Álem elderiniń arasynda kólemi jaǵynan toǵyzynshy oryn ıelengen keń-baıtaq jerimiz aıdyn kólder men sarqyraı aqqan ózenderge baı. Sonyń ishinde Aqtóbe oblysynyń aýmaǵynda Aral ekologııalyq daǵdarysynan zardap shekken aımaqtyń aýa raıyna qolaıly áserin tıgizetin erekshe sý aıdyny Shalqar kóli ornalasqan. Alaıda qazirgi tańda osy erekshe sý aıdynynyń apat aldynda turǵany ózekti máselege aınalyp otyr.
Kóldiń sýyn sharýashylyq, turmystyq maqsattarda úzdiksiz paıdalaný úshin sonaý 1937 jyldan bastap aýqymdy gıdroınjenerlik nysandar salynǵan. Osynaý sý qurylystary men bógetter, tarmaqtalǵan sý qubyry jelileri jáne sorǵy stansalary 2012 jylǵa deıin bir de bir jańartý jumystary júrgizilmegendikten, apattyq jaǵdaıǵa jetken. Sonyń saldarynan Shalqar kóli aıdynynyń otyz paıyzdan astamyn sý ósimdikteri basyp ketken, al kóldiń túbinde 1,5 metr tunba jınalǵan.
О́tken jyldary kóldiń sý qory 25 mln tekshe metrdi qurasa, búgingi kúni 6-7 mln tekshe metrden aspaıtyn sý qalǵan. Bir kezderi kóldiń tereńdigi 15 metrge jetse, búgingi kúni sý deńgeıi 5 metrge deıin tómendegen.
Bul ahýaldy tótenshe apat sanaımyz. Aqtóbe oblysynyń bılik pen quzyrly memlekettik organdary máseleni óz tarapynan sheshýge tyrysyp keledi. 2006 jyly jergilikti bıýdjet esebinen Shalqar kóliniń túbin tazartý jáne gıdrotehnıkalyq qurylǵylaryn qaıta qalpyna keltirý jóninde eki tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme (TEN) jasalyp, Qorshaǵan ortany qorǵaý respýblıkalyq baǵdarlamasyn júzege asyrý boıynsha is-sharalar josparyna engizilgen.
Biraq aıtylǵan baǵdarlama tolyq qarjylandyrylmaǵandyqtan Shalqar kóli jobalary boıynsha qarajat bólinbegen. Osyǵan baılanysty qarajatty jergilikti bıýdjet esebinen kezeń-kezeńmen bólý týraly sheshim qabyldanǵan. 2010-2012 jyldar aralyǵynda kóldiń gıdrotehnıkalyq qurylǵylaryn qaıta qurý jumystary júrgizilip, 204,3 mln teńge ıgerilgen.
2011 jyly «Aqtóbe oblysy Shalqar aýdanyndaǵy Shalqar kóliniń túbin tazartý» jobasyna túzetý júrgizilip, tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme barlyq qajetti kelisimder men memlekettik saraptamadan ótken. Alaıda jergilikti bıýdjettiń múmkindigi jetkilikti bolmaǵandyqtan, negizdemeniń keıbir talaptaryn respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarjylandyrý týraly usynys-talaptar birneshe ret salalyq mınıstrlikterge joldanǵan. Búgingi kúnge deıin bul másele sheshimin tappaı keledi.
Sonymen birge ótken merzim ýaqytynda tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirleý barysyndaǵy ınjenerlik-geologııalyq zertteýler eskirgendikten, zertteý jumystaryn qaıta jasaý qajettiligi týyndady. Sondyqtan 2017 jyly jańadan TEN ázirleýge oblystyq bıýdjetten 30,5 mln teńge kóleminde qarajat bólingen. Qazirgi tańda jobaǵa tıisti memlekettik saraptama jasalýda. Jobanyń aldyn ala quny 3 149,9 mln teńgeni quraıdy.
Osy sý aıdynynyń barlyq Aral aımaǵy úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigin eskere otyryp, biz Premer-Mınıstr B.Saǵyntaevqa depýtattyq saýal joldap, Shalqar kóliniń túbin tazartý jobasyn ári qaraı júzege asyrý maqsatynda respýblıkalyq deńgeıde yqpal etýin suradyq.
Marat TAǴYMOV,
Senat depýtaty