Máskeýdegi Memlekettik fılmder qorynan belgili rejısser Májıt Begalınniń alǵashqy fılmi tabyldy

Izgi nıet – ıgi istiń bastamasy. Osydan bir-eki jyl buryn jas kınorejısser, Qazaq ulttyq óner ýnı­ver­sıtetiniń tú­le­gi Evgenıı Lým­pov Má­jıt Be­galınniń shy­ǵar­ma­shy­lyǵyn zertteı júrip, onyń eń al­ǵash­qy fılminiń kóshirmesi Más­keý­degi Memlekettik fılm­der qorynda jatqany týraly habardar bolady. Osy máli­met­ti estı salysymen, rejı­sser ony elge qaıtarýdyń jol­daryn izdestire bastaıdy. Aınalasyndaǵy nıeti bir, tilektes adamdardyń qol­­­daýymen qarjy jınap, oǵan óziniń jeke óleń­der jı­naǵynyń satylymy­nan tús­ken qarjyny qosyp, «Qa­zaqfılm» kıno­stý­dııa­sy­nyń kelisimimen jaqynda otandyq fılmdi elge alyp kelýge qol jetkizgen azamattyń bul eńbegine kórermen aıryqsha qoshemet kórsetýde. Sóıtip fılmniń táýelsiz elimizdegi alǵashqy kórsetilimi sáýir aıynyń sońǵy kúnderiniń birinde (28.04.2018) Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń Sháken Aımanov atyndaǵy kınozalynda uıymdastyryldy. 

Jalpy «Bul Shuǵylada bol­ǵan edi» Májıt Begalın tú­sirgen fılmderdiń tizi­min­­de bolǵanymen, sondaı-aq qa­­zaq kınosy týraly anyq­ta­malarda ol týraly qys­qa­sha aqparat jazyl­ǵan­men, shyn máninde málimetter óte az. Tipti alǵashqy kórsetilimi qashan, qalaı ótti, qandaı pi­kir­ler boldy, kórermen, ma­man­­dar qalaı qabyldady de­gen sııaqty suraqtarǵa jaýap tabý da ońaı emes. 

Májıt Begalınniń taǵy bir fılmi – 1959 jyly túsi­ril­gen «Jerge oralý» týraly da málimetter joqtyń qa­sy. Eger izdeý salsańyz, dál qa­zir elimizde ol fılmniń de bir­de-bir kóshirmesin taba al­maısyz. Tipti joǵaryda aıtyp ótken Máskeýdegi fılmder qorynda da kezdespeıdi. Qazaq kınosynyń tarıhynda mundaı fılmderdiń sany az emes ekeni belgili. 

Aıta ketetin jaıt, «Bul Shuǵylada bolǵan edi» fılmi jeke adamnyń bastamasymen elge oralyp otyr. Al endi Máskeýdiń Memlekettik fı­lmder qorynda osyndaı aı­shýaq sátti kútip jatqan fı­lmderimizdiń sany qan­sha­ma deseńizshi. Olardyń bar­lyǵyn alyp kelýge jeke bas­tamashylardyń árdaıym kú­shi jete bermeıtini taǵy bel­gili. Sondyqtan álbette mun­daı jobalar keleshekte mem­le­ket­tik deńgeıde júzege asy­ry­lar bolsa, nur ústine nur bolar edi. 

Jalpy kez kelgen kı­ne­­­ma­tografıstiń shy­ǵar­­mashy­ly­­ǵynda bolsyn, onyń eń al­ǵash­qy fı­l­mi – qaı ýaqytta da óte ma­ńyzdy. О́ıtkeni óner ıe­si­niń dál sol eńbeginen keı­­i­ngi fılmderiniń taq­y­ry­by, keıipkerleri, shyǵar­ma­shylyq qoltańbasy, stıli taı­ǵa tańba basqandaı aı­qyn kórinip turatyny anyq. Májıt Begalınniń «qy­­zyl sen­zýranyń» naǵyz qaı­nap tur­ǵan tusynda, sonaý 1950 jyl­d­ardyń ózinde tú­­sir­gen eń alǵashqy «Bul Shu­­ǵy­lada bolǵan edi» fı­l­­min (sse­narıı avtory: Áb­dil­dá Tá­ji­baev) osyndaı eń­bek­terdiń qatarynan deýi­miz kerek. 

Eń aldymen nazar aýdar­ǵa­nymyz – fılmniń basty keıip­keri, «Shuǵyla» kolhozyn jıyrma jyl basqarǵan Tel­­ǵara Temirbekovtiń (Ydy­rys Noǵaıbaev oınaı­dy) beı­nesi boldy. Bir qara­ǵan­­da, 1950 jyldardaǵy ke­ńes kınosyndaǵy aýyl sharýa­shylyǵy týraly fılmderdiń dás­­túrli keıip­keri (kolhoz bas­­tyǵy) sııaqty kó­rin­ge­nimen, onyń syrt keı­pi, kı­­im kıisi, júris-turysy ká­­dýilgi qazaq batyryn, ıá bolma­sa sán-saltanaty tarqa­ma­ǵan qazaq dalasynyń keshegi aq­súıe­­gin eske túsiredi. Tipti ka­dr­­da onymen birge jıi kó­ri­­­netin sáıgúliginiń ózi beı­nebir Qobylandynyń Taıbý­ry­lyn­daı, Alpamystyń Baı­shubaryndaı, Qambardyń Qa­ra­qasqasyndaı áser qald­y­rady. Kolhoz keńsesinde otyr­ǵan Telǵaradan góri, sán-sal­tanaty meılinshe kelisken sáı­gú­ligimen keń dalada qyran qus­taı samǵaǵan keıipkerdi kó­­remiz. Sol sáıgúligimen aý­dan­ǵa bara jatyp, aldynan da­la sultandaryndaı kúı­me­ge mingen, ózi sekildi ta­ǵy bir kolhozdyń bastyǵy shy­ǵady. Tipti aýdan basshy­sy Rústemovtiń (Shahan Mýsın) meıirimdi júzinen dás­túrli keńestik partııa qyz­metk­e­ri­nen góri, zııalylyq basym­daý baı­qalady. Nemese bólmede árli-beri júrgen Telǵaradan qa­­byr­ǵada ilýli turǵan onyń fotosýretine panora­ma jasaıtyn kórinis bar. Omy­­raýynda jarqyraǵan (Uly Otan soǵysyna qatys­qan) orden-medali bar, tur­ǵan turysynyń ózinen be­k­zattyǵy seziletin keıip­ker­­diń syrt keıpinen rý­hy myq­ty batyrlardyń beı­nesi kó­rinedi. Tipti fıl­m­degi taý-tas, keń dala, tabı­ǵat kó­rinisteriniń ózin­de oǵan degen ǵajap bir súıis­pen­shi­lik, kósh­pendiniń rýhy, dú­nıe­ta­nymy seziledi. Telǵaranyń bas­yndaǵy negizinen baı-myr­zalar kıetin bórkinen jáne ony ylǵı da tastamaı kıip júrýiniń ózinen bul keı­ipkerdiń keńes kı­no­sy­nyń dástúrli kolhoz bas­tyq­tarynan ózgeshe ekenin kó­remiz. Bórik – onyń erkindik súı­gish ata-babasy rýhynyń sım­voly ispetti.

Sıýjettik jelisi, taqy­ry­­by aýyl sharýa­shy­lyǵy týra­ly keńestik fılm­der­diń úl­­gisin eske túsir­geni­men, ja­ńa­ǵydaı detaldar, keıip­ker­leriniń syrt keıpi, kı­im-kıisi, sáıgúligi, tabıǵat kó­rinisteri arqyly «Bul Shu­ǵylada bolǵ­an edi» fılmi Má­jıt Be­ga­lın­niń keıingi shy­ǵar­ma­la­ry­na baǵyt-baǵ­dar, bastaý­shy bolyp qal­ǵanyn aıqyn ańǵaramyz. 

Sonymen Shoqan Ýá­lı­ha­nov, Baýyrjan Momy­sh­uly, Mánshúk Mámetova sı­ıaqty qa­zaqtyń aıaýly ul-qyz­da­ry­nyń máńgilik óshpes rý­hy men bet-beınesin kınoekran­da tushymdy sıpattaǵan, ult­tyq kıno óneriniń tarıhyna «Tulpardyń izi» sekildi ta­masha fılm usynǵan re­jıs­ser­­diń eń alǵashqy shyǵar­ma­sy elimizge oralyp, onymen jaqyn tanysýymyzǵa múm­kindik týdy. Keleshekte shet­­te jatqan basqa da fı­lm­­dermen qaýyshatyn kún de týar degen úmitimiz joq emes. Árıne solaı bola­ry­na sengimiz keledi. О́ıt­ke­ni olar­dyń árqaısysy kı­no­­myzdyń ǵa­na emes, jalpy eli­mizdiń má­denıeti men óne­ri­n­iń tarıhy úshin óte-móte mańyzdy. 

Názıra RAHMANQYZY, kınotanýshy, ónertaný kandıdaty