Bıyl Qostanaı óńirinde kóktemgi dala jumystary mamyr aıynyń ortasyna qaraı bastalady. Dándi topyraqqa sińirmeı dıqannyń kóńili ornyna túspeıdi.
Ár kóktem saıyn dıqan byltyrǵy jibergen «áttegenaıyn» bıyl túzegisi keledi, jańa is bastaǵysy keledi. Biraq kóktemniń erte nemese kesh shyǵýy, aýa raıynyń qubylýy men naryqtyń ózgerýi dıqannyń úıdegi oıyn ustap tura almaıdy. Bıylǵy kóktem qurǵaqshylyqtan habar berip tur. Qar az tústi, kóktem de jańbyrly bolǵan joq. Sonyń saldarynan topyraqta ylǵal tipti jetkiliksiz.
– Ylǵaly az kóktem bıyl ǵana kelgen joq. Tehnıkasy saı, janar-jaǵarmaıy, tuqymy daıyn sharýashylyq mamyr aıy qalaı bolsa da dándi jerge sińirip alady. Mańdaı terdi sypyryp júrip óndirgen ónim erteń kúzde oılaǵan baǵaǵa óte me? HHI ǵasyrdyń dıqany naǵyz menedjer bolýy kerek. Ýaqyt sony talap etip otyr, – deıdi Qostanaı aýdanyndaǵy «Borıs-Romanovka» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi men «Jumaǵulov» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Aldabergen Jumaǵulov.
Dıqannyń isi sózine laıyq eken. Qos sharýashylyqtaǵy 8 myń gektar jerge ylǵal jabý jumysy qazir qyzý júrip jatyr. Bir A.Jumaǵulovtyń sharýashylyǵynda emes, qazir oblys boıynsha jermen jumys isteıtinderdiń barlyq kúsh-tehnıkasy osy iske jumyldyrylǵan. Bar maqsat – ylǵaldy ustap qalý. Oblys boıynsha 2 mln 690 myń gektar jer osyndaı óńdeýden ótýi tıis. Búginge deıin belgilisi 150 myń gektarǵa ǵana ylǵal jabyldy. Biraq mamandardyń aıtýynsha, bul jumys kún saıyn qarqyn alady. 100 paıyz ylǵal jappaı, aldaǵy jaqsy egin týraly aıtýdyń ózi dúdámal. Dıqan eńbeginiń qıyndyǵy da osy. Mamyrdyń ortasyna deıin kúrmeýge kelmeıtin jipteı ǵana qysqa ýaqyt qaldy.
– Eger topyraqtyń joǵary qabatynda ylǵal az bolsa, usaq tuqymdy daqyldy azaıtyp, onyń ornyna kúnbaǵys alqabyn kóbeıte qoıý kerek. Dıqan ár kóktemde alqabyn ózi osylaı rettep otyrǵany jón. Burynǵydaı kózjumbaılyqqa salyp, qatyp qalǵan qalyppen jumys istese utylady, – deıdi kánigi dıqan, Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov.
Sońǵy jyldary naryqty zerdelegen dıqandar bıdaı alqabyn azaıtyp, ótimdiligi de, baǵasy da joǵary maıly jáne burshaq tuqymdas daqyldardy egýdi durys dep sanaıdy.
Bıyl oblys boıynsha 5 mln 229 myń gektarǵa egin egiledi, sonyń 3 mln 487 myń gektaryna bıdaı sebilmek. Bul ótken jylǵyǵa qaraǵanda 217 myń gektarǵa az. 550100 tonna bıdaı tuqymy tazalanyp, qoımada daıyn tur. Sonyń 20774 tonnasy elıtalyq tuqym. Bıdaı alqabyn kemitý ony óndirýdi azaıtý degen sóz emes. Ras, bıdaıdyń baǵasy naryqta sońǵy jyldary turaqty emes. Degenmen Qostanaı bıdaıy – elimizdiń brendi, ekonomıka negizderiniń de biri. Jasyratyny joq, osy kezge deıin onyń alqabyn keńeıtý arqyly mol ónim alynyp keldi. Qazir onyń alqabyn qysqartyp, gektar túsimin molaıtý mindeti qoıylýy tıis. Onyń tamasha úlgisi Qazaqstannyń Eńbek Eri S.Buqanovtyń sharýashylyǵynda qazirdiń ózinde bar. Olar alqapty eki ese qysqartqanymen, astyq óndirý kólemi burynǵydan asa ózgergen joq. Mundaı iske dıqannyń barlyq agrotehnıkalyq sharalar men ozyq tehnologııalardy engizetin izdenisteri kepil.
Osydan az kún buryn ótken aýylsharýashylyq mamandarynyń kóktemgi egiske daıyndyq barysyn qaraǵan keńeıtilgen májiliste oblys ákiminiń birinshi orynbasary Ǵaýez Nurmuhambetov aıtqan málimetter dıqandy da, ózgeni de qýanta qoımaǵan.
– Sońǵy on jylda topyraq qunary tómendep bara jatqanyn aıtqym keledi. Tekserilgen 6,6 mln gektar alqaptaǵy topyraq qarashiriginiń deńgeıi 3,3 paıyzdan joǵary kóterilmegen. Al norma boıynsha 4 paıyzdan tómen bolmaýy tıis. Tekserilgen 3,7 mln gektar aýmaqtyń 55 paıyzynda topyraq quramyndaǵy jeńil ydyraıtyn azottyń, 36 paıyzynda fosfordyń jyljymaly túriniń tym az ekeni anyqtalǵan, – deıdi Ǵ.Nurmuhambetov. Bıyl oblysqa alynatyn tyńaıtqysh kólemin de byltyrǵyǵa qaraǵanda kóbeıtý josparlandy. Alynatyn 22 myń tonna tyńaıtqyshtyń búginge deıin sharýashylyqtarǵa 12 myń tonnasy jetkizilgen.
Osy kóktemde oblystaǵy sýarmaly egis kólemin ulǵaıtý týraly másele taǵy kóterildi. Sýarmaly egis aýylsharýashylyq ónimin molaıtýdyń tıimdi bir tetigi bolyp sanalady. Ǵ.Nurmuhambetovtiń aıtýynsha, sýarmaly egistik kórshiles Aqmola oblysynda – 44 myń gektarǵa, Soltústik Qazaqstanda – 28 myń gektarǵa, Aqtóbe oblysynda 76 myń gektarǵa jetkizilipti. Al Qostanaı oblysynda ilýde bir sharýashylyq bolmasa, jappaı kirisip ketken eshkim joq.
Dıqan úshin alqabyn ártaraptandyrýdyń da, sýarmaly egispen aınalysýdyń da belgili qıyndyqtary bar. Ony bir kóktemde bastaı salýdyń ózi múmkin de emes. Ol úshin aldyn ala daıyndyq jumystary kerek.
– Basqasyn aıtpaǵanda, ár daqyldyń óziniń arnaıy tehnıkasy, egý, baptaý tehnologııasy, tyńaıtqyshy bolady. Sonyń barlyǵy eskerilmese, dıqan táýekel jasaı bere almaıdy. Jaqsy ónim jınaý úshin egis alqabyna keshendi túrde kútim kerek. Mysaly, biz kókónis, kartop óndirýdi bes jyl buryn bastadyq dedim ǵoı. Soǵan oraı mamandardy daıyndadym. Ádette kókónis sýarmaly alqapta ǵana ósedi. Sondyqtan «KazAgroFınans» AQ arqyly 2 táýlikte 55 gektar jerdi sýaratyn amerıkalyq jańbyrlatqysh qondyrǵy, sosyn Germanııadan da osyndaı jańbyrlatqysh tehnıka aldyrdyq. Sonyń arqasynda 120 gektar jerdi sýaryp, kókónis pen kartoptan ónim alýdy jolǵa qoıdyq, – deıdi oblysqa belgili kásipker, sharýashylyq jetekshisi A.Jumaǵulov. Osyndaı jylt etken jaqsy mysaldar bolǵanymen, jalpy oblys óńirinde tehnıkany jıi jańalap otyrý qajettigi bilinedi. Bıyl kóktemgi dala jumystaryna qatysatyn 24 myń traktordyń 20 myńy nemese 83 paıyzynyń paıdalaný merzimi 15 jyldan asqan. Iаǵnı toza bastady degen sóz. Oblystaǵy mashına-traktor parkiniń jylyna 2 paıyzy ǵana jańartylady.
Jyl saıyn kóktemde tehnıka men janar-jaǵarmaı aldymen aýyzǵa alynady. Bıyl kóktemgi dala jumystary úshin oblysqa 71 myń tonna dızel otyny bólindi. Dıqandar úshin onyń lıtri 151,5 teńgeden kelip otyr. Bul bólshek baǵadaǵydan 15,5 teńgege arzan. Bıyl kóktemgi dala jumystary men kúzgi jıyn-terimdi qarjylandyrýǵa 6 mlrd teńge qarjy bólindi. Kóktemde 106 ótinish «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ arqyly qabyldanyp, olarǵa 3,8 mlrd teńge berildi. Memleket tarapynan berilgen osyndaı kómek kóktemde dıqannyń qoltyǵynan demeıdi. Memleket kúzde óndirgen ónimdi ótkizýge de kómek qolyn sozyp, naryqty rettep otyrsa degen tilek dıqannyń kóńilin kóktemnen-aq mazalaıdy. О́ıtkeni dıqan eńbeginiń jemisi de, eldiń yrysy da arbanyń dóńgelegindeı aınalyp keletin kóktem men kúzge tikeleı táýeldi.
Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI