Damý baǵdarlamasymen áriptestik elimizge «jasyl» tehnologııalardyń kelýine jol ashty

– Qazaqstan men BUU Damý baǵdarlamasy arasyndaǵy «jasyl» teh­nologııa­lardy engizý jónindegi ynty­maqtastyq qalaı qalyp­tasty?

– Oǵan Qazaqstannyń 2013 jyly «jasyl» ekonomıkaǵa ótý jóninde arnaıy tujyrymdama qabyldaýy sebep boldy. BUU Damý baǵdarlamasy ekonomıkasyn zaman talabyna saı reformalaǵysy keletin, tabıǵat pen onyń resýrstaryn únemdi paıdalanýǵa umtylatyn elderge qoldaý kórsetý maqsatyn kóz­deıdi. Soǵan saı ol álemniń ár shalǵaıynda kóptegen jobalardy júzege asyrý baǵytynda jumys istep keledi. Sonyń biri – «jasyl» tehnologııalardy engizý jónindegi jobalar.

Jalpy, BUU Damý baǵdar­lama­sy men Qazaqstan arasyn­daǵy yntymaqtastyq el táýelsiz­diginiń eleń-alań shaǵynan bastaý aldy deýge bolady. Sonyń ishinde bir ǵana «jasyl» ekonomıka máselesine kelsek, ol Qazaq­stan osy jóninde arnaıy tujy­rymdama qabyldaǵannan keıin bastaý aldy. Mundaǵy Damý baǵdarlamasynyń aldyna qoıyp otyrǵan maqsaty – «jasyl» tehnologııalardy qoldanysqa engizip, olardy paıdalanýdy qarapaıym qazaqstandyqtarǵa úıretý.

– Ony qalaı úıretip jatyrsyzdar?

– Biz bul máseleni eń aldymen sý sektorynan bastadyq. О́ıtkeni Qazaqstan sý kózderine onshama baı el emes. Biraq soǵan qaramastan el adamdary sýdy óte ysyrappen paıdalanady. Sondyqtan eń birinshi kezekte sýdy tıimdi paıdalaný joldaryn kórsetip berý qajet boldy. Ol úshin eń aldymen bıýdjeti 600 myń eýro bolatyn 14 granttyq joba ázirlendi. Bul qarjy Eýropalyq odaqtyń qarjylaı qoldaýymen Damý baǵdarlamasy tarapynan bólindi. Al jobalardy qaı jerde júzege asyrý kerektigin qazaqstandyqtardyń ózderi sheshti. Osy úshin Qazaqstandaǵy Sý resýrstary komıtetimen yntymaqtastyq ornatyldy. Sóıtip árqaısysy 40-60 myń eýro turatyn granttyq jobalar 8 oblysty qamtydy. Osy boıynsha biz 18 túrli «jasyl» tehnologııany qalaı engizýge bola­tyn­dyǵyn kórsetip berdik.

– Túsinikti bolý úshin naqty bir joba ja­ıyn­da baıandaı ketińizshi.

– Mysaly, Qyzylorda obly­synyń Aral aýdanyn­daǵy segiz mektepti taza aýyz sýmen qam­tý jobasyn alaıyq. Buryn bul mektepter aýyz sýdy tasymaldap ákeledi eken. Biz qajetti qural­dardy (sorǵylar men sý taza­laıtyn quraldar) ornatý ar­qyly mektepterge taza sý shy­ǵaryp berdik. Qazir mektepter ornalasqan aýyldardyń halqy da osy sýdy paıdalanyp otyr. О́ıt­keni bul sýdy tasyp ishkennen áldeqaıda paıdaly bolyp shyqqan jáne sý sapasy da jaqsarǵan. 

Ekinshi bir mysal. Túrkistanda kún men jel qýatyn paıdalanyp jumys isteıtin sorǵy ornattyq. Ol jer astynan sý shyǵardy. Osy sýdy baý-baqsha sýarýǵa tıimdi paıdalaný úshin tamshylatyp sýarý tehnologııasy engizildi. Onyń ústine egistikke parnıkter ornatyldy. Parnıkterdi jataǵan jylyjaılar dep túsinýge bolady. Sóıtip endi osy ispen shuǵyldanǵan adamdar jylyna úsh ret ónim alýǵa qol jetkizdi. Osy parnık sharýashylyqtary arasynda fermerler kooperatıvi quryldy. Sonda munyń paıdasyn ózińiz eseptep kórińiz. Birinshiden, soryǵynyń jumys isteýine kóp qarjy jumsalmaıdy. О́ıtkeni ol kún men jel qýaty arqyly ju­mys isteıdi. Ekinshiden, egis­tikti sýarý úshin kól-kósir sý ketpeıdi. О́ıtkeni ol tamshylatyp qana sýarylady. Sý topyraqqa emes, tamyrdyń dál ózine barady. Úshinshiden, parnıkter ornatý arqyly adamdar burynǵydan ál­deqaıda mol ónim alady. О́ıt­keni bir jylda úsh ret ónim jınaıdy jáne alǵashqy ónim burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda erte pisedi. Erte pisken ónim mol paıda kózi. Tórtinshiden, kooperatıv qurý arqyly sharýalardyń basy birikti. Demek olar burynǵyǵa qara­ǵanda áldeqaıda jedel damý­ǵa múmkindik aldy. 

Kent ákimi qazir bul istiń paı­daly ekendigin kórip, sorǵy ar­qyly shyǵarylǵan sýdy qubyr tartý jolymen ár úıge jetkizý máselesin shesh­ti. Oǵan qarjyny ózderi tapty.

Jalpy, biz ózimiz engizgen jobalar tıim­di jumys istep turýy úshin ár jobanyń 53 paıy­zyn qarjylandyramyz. Qalǵandaryn jergilikti ákimdikter, sharýa qojalyqtary nemese turǵyndar ózderi qarjylandyrady. О́ıt­keni qarjy qosqan kezde baryp adamdardyń boıynda jaýap­ker­shilik paıda bolady. 

Sondaı-aq bul jerde aıta ketetin taǵy bir másele, biz ózimiz qarjylandyratyn jobalardy tańdap alǵan kezimizde, olardy ekinshi bir jerde kóshirip paıdalaný múmkindiginiń bolýyna mán beremiz. О́ıtkeni bizdiń maq­satymyz «jasyl» tehnologııalardy qalaı engizýge bola­tyndyǵyn adamdarǵa kór­setip berý, olardyń kózin ashý ǵoı. Kózi ashylǵannan keıin adamdardyń bul isti óz betterimen taratyp, kóbeıtip alyp ketetindigine senim zor.

– Iá, Qazaqstannyń kez kel­gen azamaty «jasyl» teh­no­logııalardyń paıdaly eken­­digin kórip, úırenip alsa, munan ári bul ister­di olardyń ózderi-aq atqaryp kete alatyn sekildi. Al endi budan góri kúrdelileý, máselen, irgeli sharýashylyqtarǵa arnalǵan jobalaryńyz bar ma?

– Ondaı jobalar da bar. Olar joǵaryda aıt­qan 14 jobadan tys. Barlyǵy – 4 úlken joba. Bul joba­lardy óńirlerge arnalǵan dep aıtýǵa bola­dy. Jalpy bıýdjeti 3 mıllıon eýrony quraıdy. Sizge túsinikti bolý úshin bir-ekeýin áńgimeleıin.

Aqtóbe oblysyndaǵy Qarǵaly sý bógenine ártúrli deńgeıde dat­chık­termen jabdyqtalǵan av­to­­matty júıeni ornattyq. Datchık­ter bógen­degi sýdyń deń­geıin ólshep turady da ony av­to­mat­tan­dyrylǵan kompıýterlik júıege beredi. Sý tym artyp bara jatsa, júıe arqyly ortalyq­qa habarlandyrylady jáne bógendegi artyq sý jiberile bastaıdy. Kóktemgi sý tasqyny jaǵdaıynda munyń mańyzy zor. Birinshiden, bógen buzylmaı aman saqtalady. Ekinshiden, bul jaǵdaıdan halyq der kezinde habarlanady.

Qazaqstanda 1,5 myń sý qoı­masy men bógen bar eken. Onyń 77-si strategııalyq maqsatta dep esepteledi. Mine, osylardyń barlyǵyna biz ákelip, kórsetip bergen tehnologııalar ornatylatyn bolsa, Sý resýrstary komıtetindegiler orta­lyqtanǵan júıe arqyly olardyń barly­ǵyn baqylaýda ustap otyra alady jáne sý tasqynynyń aldyn alýdaǵy múmkindikteri de kúsheıe túsedi. Bul úlken jetistik bolar edi. Sý resýrstary komıtetindegiler osy isti qolǵa almaq. Osy úshin «Sý qoımalarynyń qaýipsizdigi týraly» zań qabyldaýǵa kúsh salynýda.

Taǵy bir joba. Almaty obly­synyń Aqshı kentinde 5 myń adam turady. Olar aýyz sýmen qam­tylǵan. Biraq sý kete­tin káriz júıesi joqtyqtan, paı­dala­nylǵan sý kentti lastaıdy. Osy problemany sheshýmen aına­lystyq. Aldymen sý molynan paıdalanylatyn mektep pen balalar baqshasyna sý únemdegish tehnologııalar ornattyq. Sondaı-aq kún tabaqshalary arqyly qýat alyp, sý qyzdyratyn geokol­lektor ornattyq. Sóıtip mun­daǵy qaldyq sýlar kóp azaıdy. Endi paıdalanylǵan sýdyń ózi bıo­logııalyq tazartýǵa jibe­ri­ledi. Ony tazartatyn stansa qo­ıyp berdik. Sóıtip qaıyra tazar­­tylǵan sý burynǵydaı jerdi bos­qa lastamaı mektep mańa­ıyn sýlandyrýǵa, aınalany kógal­dandyrýǵa jumsalatyn boldy. 

Sondaı-aq osy Aqshıde kók­temde tasyǵan sýdy kanaldar arqyly jınaqtap, aýyl syrtyna shyǵaryp, bógen turǵyzyp, bir jerge jınaqtaıtyn júıe jasadyq. Ol shaǵyn bógenniń qasynan 10 jylyjaı ornattyq. Jylyjaıdaǵy fermerlerdiń basyn biriktirip, kooperatıv uıym­dastyrdyq. Olar jylyjaıda ósirgen gúl, kókónisterin Almatyǵa aparyp satyp, paıda tabady jáne kentti kókónispen qamtıdy. Osy arqyly kenttiń birqatar problemasynyń sheshil­gendigin baıqaýǵa bolady.

Sondaı-aq Saltanat Rahym­bekova basqara­tyn «G-Global «jasyl ekonomıka» men damý koalısııasy» uıymymen birlestikte jumys istep, Arnasaı aýylyndaǵy jylyjaı ishinde tuman týdyratyn tehnologııa ornattyq, taǵy da basqa jobalardy júzege asyrdyq. Mine, osynyń barlyǵy «jasyl» tehnologııa­lardy engizýdiń paı­dasynyń mol ekendigin kór­setip otyr.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»