Álemdi aýzyna qaratqan fýtbol toıy – Chempıondar lıgasy aıaqtalýǵa jaqyn. 2 mamyrda jartylaı fınalǵa joldama alǵan tórt komandanyń sońǵy juby «Lıverpýl» men «Roma» arasynda sheshýshi oıynnyń núktesi qoıyldy. Alǵashqy kezdesýde 5:2 esebimen jeńiske jetken aǵylshyndyq klýb bul joly da jańylǵan joq. Qorytyndy esep 7:6. Qudaı buıyrsa, aıdyń sońyna taman fınalǵa joldama alǵan qos komanda «Real» men «Lıverpýl» aıqasyna kýá bolamyz.
Bıylǵy maýsymda «Lıverpýl» komandasy óz tobynda kósh bastap, 1/8 fınalda «Portýdy» 5:0, 1/4 fınalda bıylǵy aǵylshyn chempıony ataqty «Manchester Sıtıdi» 5:1 esebimen tize búktirýi fýtbol jankúıerleriniń tún uıqysyn tórt bóldi. О́ıtkeni «Lıverpýl» 2014 jyly Lýıs Sýares komanda sapynan ketkennen keıin oıyny qojyraǵan-tyn. Al qazirgi qarqyny basqa. Oıyn yrǵaǵy tolysqan, fýtbolshylar pozısııasyna berik. Komandanyń bul jetistigin mamandar mysyrlyq shabýylshy Muhamed Salahtyń arqasy deıdi. Basqasyn aıtpaǵanda, Chempıondar lıgasynyń jartylaı fınalynda «Romaǵa» qarsy oıynda Salah eki doptyń avtory atanyp, bıylǵy maýsymdaǵy 47-shi oıynda 43-shi golyn soqty. Osy kórsetkishimen-aq bul azamat Messı, Ronaldý, Neımar bastatqan kókjaldary shańǵa kómetin túri bar.
Sonymen álem fýtbolyndaǵy jańa juldyz Salah kim? Onyń tolyq aty-jóni – Muhamed Salah Hamed Galı. Egıpet eliniń óreni. 1992 jyly 15 maýsymda ortalyqtan shalǵaı Basıýne-Garbııa jerindegi Nagrıg atty kedeı aýylda týǵan. Jeti jasynan bastap aıaqdoppen áýestengen. Onyń ózinde sporttyq dop emes, elder laqtyryp tastaǵan eski-qusqy baıpaqtardy jınastyryp, jelimdep odan domalaq dop jasap alyp, tasyrlatqanda adamdar tańyrqap qaraıdy eken. Qaıdan bilsin el, bul buıra bas balanyń 10 jyldan keıin jumyr jerdi dúr etkizerin. Qysqasy, Muhamed Salah 14 jasyna deıin kóshe fýtbolynan uzap kete qoımaǵan.
Qysqasy, aýylda aq shańdy burqyratyp dop teýip júrgen bala bireýlerdiń kózine túsip qalyp, ony mysyrlyq fýtbol klýb «Mokavlýn» akademııasyna alyp barady. Osynda júrip 2010 jyly eresekter qataryna ótip, tól klýby «Mokavlýn» sapyna alyndy. Keıin «Ál Ahlıge» barady. 2011 jyly Egıpet ulttyq quramasyna qabyldanyp, kelesi 2012 jyly London olımpıadasy úshin júrgizilgen toptyq oıynda qarsylastar (Jańa Zelandııa, Brazılııa, Belorýssııa) qaqpasyna qos-qostan dop salyp, eýropalyq mamandardy jalt qaratty.
Sol jyldyń jazynda «Bazeldiń» sapynan tabylyp, Shveısarııa chempıonatynda 10 goldyń avtory atanyp, 11 dúrkin dál pas jetkizdi. Ásirese, Chempıondar lıgasynyń alǵashqy kezeńinde «Chelsımen» joly túıisken bazeldikter 2:1 esebimen aǵylshynnyń azýly klýbyn tize búktirdi. Osyndaǵy eki goldyń da avtory bizdiń keıipker. Sóıtip 2012 jyly Shveısarııanyń «úzdik fýtbolshysy» atanýmen qatar, Afrıka qurlyǵynyń jastar arasyndaǵy úzdigi degen marapatqa ıe boldy.
Muhamed Salah 2013 jyly shańyraq kóterip, úılený toıyn ózi týǵan jupyny aýylda ótkizip, aqsaqaldardy tórdiń basyna shalqytyp qoıdy. Qyzyq bolǵanda ataǵynan at úrketin toı qonaqtaryna bosaǵadan oryn tıipti. «Bul qalaı?» degenderge Salah: «Allanyń aldynda adamdardyń bári birdeı, endeshe men qalaı olardy jiktemekpin» degen de qoıǵan.
Úılený toıynan keıin ony jazǵy transfer kezinde «Chelsı» qataryna alyp, Salahqa bes jarym jyl eshqaıda ketpeıtini jaıly shart jasasty. Salah «Chelsı» Chempıondar lıgasynda topjarǵan 2014 jyly 13 dúrkin alańǵa shyqty. Biraq chempıonat aıaqtalmaı jatyp ony ıtalııalyq klýb «Fıorentına» jalǵa alady. Ile-shala Salahqa «Roma» quda tústi. Bul komanda sapynda eki maýsymda 65 oıyn ótkizip, 29 goldyń avtory atandy. Osy tusta «Lıverpýl» sońǵy úsh jyl boıy maýsymdyq oıyndarda 14 goldan asa almaı pushaıman kúı keship júrgen-tin. Bundaı abyroısyzdyqtan qutylýdyń joly retinde klýb qojaıyndary bapker Iýrgen Kloppqa «komandany aıaǵynan tik turǵyzatyn fýtbolshy tap, ákesiniń qunyn surasa da beremiz» deıdi. Klopptyń tapqany Muhamed Salah. Sóıtip «Roma» sapynda atoılap júrgen jigitti «Lıverpýl» 42 mıllıon eýroǵa satyp aldy. Saýdany qymbatsynǵandar «Mundaı somaǵa eki myqty shabylýshy alýǵa bolar edi» dep kúńkildegen. Qyzyq bolǵanda Iý.Klopp Salahtan aıyrylmaý úshin onyń qunyn (alda-jalda satylar bolsa) 225 mıllıon eýroǵa kóterip tastady. «Shydasań osy, shydamasań ármen júr» degendeı. Eger bul transfer iske asatyn bolsa, álemdegi eń qymbat oıynshy retinde tirkeleri sózsiz. Qyzyq bolǵanda álemniń baı klýbtary «Real», «Barselona», PSJ joǵarydaǵy somaǵa keńkildep kúlip, «qajet bolsa Salahty satyp alamyz» dep otyr. Soǵan qaraǵanda dindes baýyrymyz álem fýtboly tarıhynda eń qymbat oıynshy retinde tirkeletin sııaqty.
Osylaı jazǵy transferde «Romadan» «Lıverpýlge» aýysqan Salah 29 kezdesýde 23 gol soǵyp, 8 dúrkin dál pas bergen eken. Klýb tarıhynda buryn-sońdy qysqa merzimde dál bundaı nátıje kórsetken adam joq. Tipti bulaı jasaý ataqty Lýıs Sýarestiń de qolynan kelmepti. Klýb bapkeri Iýrgen Klopp: «Eger Salah osy ekpinnen jańylmasa, álemdik rekordtardyń bárin talqandaýy múmkin» dep boljaıtyn kórinedi.
Sonymen qatar Muhamed Salah – lıga tarıhynda sol aıaqpen 20 gol soqqan alǵashqy fýtbolshy. Kásibı mamandar aıtady: Salahpen ataqty Messıdiń oıyn órneginde uqsastyq kóp, biraq mysyrlyqtyń artyqshylyǵy – óte jyldam. «Bazel» komandasynyń bapkeri Hakan Iаkın Salahty «aıaqdoptyń Úseıini» degen eken. Iаǵnı ony ataqty jelaıaq Úseıin Boltpen shendestirgeni.
* * *
О́tken jyly Muhamed Salahtyń juldyzy ońynan týdy. Atap aıtar bolsaq, aǵylshynnyń «Lıverpýl» sapynda baby qanǵan tulpardaı arshyndap, arqyraǵan dúbiri tórtkúl dúnıeni eleń etkizgen 25 jastaǵy Salah «Afrıka qurlyǵynyń úzdik fýtbolshysy» ataǵyn aldy. «Bul marapat ońaı kelgen joq» depti eýropalyq baspasózderge lepes bildirgen Salah baýyr. О́ıtkeni qart qurlyqta atoılap júrgen afrıkalyq jigitter shash etekten. Osylardyń ishinen gabondyq maıtalman fýtbolshy Per-Emerık Obameıang («Arsenal») jáne Senegal fýtbol quramasynyń beldi oıynshy Sadıo Mane («Lıverpýl») úsheýi sheshýshi týrǵa ótip, 625 daýys jınaǵan mysyrlyq jeńiske jetti.
Al bıylǵy maýsymda ol «Lıverpýl» klýbynyń úzdik oıynshysy atanýmen qatar, aǵylshyn premer-lıgasynyń da úzdigi boldy. Salahtyń bul jetistigin «Islamnyń bedeli» dep túsingen Saýdııa patshasy oǵan Mekke qalasynan jer telimin syılady.
Osylaı Salahtyń mańyna marapattar úıirilip jatyr. Jýyqta kásibı fýtbol federasııasy ony «Jyldyń úzdik oıynshysy» dep tanysa, ile-shala «Eýropanyń úzdik aıaqdopshysy» ataǵyna usynyldy. Kelesi kezeń ne bolýy múmkin? Iаkı bul jigit álemniń eń úzdik fýtbolshysy ataǵyna laıyq ba, joq pa? Bul suraqqa kóptegen mamandar men aqparat ókilderi bir aýyzdan «ıá» dep jaýap bereri sózsiz.
Mysaly, ataqty aǵylshyn aıaqdopshysy Robbı Faýler «Salah keremet fýtbolshy. Eger ol álemdi moıyndatqysy kelse, birinshiden, Chempıondar lıgasynda komandasy top jarýy kerek, ekinshiden Egıpet quramasy álem chempıonatyna qatysatyndyqtan olar sensasııalyq oıyn kórsetýi shart. Osy ekeýin jasaı alsa, Salah «álemdi baǵyndyrdym» dep esepteı berýine bolady» depti.
Salahtyń arqasynda Mysyr fýtbol quramasy 28 jyldan keıin álem chempıonatyna qatysatyn mártebege ıe boldy. Fýtbol toıyn ótkizetin Reseımen bir topta oınaıdy. Qyzyq bolǵanda bul topta Lýıs Sýares bastaǵan Ýrýgvaı jáne Salahty týǵan uldaryndaı qadirleıtin Saýd Arabııasynyń quramasy bar.
* * *
Fýtbolshy ózi týǵan Nagrıg aýylyna mektep, balabaqsha jáne aıaqdoppen aınalysqysy keletin balalar úshin tolyq jaraqty alań turǵyzyp berdi. Aýyl jastary úılengen jaǵdaıda olardyń shyǵyny Muhamedtiń moınynda. Osylaı jaqsylyq jasap jatqan ulyn halqy qadirlemeı qaıtsin. Salah oqyǵan orta mektepke fýtbolshynyń atyn bergen eken. Nysanǵa adam esimin berý bizde qalypty oqıǵa bolǵanymen, Mysyrda bul neken-saıaq. О́tken jyly Egıpet ekonomıkasyn tyǵyryqtan shyǵarý qoryna 210 myń fýnt sterlıng aýdardy. Basıýn qalashyǵyna tolyq jaraqty aýrýhana salyp berdi. Mysyrdyń bir baıy «Tańda, Eýropanyń qaı qalasynan vılla syılaıyn» degende Sákeń: «Siz odan da ol aqshany meniń týǵan aýylym Nagrıgtiń paıdasy úshin jumsańyzshy», dep ótinipti.
Kóptegen adamdar «túbi osy jigit sonaý jyldary Lıber fýtbolshysy bolǵan J.Vea sııaqty óz eliniń patshasy bolatyn shyǵar» dep joramaldaıdy. Bul da ábden múmkin dúnıe.
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»