sumdyq anshlag bolady. Sábıra apam óle-ólgenshe oınap ketti. Súıip oınaıtyn. Ár sahnada jańa leppen, jańa shabytpen oınap, adýyn ene beınesin san qyrynan tanyta bildi. Korıfeı edi ǵoı Sábıra apaı. Avtordy Almatydaǵy premersyna da shaqyrǵanbyz. О́zbek jazýshy-dramatýrgy Saıd Ahmadpen aradaǵy dostyq osylaı bastalǵan».
...2006 jyly qańtarda, teatrdyń bes jyldyǵyna oraı, Raıymbek aǵa Shekspırdiń «Asaýǵa tusaýyn» sahnalady. «Jas teatr úshin Shekspır aýyrlaý bolady dep barǵym kelmeı júrdi. Mine, endi, 5 belesti artqa tastap, tolysqan soń qoıý kerek dep sheshtim. Shekspır, «Beý, qyzdar-aı» anaý-mynaý emes», dedi trýppany jınap. Jaýapkershilik júktedi. Premera sátti ótti. Sahna sańlaǵy balasha shattanyp: «Túrkistan kórermeni qalaı qabyldaıdy eken deýshi edim. Jaqsy qabyldady, kórermenimiz de ózimizben birge ósip keledi eken», degen-di.
Kezekti repetısııadan keıin Raıymbek aǵa taǵy ótkennen syr shertti.
«...1983 jyly TIýZ-ǵa (Ǵ.Músirepov teatry) kórkemdik jetekshi bolyp keldim. Quldyrap ketken teatr. Qojyraǵan óner ujymyna durys basshylyq kerek boldy. Tyń dúnıelerdi sahnalap, batyl betburys jasadym. Maqtanǵanym emes, teatr eki-úsh jylda aıtarlyqtaı kóterilip, jańa beleske shyqty. M.Áýezovtiń «Alýasyn» sahnaladym. «Alýa» spektakli – meniń shyǵarmashylyq ómirimniń bir belesi. M.Áýezovtiń jazylyp, biraq 30 jyl boıy qoıylmaı, tartpada jatqan shyǵarmasy bolatyn. Bul – bizdiń teatrymyz (TIýZ) úshin de, ulttyq teatr óneri úshin de úlken oqıǵa boldy. «Alýa» spektakli kórermenniń kóńilinen shyqty. Spektakldiń joǵary deńgeıde qoıylǵany úshin rejısser – maǵan, Alýa rólin somdaǵan Gúljamal Qazaqbaevaǵa, Mákil Qulanbaev pen Muhtar Baqtygereevke Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵy berildi. Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqtysyn» qoıdym. Aqtoqtyny Raıhan Qalıoldına esimdi aktrısa somdady. Aqandy – Doshan Joljaqsynov, Naýan haziretti – Muhtar Baqtygereev somdady. Sumdyq anshlag. Spektakl búkil BAQ-tyń, teatrtanýshylardyń nazaryn aýdardy. Ǵabeń marqum qatty rıza boldy. Maýsym boıy bir ret te jibermeı spektakldi kórip júrdi. Premeradan soń ártisterdiń túgel qolyn qysyp, quttyqtap shyqty. Ǵabeń – naǵyz estet, teatrdy, kórkemónerdi qadirleıtin jan edi.
Ǵabeń bir kúni maǵan buryn baspa júzin kórmegen, «Qypshaq qyzy – Appaq» atty shyǵarmasyn alyp keldi. Qarap shyqtym, jaqsy dúnıe. Biraq keı tustaryn qaıta qaraý kerek. Ǵabeńe aıtyp, túsindirdim. Ol kisi túsindi. «Qaıdam, Raıymbekjan, bizden qaırat ketti ǵoı, kóreıin», dedi. Sol dúnıesin aqyry aıaqtaı almaı, Ǵabeń dúnıeden ozdy. Sodan soń jazýshylar odaǵyna hat jazdym. Pesany jiberip, osyny bir dramatýrg qolǵa alsyn dep. Odaqtan jaýap bolmady. Taǵy da jazdym. Osylaı júrip pesadan aırylyp qaldym. (Bir qıyny ol kezde kserokóshirme joq). Iá, Alla jazbaǵan eken, sóz zergeriniń pesasy sahnalanbaı qaldy. Solaı, shyraǵym, adamnyń degeni bola bermeıdi árkez...» dep edi teatr tarlany.
2004 jyly aqpanynda teatr Qadyr Myrza Álıdiń «Ámir-Temir» tarıhı dramasyn qoıdy. Basty róldi talantty akter Erjan Isataev somdady. Jarty álemdi jaýlaǵan hannyń ómiriniń sońǵy sátterinen jazylǵan dramada nebári 3-4 qana keıipker. Drama tutastaı óleńmen jazylǵan. Qoıylym sátti shyqty. Avtor da premeraǵa qatysty. «Jalpy, rejısser Raıymbek Seıitmetovtiń qazaq teatr ónerine ákelgen jańalyǵy, qosqan súbeli úlesi – osy poetıkalyq shyǵarmalardy sahnalaýy. Mahambettiń otty jyrlary negizinde qoıylǵan «Týǵan uldan ne paıda?», Abaı óleńderi jelisinde «Qalyń elim, qazaǵym» (ınssenırovkasyn ózi jazǵan) týyndysyn jasap, klassıkter shyǵarmashylyǵyndaǵy eshqashan eskirmeıtin adamzatqa ortaq problemalardy búgingi kúnmen ushtastyra bilgen zerek sýretker», dep sahna synshysy Á.Syǵaıdyń baǵa berýi oryndy. Rasynda, R.Seıitmetov – elimizde poetıkalyq teatrdyń qalyptasýyna zor eńbek sińirgen rejısser. Sahna sańlaǵy kezinde T.Berdııarovtyń, M.Shahanovtyń, M.Maqataevtyń, F.Ońǵarsynovanyń, Q.Myrza-Álı shyǵarmalary negizinde spektaklder qoıyp, ol qazaq sahna ónerine jańasha lep, basqasha baǵytqa keń jol ashqan. Osy dástúrli súrleý, arna táı-táı basqan jas Túrkistan teatrynda da jalǵasyn tapty.
Iá, Raıymbek aǵa óleń, kórkemsóz oqýdyń has sheberi-tin. Ár sózge, árbir dybysqa, býynǵa, ekpinge erekshe mán berip, shákirtterine erinbeı úıretti. Ol – keıipkeri az, psıhologııalyq tartysqa toly dramalardy sahnalaýdyń sheberi. Nebári eki-aq , úsh-aq keıipker qatysady. Basynda oılap otyrasyń: «kórermendi jalyqtyryp jibermes pe eken» dep. Joq, shıyrshyqsha shıryǵyp shyqqan, artyq-aýys sóz joq shymyr dúnıe eliktirip áketedi. Sheberligi ǵoı.
...Artynda óziniń mektebin qalyptastyryp, óshpes ónege, iz qaldyrǵan ǵazız jandy óldi deýge qımaısyń. Onyń ǵıbratty isin, óner jolyn shákirtteri jalǵastyrýda.
Jyl saıyn 2 naýryzda R.Seıitmetovtiń týǵan kúnine oraı ónerli jastar arasyndaǵy oblystyq kórkem sóz oqý sheberleriniń baıqaýy ótkiziledi. Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetinde dástúrli ótip júrgen «Daryn» aımaqtyq jas talanttar baıqaýy bıyl R.Seıitmetovtiń 80 jyldyǵyna arnalypty. Talaı darynnyń tusaýyn kesken, Túrkistan teatryndaı ǵajap óner oshaǵyn qaldyrǵan sahna sańlaǵy qandaı qurmetke de laıyq, álbette. 2017 jyly Túrkistan sazdy-drama teatryna Raıymbek Seıitmetov esimi berildi. О́ner ordasy qazirgi tańǵa deıin úlkendi-kishili jańa qoıylymdar sahnalap, teatr festıvalderine de qatysyp, túrli júldelerdi ıelenip keledi. Sońǵy tórt jyldyń ózinde, ıaǵnı 2013 jyly Halyqaralyq kásibı teatr kúni merekesine oraı uıymdastyrylǵan «Teatr kóktemi-2013» oblystyq kásibı teatrlar festıvalinde teatr Evrıpıdtiń «Troıa hanshasy» atty monoqoıylymymen óner kórsetip, «Aıryqsha shyǵarmashylyq tabysy jáne álemdik klassıkany nasıhattaǵany úshin», 2014 jyly J.Jumattyń «Tiri jan» dramasyn qoıyp, «О́zekti máseleni kótergeni úshin», 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna jáne Uly jeńistiń 70 jyldyǵyna arnaıy Á.Nurshaıyqov, A.Sapyshevtyń «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» dramasymen qatysyp, «Kórermender kózaıymy» jáne teatr aktrısasy Ásel Qojabekova «Eń úzdik áıel beınesi», 2016 jyly R.Otarbaevtyń «Mustafa Shoqaı» dramasymen óner kórsetip, «Tarıhı taqyrypty úzdik meńgergeni úshin» atalymdarymen marapattalca, 2017 jyly TúrkSOI-dyń halyqaralyq teatr festıvalinde G.Hýgaevtyń «Qara shekpen» qoıylymy (rejısseri A.Naýryzbaev) 1-oryndy ıelendi.
Endi birer sóz sahna sańlaǵy esiminiń eskerilýi tóńireginde. Sahnager Seıitmetovtiń kózi tirisinde óziniń «Akter, rejısser Raıymbek Seıitmetov» atty kitaby («Atamura») oqyrman qolyna tıse, 2009 jyly Áshirbek Syǵaıdyń «Raıymbek Seıitmet» atty ǵumyrnamalyq kitaby jaryq kórdi. R.Seıitmetovtiń qazaq radıosyndaǵy (radıoqoıylymdary), kıno salasyndaǵy, teatr ónerindegi taǵlymdy eńbekterin, qaldyrǵan izin zerttep-zerdeleý bolashaqtyń enshisinde.
Sahna sheberiniń 80 jyldyq mereıtoıy laıyqty deńgeıde atalyp ótse deımiz. Raıymbek Seıitmetovtiń 80 jyldyǵyna oraı Túrkistanda Túrki halyqtary teatr festıvalin ótkizse oryndy bolar edi dep oılaımyz.
Átirgúl TÁShIM, jýrnalıst