Sol kúni jańbyr aıaq astynan shelektep quıa jóneldi. Kóshe-kóshedegi jurt qolshatyrlaryn tóbelerine kóterip, búrisip, dirdektep, áldeqaıda asyǵyp bara jatty.
Jol jıeginde kólik toqtatpaq bolyp turǵan kelinshekti kórip, aıap kettim. Ústi-basy malmandaı sý bolypty. О́zi sirá, qolshatyr alýdy umytqan, ıá bolmasa, Almatynyń aýa raıynan múlde beıhabar jan sekildi.
«Mynadaı kúıimen qalaı toqtatpaq?» degen oıdyń sanamda jylt ete alýy muń eken, «Sony ózim de túsinip turmyn ǵoı» degendeı ol qolyn túsirip, jeńin silkip, sonsoń amalsyzdan qaıta kóterdi.
Osy sátte oń aıaǵymnyń ushy tejegishti qalaı basqanyn ózim de ańdamaı qaldym. Sóıtip ol esikti ashqan sátte, nege ekeni «Tezirek otyryńyz», dep asyqtyrdym (áldeneden, bálkim, áldekimnen aqtalǵandaı bolyp).
Kelinshek salonnyń artqy jaǵynan kóp oryn almaýǵa tyrysyp, esikke tym-tym taqalyp, tipti jabysyp otyrdy.
– Qysylmaı-aq qoıyńyz, – dedim, – kún ashylǵan soń bári keýip ketedi.
– Iá, – dedi ol aqyryn ǵana ún qatyp. – Sizge kóp rahmet.
– Oqasy joq. Qolshatyr ala shyǵýdy umytqansyz-aý, sirá.
– Im-m... mundaı bolaryn kim bilgen! Tańerteń kún ashyq, jyp-jyly edi...
Sodan soń ol basyndaǵy jeńil sýlyǵyn sheship, shashyn bir-eki ret silkip aldy da:
– Aǵaı, siz qazaqsha taza sóıleıdi ekensiz, – dedi birtúrli tańyrqap.
Men myrs ete qaldym.
– Úıbaı-aý, endi... ózimiz qazaq bolsaq, qazaqsha sóılemegende...
Kenet aldymdaǵy aınaǵa qarap, onyń sarǵysh shashty, at jaqty, aq quba, kók kóz – tap-taza eýropalyq kelinshek ekenin ańdap qalyp, eriksiz qasymdy kerdim.
– Qaıdam, – dep ol meniń sózime kúmándanǵandaı keıip tanytty. – Bul qalada óz tilinde sóıleıtin azamattar az sııaqty.
Men endi odan saıyn tańyrqap, ıyǵymdy qýshıttym: «Túrine qarasań, eýropalyq, al tiline qulaq salsań, naǵyz qazaq...».
– Al ózińiz, – dedim azdan soń esimdi jıyp, ázildep, – qaı aýyldan bolasyz?
– Amerıkadan keldim.
– Qoıyńyzshy!..
– Ras aıtam!
– Mássaǵan! Sonda qalaı?! Amerıkalyqtardyń bári siz sııaqty qazaqsha sóıleı me?!
Tańdanǵannan meniń daýsym qattyraq shyǵyp ketti-aý deımin, ol syqylyqtap kúlip jiberdi.
Sóıtti de:
– Máseleniń ózi de osynda bolyp tur ǵoı, – dedi barynsha salmaqty bolýǵa tyrysyp. – Men munda kelmes buryn baqandaı eki jylymdy sarp etip, qazaq tilin úırendim. Osy ulttyń tarıhyn, salt-sanasyn, ádet-ǵurpyn bilgim keldi. Sizder ómir súrip jatqan keń dalanyń tabıǵatyn ár túrli albomdardan kórip, tańǵaldym. Uly dala keremet qoı, shirkin! Búgingi mynaý nóserdi qarańyzshy!..
Meniń kóńilimde bir kúdik oıana bastady. Sebebi bizdiń darhan dalamyzǵa qyzyǵýshylar kóp qoı qazir.
– Sonda deımin-aý, sonshama ýaqytyńyzdy sarp etip, qazaq tilin úırenip, Qazaqstanǵa kelgendegi maqsatyńyz ne?
Ol mundaı tóte suraqty kútpegen bolsa kerek, bir sát qabaǵyn jıyryp, ernin jymqyryp, únsiz qaldy da:
– Jańa aıttym ǵoı, – dedi aqyryn ún qatyp. Daýsyna súmbideı ǵana renish aralasqanyn sezdim. – Myna dúnıedegi qazaq degen eldi kórý úshin, bilý úshin keldim. Shynymdy aıtsam, nege sonsha qyzyqqanymdy ózim de bilmeımin...
Tap osy sátte manadan beri satyrlap quıyp turǵan jańbyr kilt toqtaı qaldy. Bul árıne, Alataýdyń bókterinde jıi qaıtalanatyn qubylys. Áıtkenmen, onyń tap qazir toqtaı qalǵany maǵan ózgeshe áser etti. Sebebi artqy jaqta otyrǵan kelinshektiń úni endi qulaǵyma ap-anyq estile bastady. – Bilem, sizderde bir senimsizdik bar, – dedi ol jeńil kúrsinip. – Birtúrli... ózderińizge ózderińiz senbeısizder. Keleshekke kúmánmen qaraısyzdar. Mysaly, til degenińiz, kúndelikti qarym-qatynas quraly ǵana emes, tutastaı bir ulttyń máńgilikke degen senimi ǵoı.
Tú-ýh, myna jańbyrdyń budan da quıa túskeni, burynǵydan da údeı túskeni jón bolar edi-aý...
– Kim qaı tilde sóılese, sol elge ishteı táýeldi. Artyq aıtsam, keshirińiz, osydan eki apta buryn áýejaıǵa túsken boıda: «Devýshka, taksı, taksı! Kýda edem?» dep turǵan qaratory qazaq azamattaryn kórdim. Alǵashqyda olar meni orys eken dep oılaǵandyqtan solaı sóılegen bolar degem... Sóıtsem, qansha qazaqsha sóıleseń de oryssha jaýap berýge tyrysady eken!..Iаpyr-aı, namys degen naızaǵaı óz kóńilińde oınasa bir sári, ózgeniń kóńilinde shatyrlap, otyn saǵan túsirse tipti qıyn eken... Qara jerge kirerge tesik tappaı, qap-qara bop tútigip kettim bilem.
Kenet:
– Oı, – dedi ol bóten el, bógde kisiniń kóliginde kele jatqany endi ǵana esine túskendeı shoshyp ketip, – «Qazaqstan» qonaqúıiniń janynan ótip kete jazdappyz ǵoı! Meni osy jerden qaldyryńyz...
Jyldamdyqty tejep, qonaq úıge qaraı burylǵan kezde tipti kóńilimniń qatty tolqyp, tula boıymnyń dirildep ketkenin sezdim. Mashına toqtaǵanda ol maǵan rahmetin aıtyp, qolyma myń teńgelik sary qaǵazdy ustata berdi.
«Jo-joq, kerek emes. Siz qonaqsyz ǵoı», degen sóz tilimniń ushynda tursa da, aıta almadym. Sebebi ol: «Sizder qyzyqsyzdar osy, óz eńbekterińizdi ózderińiz baǵalamaısyzdar», dep kinálaıtyndaı bolyp kórindi.
Sonsoń:
– Siz Almatyda áli qansha kún bolasyz? – dep suradym.
Ol jymıyp, basyn aqyryn ǵana shaıqady da:
– Joq, búgin sońǵy kúnim edi. Tańǵy saǵat beste ushamyn, – dedi.
– О́kinishti-aq.
– Nege?
– Men sizdi óz ultymyzdyń tarıhy men mádenıetin jaqsy biletin, óz tilimizde taza sóıleıtin biraz kisilermen tanystyraıyn dep em.
– A-a, ol kisilerdi bilem. Ǵalymdar úıinde tanysqam.
– Jo-joq, meniń aıtyp otyrǵanym aýyldan kelgen qarapaıym kisiler.
– A-a, solaı ma edi?! Qap... Sizben erterek tanyspaǵanymdy qarańyzshy. Kelesi jyly... Jo-joq, ótirik aıtam, kelesi jyly Qazaqstanǵa kelem be, joq pa, bilmeımin. Qosh bolyńyz!
– Qosh...
Qonaqúıden uzaı bere mashınany jol jıegine toqtattym da ózim syrtqa shyqtym. Keýdemdi bir shoq kúıdirip bara jatqan sekildi. «Rasynda da, biz osy qandaı ultpyz? Nege óz tili mizde ún qatpaımyz? Nege ózimizdi ózimiz tómendetip, jaltaqtaı beremiz?.. Nege senbeımiz?...»
Jylap-jylap óksigin jańa ǵana basqan jas baladaı tomsyraıǵan aspanǵa qarap, ishtegi sherdi shyǵarǵym kelgendeı úh dep tereń kúrsindim. Betime yp-ystyq tamshy tamǵandaı boldy. Apyr-aı, munysy nesi? A-a... Kózimnen shyqqan jas eken ǵoı.
Nurǵalı ORAZ, «Egemen Qazaqstan»