Surapyl soǵys syny

Tarıh she­ji­resinde Ekinshi dúnıe- júzilik soǵys, al burynǵy Keńes Odaǵynyń halqy úshin Uly Otan soǵysy atan­ǵan sol bir surapyl jyl­dardyń jylnamasyn­da talaı-talaı qazaq jaýyn­gerleriniń erlik ónegesi kómes­kilenip jatyr de­seńizshi. Solardyń biri – Uly Otan soǵy­synyń otty jyldaryndaǵy barlyq qıyn­dyqtardy bastan-aıaq keshken Aqmola oblysy, Qorǵaljyn aýdanynyń týmasy Qasen Ábildınovtiń maıdan joly.

Kózi tirisinde aǵamyz soǵys týraly áńgime bastalsa boldy, bul taqyryptan únemi jaltaryp ketetin. Tipti teledıdardan soǵys týraly kınolardy da qaramaıtyn. «Soǵys jyldarynyń sumdyǵyn sender estimeı-aq qoıyńdar, qıyn­dyǵyn kórmeı-aq qoıyń­dar», dep azar da bezer bolatyn. Bir kıer kostıýminiń keý­desi ordender men medal­darǵa toly aǵamyzdyń soǵys týraly estelik aıtýdan nege qashqaqtaıtynyn túsinbeý­shi edik. Sóıtsek adam tózbes aýyrt­­­palyqtardy basynan ót­kergen soǵys soldaty sol jyl­dardyń sumdyǵyn qaı­talap eske alýǵa da júreksinedi eken ǵoı.

Ata-anasynan jastaı aıy­rylǵan Qasen Ábildınov jas­tyq shaǵyn jer-jerlerde Keńes ókimeti qurǵan jetim bala­lar úıinde ótkizipti. Buǵa­nasy bekip, óz qoly óz aýzyna jete bastaǵan kezde ony bala­lar úıiniń ákimshiligi FZO-ǵa (fabrıchno-zavodskoe obýche­nıe) jiberedi. Osy oqý ornyn bitirgennen keıin elge ora­lyp, Aqmola deposynda ma­shınıstiń kómekshisi bolyp eń­bekke aralasady. Biraq eńbek jo­lyn bastaǵanyna jylǵa tol­maı jatyp, soǵys bastalyp maıdanǵa attanady. Bir top qazaq jastary bir-eki aı soǵys ónerin úırenip, Batys Ýkraı­na maıdanynyń qandy qyr­ǵynyna qosylady. О́mir men ólimniń arasynda arpalysa júrip ol áskerı ómirdiń qıyndyǵyna da tóseledi. 1942 jyly aýyr shaıqas kezinde bir qolynan jaralanyp, dalalyq gospıtalda emdeledi.

Gospıtaldan emdelip shyq­qan Qasen Ábıldınovti oq pen ottyń dámin tatqan tájirı­beli jaýynger re­tinde ser­jant ataǵyn berip, qaıta­dan qyr­ǵyn shaıqastarǵa salady. 1943 jyly ol úlken áske­rı paradqa qatysyp, dıvızııa komandıriniń alǵys hatyn alady. Sóıtip shybyn janyn shúberekke túıgen qazaq jaýyngeri KSRO shekarasyn azat etip, Eýropa topyraǵyna taban tireıdi.

1944 jyldyń kúz aılarynda jeńis joldarymen jaý ordasyna ekpindeı jyl­jy­ǵan Keńes áskeri fa­shısterdiń qatty qarsy­lyǵyna tap bolady. Sol jyldyń qarasha aıynda birneshe táýlikke sozylǵan shaıqasta talaı jaýynger opat bolady. Mine, osyndaı bir surapyl shaıqas kezinde dál janynan jarylǵan snarıad Qasen Ábıldınovtiń bir aıaǵyn tizeden joǵary julyp túsedi. Kenıngsberg áskerı gospı­talinde  jatyp Qasen aǵamyz Uly Jeńisti qarsy alady.

Soǵystan keıin jalǵyz aıaqpen elge oralǵan jaýynger kúıregen sharýa­shylyqty qalpyna keltirý isine belsene aralasady. Qudaı qosqan qosaǵy Saǵat Toqpanova ekeýi 7 qyz, 3 ul tárbıelep ósiredi. Surapyl soǵystyń synynan súrinbeı ótken jaýyngerdiń urpaqtary búginde onyń óshpes erligin úlgi tutady.

Muratbek OSPANOV

ASTANA