Ertegi keıipkerlerin keıipteı bilemiz be?

Shyndy­ǵyna keler bolsaq, qazirgi qazaq ba­lasy ultymyzdyń ejelden kele jatqan qııal-ǵajaıyp erte­gi keıip­kerleri ornyna jahan­nyń jan-jaǵynan quıylyp jat­qan aqparat tasqynynda batys­tyń «Marvel» sııaqty amerı­ka­lyq komıks shyǵaratyn iri kom­pa­nııalarynyń oıdan quras­tyrǵan qaharmandaryn pir tu­tady. О́kinishtisi, halyq aýyz áde­bıetimizdiń ulttyq qundylyqtarǵa toly mol muralary oqylmaıtyn kitaptar tiziminiń ishinde qalyp barady. Qazirgi ýaqytta bala ki­tap oqýdy azaıtyp, gadjetterge jipsiz baılanǵan. Osy rette ba­badan balaǵa qalǵan qundy rýhanı qazynany jas urpaqtyń qolyndaǵy planshetke kóshirý, er­tegi mazmunyn bildiretin ıllıýs­trasııa arqyly ertegi keıip­kerleriniń keıpin naqty somdap, olardy oıyn, aýdıo, beınekórinis túrinde ulttyq ıdeıanyń utymdy qazyǵyna aınaldyrý búgingi kúnniń kezek kúttirmes máselesi der edik.

Jalpy, álem boıynsha balalardyń ertegi keıipkerlerine qyzyǵýshylyǵy basym. Tipti keıipker keskini arqyly da baldyrǵannyń ertegige degen qyzyǵýshylyǵyn oıatýǵa bolady. Aıtalyq, Kopengagende sý perisi «Rýsalochkaǵa» qola músinnen eskertkish ornatylǵan. Ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar ertegi keıipkeriniń músinin Edvard Erık­sen qashap shyqqan. Nátıjesinde, atalǵan belgi Danııa eliniń ulttyq nyshandarynyń birine aınalǵan. Ony tamashalaý úshin balalar túgil myńdaǵan týrıst pen qala qonaqtary jaǵalaýǵa baryp, ertegini eske túsiredi. 

Sol kezdiń ózinde erteginiń atasy Gans Hrıstıan Andersen shy­ǵar­masynyń keıipkerin «Carls­berg» syra qaınatý bıznesiniń negizin qalaǵan kásipkerdiń uly Karl Iаkobsen qolóner sheberi Edvard Erıksenge músin jasaýǵa shuǵyl tapsyrys beredi. Búginde júz jyldan beri turǵan bir ǵana músin tutas mádenıettiń tu­ǵy­ryndaı tańdanýshylaryn tamsandyrý ústinde. Eń bastysy, eleýsiz ǵana eskertkish arqyly este joq eski ertegi keıipkeriniń máńgilik beınesi qalyptasty.

Bul turǵyda osy ýaqytqa deıin ertegilerimizdegi ne­giz­­gi keıip­kerler beıne­le­ri men obraz­dary­nyń qa­lyp­­taspaýy kó­ńil­ge qaıaý túsi­re­di. Dál osyndaı jaǵ­­daı orys halqynda da bolǵa­nyn bilemiz. Biraq kórshi el osydan 100 jyldaı bu­ryn ózderiniń ataqty sýret­shisi Vıktor Vas­­nesov qyl­qalamy arqyly orys hal­qynyń ertegilerindegi negizgi keıipkerlerdiń obrazdaryn beıneleý týyndylaryna aınaldyrdy. Sol sýretshiniń arqasynda orystyń kıim úlgisi, oıý-órnegi, «Trı bogatyrıa», «Alenýshka», «Iva­nýsh­ka dýrachok», «Izbýshka na kýrınıh nojkah», «Ivan Sarevıch» sekildi erte­gi­le­riniń keıipkerleri halyqqa ke­ńinen tanymal boldy. Odan keıin Reseıdiń joǵary óner oqý oryndarynda kitaptardy sýretpen bezendirýdi oqyta­tyn arnaıy fakýltetter ashy­lyp, balalarǵa arnalǵan kitap­tardy bezendirýge kópte­gen mamandar daıarlanǵan.

Bul týraly eks-mınıstr Jaq­sybek Qulekeev bir suh­ba­tyn­da qazir kitap dúken­derine baratyn bolsańyz, jaq­sy órnektelgen qazaqsha er­tegi kitaptardyń óte az eke­­nin aıtady. «Árıne bas­qa til­derden aýdarylǵan er­tegi­ler jeterlik. О́kinishke qa­raı bizdiń halyq ertegi­leri kórkemdelip áli bas­padan shyqpaı jatyr, son­dyqtan balalarymyz bas­qa halyqtardyń jaqsy órnek­telgen ertegi kitaptaryn kóbi­rek oqıdy. Osy jaǵdaıdy es­ten shyǵarmaǵan jón. Eger bizdiń balalarymyz óz hal­qy­myzdyń ertegilerimen sý­­syndap óspese, onda olar qa­laı qazaq bolady? Bizde bul salada áli de jaqsy ma­man­dar jetispeıdi. Qazaq sýret­shileriniń ishinen biz­diń ertegilerimizdegi keıip­kerlerdiń obrazyn áli esh­kim naqty shyǵarǵan joq, son­dyqtan bul jaǵdaı kóp nársege tosqaýyl bolyp otyr. Osy máseleni memlekettik tapsyryspen iske asyrsa, onda jańa úlgidegi kóptegen ki­taptar shyǵar edi», deıdi J.Qulekeev.

Jalpy, memlekettik til­di damytý ınstıtýtynyń máli­metterine súıensek, qazaq fol­klorynda kezdesetin keıip­kerlerdiń jalpy sany 400-ge jýyq kórinedi. Onyń ishin­de mıftik keıipkerler, ertegi keıipkerleri, ańyz áń­gime keıipkerleri, batyrlar jyryndaǵy keıipkerler dep bólip kórsetse bolady. Instıtýt osydan birer jyl buryn folklor keıip­kerlerin birizdendirý jobasy aıasynda mıftik keıip­kerlerdiń mátindik sıpaty men olardyń sýreti beı­ne­lengen «Qazaqtyń mıf­tik keıipkerleri» atty ja­ńa jınaqtyń jaryqqa shyq­qanyn habarlaǵan bolatyn. Bul kitapta 41 mıftik keıipkerdiń sýreti men sıpattamasy berilgen. Ásirese balalarǵa óte qyzyqty Jel­aıaq, Kóltaýysarlardyń beı­ne­leri óte sátti shyqqan. Kitap­ty paraqtap otyryp, qazaq folklorynda kezdesetin keremet keıipkerlerdi kór­gende sheteldiń kez kelgen sý­perkeıipkerinen bizdiń bir ǵana Taýsoǵarymyzdyń ózi-aq asyp túsetinine senesiń. 

Atalǵan kitapty shyǵarýǵa muryndyq bolǵan fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Bıjomart Qapalbektiń pi­kirinshe, tárbıe belgili bir ıdealǵa súıenip júrgiziledi. Ol naqty bir kezeńde mádenı-áleýmettik ortada ómir súre­tin adamnyń obrazy bolýy tıis. 

– Aqparattar tasqyny ar­­qyly jas urpaq sanasyna sińip jatqan sheteldik jasandy keıipkerlerge qaraǵanda, tárbıelik máni zor ózimizdiń ulttyq keıipkerlerdi ıdealǵa aınaldyrý durys. Babalar sózin bala sanasyna jetkizý úshin ertegi qaharmandaryn jastar kúnde qoldanatyn elektrondy quraldarǵa en­gizý – búgingi basty mindet. Be­risi er­te­giniń sıýjetterin monı­tordan kóretindeı etip aýdıojınaqtar shyǵarý, ar­ǵysy qazaq ertegileri jeli­simen mýltfılmder jasaý – búgingi kezek kúttirmes máse­leniń biri. Eń bastysy, erteginiń keıipkeri mýlt­fılmde de, ertegi kitaptarda da, oıynshyq-fıgýralarda da, oqýlyqtarda da bir keıip­te, bir obrazda bolýy kerek. Iаǵnı, ár keıipkerdiń por­tre­ti jasalýy kerek. Olar­dy oqý­lyq, jınaq, mýlt­fılm tú­rinde shyǵaratyn shyǵar­mashylyq toptar osy prototıpten aýytqymaýy kerek. Sonda qazaq balasy ulttyq keıipkerlerin qaıda kórse de jazbaı tanıtyn bolady. Joǵarydaǵy jumysty qolǵa alýdaǵy basty maqsatymyz osy, – deıdi ǵalym.

B.Qapalbektiń aıtýy bo­ıynsha, osy maqsatta qylqa­lam sheberleri arasynda baı­qaý jarııalanǵan. Olardyń zert­­teýine súıensek, kitaptar men mýltfılmderde bir ǵa­na Aldarkóseniń jetpis túr­li beınesi kezdesedi. Osy­ǵan baılanysty fılologter men teo­log mamandar fol­­klor­lyq keıipkerlerdiń túr­-sıpaty naqty qandaı bo­lýy tıis ekenin bekitip, sýretshilerge Taýsoǵar, Saq­qulaq, Kóltaýy­sar syndy 34 ob­razdy usyn­ǵan. Sondaı-aq bul kitap ın­novasııalyq tehnologııalar kó­megimen búl­dirshinderge anı­masııalyq ónim daıyndaıtyn mekemelerge tegin taratylǵan. Shynymen de bala qaı oqý­lyqta Ertóstik ekenin, qaı oqý­lyqta Jelaıaq, Taýsoǵar ekenin bilmeı dal bolýda. Onyń astyna mátinmen jazyp qoımasa, bala ony bilmeıdi. Esesine  bala shetelden kelgen keıipkerlerdiń obrazdaryn jaqsy tanıdy. 

Endigi másele «Qazaqtyń mıf­­­­­tik keıipkerleri» kita­by­nan bólek, batyrlar jyry bo­ıyn­sha Alpamys batyr, Gúl­­­barshyn, Qarakózaıym, Baı­shubar, Qaraman, Taıshyq han, sondaı-aq lıro-epostyq jyrlar boıynsha Qozy Kór­pesh-Baıan sulý, Er Tarǵyn, Láı­li-Májnún sııaqty, tarı­hı jyrlardan Edige, Er Sa­ıyn batyrlardyń tul­ǵala­ry biriz­dendirilýi kerek. Olar­dyń mátindik sıpattamalary daıyn. Endi tek olardy sýret­shi­lerge be­rip, beınelerin som­­dat­sa­ jetkilikti. Árıne jaq­­­sy­ sýretshilerge jaqsy qa­lam­a­qy qajet. Osy turǵyda Elba­synyń «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha ult rý­­hanııatyna demeýshi bolatyn zer­­deli azamattardy bul iske kóp­­­tep tartýdy oılastyrǵan jón. 

Joǵaryda atalǵan kitapty quras­tyrýshylar halyq aýyz ádebıeti keıipkerleriniń por­tretterin birizdendirý máse­lesiniń tarıhyn ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń bir ǵasyr buryn jazǵan «Qara qyp­shaq Qobylandy» degen syn maqalasynan bas­ta­latyndyǵyn aıtady. Á.Bókeı­han atalǵan maqa­lada «Kitap betindegi sýret­te Qobylekeń bir nashar baqalshy bolyp salynǵan. Qazaqta maqal bar: «At erindi, er muryndy ke­ledi» degen. Sýrettegi Qo­by­landy batyr murnynan aıy­rylyp, pushtıyp tur. Orys­tyń úsh batyryn sal­ǵan Vasnesov sheberdiń kar­tınasy bar. Bul ashyq hat­tyń syrtyna basylyp, 5 tıyn­ǵa satylady. Osy orys batyrlardyń sýretterine qa­ra­saq, Qobylandy batyrǵa min­gizgen boz aıǵyr Dobrına Nıkıtıchtiki. Qobylandy batyr ózi Alesha Popovıch, kún salyp qaraýy Ilıa Mýromes kórinedi. Bul meniń jorýym ras bolsa, «Qobylandyny» basqan basqarma adasqan. Bul uıat. Muny mádenı jurttarda urlyq deıdi. Kitapty qaıta basqanda Qobylandy batyr­dyń óziniń sýretin de, aty­nyń sýretin de jyrdaǵy ja­zýǵa dál qylyp berý kerek. Taıbýryldy tıajelovoz aı­ǵyr­ǵa aıyrbastaǵanǵa qazaq kózi uıalady», dep jazady.

Al qazaq tili men áde­bıeti pániniń muǵalimi, Bilim be­rý isiniń úzdigi Bolat Tá­ńir­bergenulynyń pikirine súıensek, sheteldik «О́rmekshi adam» men Er Tóstikti múldem salystyrýǵa kelmeıdi. Sebebi amerıkalyq keıipkerlerdiń kóbi oıdan qurastyrylǵan. Ony bir ǵana kompanııa jasap shyǵardy. Bylaısha aıtqanda, naryqqa ózderiniń brendi re­tinde usyndy. «Bizdiń Er Tó­s­tik, Alpamystarymyz ha­lyq jadynan jaralǵan ańyz-tulǵalar. Olardy biriz­den­dirý qıyn. Birizdendirse de myqty kompanııa qolǵa alýy qajet bolady. Shyn­dy­­ǵynda sheteldikter óz­deriniń baı aýyz ádebıeti bol­maǵandyqtan jasan­dy keıipkerlerdi oılap shyǵardy. Biz olardy birizdengen ómirsheń keıip­kerler dep oılaımyz», deıdi joǵary sanatty ustaz.  Aqyry qazaq ertegilerin qaryq qylyp oqyta almaıdy ekenbiz, balalarǵa jan-jaqty tanystyryp, qııal-ǵa­jaıyp ertegi keıipkerlerin kompıýterlik oıyndarǵa aı­­­nal­dyra almaıdy ekenbiz, tym bolmasa elimizdiń oblys ortalyqtarynyń kórnek­ti oryndarynda ertegi keıip­kerleriniń músinin ornatýdy qolǵa alǵan jón. Mysaly, «Ǵajaıyptar elinen kelgen qyz» atty belgili aǵylshyn ertegisindegi Alısa beınesi Nıý-Iorktegi saıabaqta 1959 jyly ornatylǵan. Jazý­shy ári matematık Lıýıs Ker­rolldyń keıipkeri músinshi Hose de Krıftdyń arqasynda jurt nazaryn aýdartty. Mu­ny Djordj Delakort esimdi azamat balalarǵa tartý etken. 

Reseıdiń Máskeý mańyn­daǵy Ramenskoe qalashyǵynda jazýshy Edýard Ýspenskıı shyǵar­malaryna arqaý bol­ǵan Chebýrashka men Gena­ǵa 2005 jyly músin tur­ǵyzyldy. Tipti osy qalada el súıispenshiligine bólen­gen «Vınnı Pýh ı vse-vse-vse», «Kanıkýly v Pros­­to­kva­shıno», «Ný, pogodı!» se­kil­di mýltfılm arqyly ta­nys keıipkerlerge músin qoıyl­­ǵan. 

Demek bala tárbıesimen búginde «Balapan» telearnasy nemese bes-alty kitap aınalysa almasy anyq. Osydan on shaqty jyl buryn belgili óner juldyzdary Qydyráli men Qaraqat «Valbala» kom­pa­nııasyn quryp, Qazaq­stan­daǵy eń alǵashqy qazaq ti­lin­de sóıleıtin, án salyp, bı bı­leı­tin ınteraktıvti oıyn­shyqtardy óndirip, na­­ryqqa engizdi. Kez kelgen qoǵamnyń ornyqty da­mýynyń kepili óskeleń urpaq tárbıesi deı­tin bolsaq, bala boıynda óz jerine, týǵan tiline, ult­tyq mádenıetine degen ma­­hab­baty men qur­metin qalyp­tas­­tyrýdyń asa mańyzdy joly sapaly oıyn­shyqtar óndirý. Atalǵan kom­panııanyń málimetterine qarasaq, qazirgi ýaqytta eli­mizge 47 memleketten oıynshyqtar ákelinedi eken. Osyny eskere kele, olar zamanaýı ınnovasııa talaptaryna saı, mazmuny men túri qazaqy, ulttyq úlgidegi balalar oıynshyqtaryn jáne «Valbala» oqý-ádis­temelik keshenin jasap shy­ǵardy. Alaıda bir ǵana «Valbala» elimizdiń óskeleń urpaǵynyń suranysyn tolyq qanaǵattandyra almaı­tyny belgili. Sondyqtan al­dy­men kitapta sıpattamasy bar batyrlardy, bı­ler­di, sheshenderdi, sáı­gú­lik tul­par­lardy oqyta oty­ryp, olardy balanyń elektrondy oqýlyǵyna, mýlt­fılm­­derine, jarnama­lyq aq­parattarǵa, jas balalar qu­raıtyn mozaıkalarǵa, stıkerlerge, kóshedegi músin­derge kóshirsek, aldymen keıip­kerlerdi jazbaı tanıtyn ur­paq ósedi, keıin ol urpaq ózi sý­syndaǵan ertegilerdiń ıdeıasymen ult­qa qajetti ulaǵatty býyn qalyptastyrar edi. Áıt­pese batystyń ıdeologteri qoldan, oıdan shyǵarǵan bas­­tary úshburyshty, tórt­buryshty jasandy quby­jyq keıipkerleri (Spanch Bob, Patrık syndy túsiniksiz tul­ǵalar) balalarymyzdyń sa­nasyn ýlap, ata-babamyz qaldyrǵan mol mura kúresinde qalýy ábden múmkin.

Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan»