Jahandyq aýqymdaǵy sheshimder izdestiriledi

Búgingi tańda álem elderi óz resýrstaryn tıimdi paıda­la­nýdyń joldaryn belsendi túrde izdestirýde. «Ekonomıkalyq zert­teýler ınstıtýty» AQ Stra­tegııalyq ázirlemeler jáne ekonomıkalyq zertteýler or­talyǵynyń dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Bahytgúl Hambar aıtyp ótkendeı, Birikken Ulttar Uıymyna múshe memleketter qabyldaǵan 2030 jylǵa deıingi turaqty damýdyń kún tártibi maquldanǵan. Osy qujatqa sáıkes barlyq memleketter turaqty ekonomıkalyq ósim, áleýmettik damý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý arqyly ortaq jetistikke jetý úshin birlesip jumys isteýi kerektigi aıtylǵan. 

– Turaqty damý maqsattary jahandyq deńgeıde ǵana emes, Qazaqstan úshin de óte ózekti másele. Sol sebepti Astanada óte­tin forým barysynda teńizge shy­ǵýǵa múmkindigi joq damýshy memleketterdiń jetistikke je­týi máseleleri jeke sessııa­da talqylanady. Atalǵan sessııa­ǵa BUU damýshy elder boıyn­sha joǵary ókil Fekıta­moeloa Ýtoıkamandý qatysady dep kútilýde. Sessııa aıasynda ózara pikir almasý teń quqyly ınklıýzıvti álem qa­lyp­tastyrýdyń tıimdi tetikterin aıqyndaýǵa múmkindik beredi dep sanaımyn,– deıdi Bahytgúl Hambar.  

Dúnıe júziniń jetekshi sarapshylarynyń paıymdaýynsha, búgingi tańda jahandyq ekonomıkadaǵy problemalardy belgili bir ulttan nemese memleketten áldeqaıda aý­qymdy deńgeıde, ıaǵnı jahan­dyq deńgeıde ǵana sheshýge múm­kindik bar. Mundaı syn-tegeý­rinder búkil adamzattyń birle­sip áreket etýin, ortaq kúsh-ji­gerin talap etedi. Osy tektes prob­lemalardyń qatarynda klımat­tyń jahandyq jylynýyn, res­ýrstardy kádege jaratýdy, ha­lyqaralyq saýda men qaýip­siz­dikti, memleketaralyq ózara áre­ket­testikti atap ótýge bolady. 

2030 jylǵa deıingi aralyqta ha­lyq­aralyq qatynastardyń ne­gizgi faktory iri damýshy elder­diń uly derjava mártebesine ıe bo­lýy­men baılanysty bolýy múm­kin. Osy ýaqyt aralyǵynda Qytaı jáne basqa da keıbir damýshy elder álemdik saıasatty aıqyndaıdy. 

Sońǵy onjyldyqta, halyqara­lyq saýdanyń ósý qarqynynyń aıtarlyqtaı tómendeýi barysynda ekonomıkalyq yqpaldastyq jańa sıpatqa ıe boldy. О́ńirlik yq­paldastyq qurylymdaryn iri­lendirý, dúnıe júzindegi kósh­bas­shy ekonomıkalardyń belsen­di qatysýymen asa aýqymdy óńir­lik saýda kelisimderin qurý úde­risi beleń aldy. Kóshbasshy ekono­mı­kalardyń arasynda ózara mega­se­riktestik qurý, ony odan ári ul­ǵaıta túsý álemniń jetekshi el­deri­niń ekonomıkalyq jáne saıa­sı kún tártibindegi mańyzdy ba­ǵyt­tardyń birine aınaldy.

Qazirgi jaǵdaı biraz ózgerdi. Búgingi tańda qandaı da bir memlekettiń gúldenýi, jahandyq ekonomıkadaǵy onyń róli men or­ny belgili bir dárejede ulttyq múd­­delerin qorǵaı otyryp, ınte­gra­­sııa­lyq birlestikterde tıimdi ju­mys isteý qabiletine baılanys­ty bolmaq. Kapıtaldyń almasýy men erkin saýda arnasyn keńeıtýde aıtarlyqtaı alǵa basý baıqalady. Alaıda naqty jahandaný aýqymy, atap aıtqanda, ártúrli ulttyq jáne aımaqtyq naryqtardyń or­taq álemdik aǵzaǵa birigýi áli kún­ge deıin óte tómen kúıinde qa­lyp otyr. Álemde bolyp jatqan óz­ge­ris­terdiń kópshiligi óńirlik ın­te­gra­sııanyń qarqyn alýy ǵana. 

Halyqaralyq ekonomıkanyń mańyzdy bóligi retinde joǵaryda aıtylǵan úderisterdiń bizdiń eli­miz úshin de ózekti ekendigi tú­si­nik­­ti. Osy trendke ilesý úshin eli­­­­miz­de birqatar jumystar qol­­­­ǵa aly­nyp jatqanyn aıta ketý kerek. Mem­leket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaq­stan­­­nyń úshinshi jańǵyrýy: jahan­­­dyq básekege qabilettilik» atty Jol­daýyn júzege asyrý maq­­satynda óńdelgen ónerkásip ónim­derin eks­­port­taýdy kúsheıtý úshin Úki­met Ult­tyq eksport stra­te­gııa­­syn be­­kit­­ti. Eksportty damy­­tý tike­leı min­deti bolatyn «KazakhExport» ulttyq kompanııa­sy quryldy, Eksporttyq saıa­sat keńe­s­i qalyptasty. Úkimet ta­rapy­nan ónerkásip ónimderin shetelge shy­ǵarýmen aınalysatyn 400 kom­panııaǵa bas-aıaǵy 47,6 mlrd teńge kóleminde qarjylaı qoldaý kórsetildi. Iаǵnı, elimizdegi árbir tórtinshi eksporttaýshy kóme­k­pen qamtyldy deýge bolady.

Osy atalǵan jumystar az ýa­qyt ishinde jemisin bere bastady. Qabyldanǵan is-sharalar jáne yn­ta­landyrýlardyń arqasynda ótken jyly óńdelgen ónimderdi eks­porttaý úlesi aldyńǵy jylmen sa­lystyrǵanda 32,5%-ǵa deıin ósti. Búgingi tańda Qazaqstannyń eks­porttaý geografııasy álemniń 115 elin qamtıdy. Bul 2025 jylǵa qaraı shıkizattyq emes eksportty eki esege ulǵaıtýdy kózdeıtin jos­parǵa saı keletin kórsetkish. 

Kólik ınfraqurylymyn damytý ulttyq ekonomıkany jahan­dyq ortaǵa biriktirýdiń mańyzdy faktory. Osy maqsatta «Nurly jol» memlekettik baǵdar­la­masy iske asyrylýda. Búgingi tań­da 4 myń shaqyrymnan astam res­pýb­lıkalyq mańyzy bar avto­jol­dar qaıta qurylymdalyp, jyl qorytyndysy boıynsha 600 shaqy­rym­dyq jańa baǵyttar ashyl­dy. Alashańqaıdan Qazaqstan arqy­ly Eýropaǵa jol tartatyn baǵyt, «Qorǵas» qurlyq porty, eldiń oń­tústigin Eýropamen baılanys­ty­ra­tyn jańa baǵyt boıyn­sha te­mir jol salý jobalary iske asyryldy. Qazaqstan uzyndyǵy 2700 shaqyrymdyq «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq avtomobıl jolynyń qurylysyn aıaq­tady. Tranzıttik áleýetti kúsheıtý transqazaqstandyq baǵyt­tardyń tartymdylyǵyn artty­ra­tyny málim. Qazaqstan men Qytaı­dyń taýar­laryn óńdeý 1,2 esege art­qany, ıaǵnı 222 myń konteı­ner­ge kó­beı­geni osyny kórsetip otyr. 

«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń áleýeti táýelsiz quqyqtyq júıesi jáne jeńildikti salyq rejimi bar aımaqtyq qarjy-ınvestısııalyq hab retinde iske qosylmaq. Bolashaqta «Astana» qarjy ortalyǵy Qazaqstannyń qarjylyq ınfraqurylymynyń negizi, búkil Ortalyq Azııa aımaǵy­nyń qarjy habyna aınalýǵa tıis. 

Soǵan qaramastan, el ekonomıkasyna salynyp jatqan ınvestısııalar áli de bolsa jetkiliksiz. Bú­gingi tańda elimizge quıylyp jat­qan sheteldik ınvestısııanyń 55-78 %-y – tikeleı óndirýshi sa­la­larǵa, 19-36%-y – qarjy, saq­tan­dyrý nemese bólshek saýda sııaq­ty sektorlarǵa, bar bolǵa­ny 2-17%-y ǵana joǵary quny bar salalarǵa, atap aıtqanda, metall óńdeý ónerkásibine salynady eken. Bul teńgerimdi ózgertý úshin ult­tyq ınvestısııalyq strategııa negizinde ınvestısııalar tartý baǵ­darlamasy ázirlengen. Atal­ǵan st­rategııanyń negizgi maqsaty qolaı­­ly ınvestısııalyq ahýal qa­lyp­­tas­tyrý, tıimdilikti art­ty­rýǵa baǵ­darlanǵan ınvestısııa­lar tartý. 

2017 jyly jahandyq ekonomıkada azdaǵan ósim baıqalǵany belgili. Qazaqstan Prezıdenti ja­nyn­­daǵy Strategııalyq zertteý­ler ıns­tıtýty dırektorynyń oryn­­­ba­sary, saıası ǵylymdar dok­­tory Sanat Kóshkimbaevtyń sózi­ne qa­r­a­ǵan­da, halyqaralyq sarap­­shy­­­lar bıyl bul kórset­kish­­­tiń kóńil kónshiterlikteı bol­maýy múm­k­in degen boljam jasap otyr. 

– Taıaý jyldar álemdik ekonomıkada ǵana emes, álemdik saıasat­ta jáne halyqaralyq qatynastar­da birshama kúrdeli bolady. Birqa­tar memleketterdiń saıası damýda, shet­­el­dik áriptesterimen arada qa­ty­­nas ornatýda túrli synaq­tarǵa ushy­raıdy. AQSh-tyń saıa­sı yq­paly, Koreı túbegindegi jáne Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaılar dúnıejúzilik saýdanyń ósimin te­jeýi múmkin. Dúnıejúzilik eko­no­mıkanyń bolashaǵy negizi­nen eki prınsıpti máselege tire­ledi: jahandyq ekonomıkanyń Qytaı­dyń, Úndistannyń, Brazı­lııa­nyń, OAR-dyń jáne basqa da mem­le­ket­terdiń kúsheıip kele jatqan róline beıimdelýi jáne jahandyq ekonomıkalyq basqarýdyń jańa júıesi. Qazaqstan 17-19 mamyrda ótetin Astana ekonomıkalyq forýmy arqyly jahannyń tamyr soǵysyn baqylap otyrýǵa múddeli, – deıdi Sanat Kóshkimbaev. 

Ǵalymnyń paıymdaýyn­sha, bú­gingi tańda adamzat jahan­­dyq ekonomıkanyń jańa tehno­lo­gııa­lyq platformaǵa ótý tabal­dyryǵynda tur. Tehnologııalyq ınnovasııalardyń jedel damýy aldaǵy 5-7 jyl ishinde ınno­va­sııa­­lardy eń basty artyqshy­lyq­qa aınaldyrady. Tehnolo­gııa­lyq progrestiń nátıjesinde damy­ǵan elderdiń utatyny qazir­diń ózinde aıqyn baıqalyp otyr. 

Damýshy elder men damyǵan e­lderdiń arasyndaǵy tehnolo­gııa­lyq jáne sıfrly aıyrmashylyq aldaǵy ýaqytta ekonomıka sa­lasy­na da yqpalyn tıgizip, atal­­ǵan elderdiń ekonomıkalyq áleýe­t­iniń alshaqtyǵy odan ári ul­ǵaıa túsýi múmkin. Damýshy elder­diń ara­synda qaısysy teh­nologııalyq jań­­ǵyrýdy tabysty júzege asyryp, óz ónimin álemdik naryqqa ótkize alsa, sol el kóshbasshyǵa aınalady. 

Geosaıası qarama-qaıshylyq­tar­dyń kúsheıýi, aýqymy jaǵynan buryn-sońdy bolyp kórmegen sank­sııalyq soǵystar da ekonomıka salasyna yqpal etýshi fak­tor­lardyń biri. 

– Reseı men Batystyń arasyn­daǵy teketires – Qazaqstan úshin mańyzdy dúnıejúzilik deńgeıdegi problemalardyń biri. Mundaı jaǵdaıda Qazaqstan sheshýshi oıynshylarmen qarym-qatynasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa tıis. Astana – eýrazııalyq yqpaldastyq bo­ıynsha Reseıdiń odaqtasy, Sırııa daǵdarysynyń mámilegeri. Son­daı-aq Eýroodaqpen jáne AQSh-pen aradaǵy qatynastardy bir­tindep damytýǵa baǵyttalǵan bas­qa da beıbitshil bastamalardyń av­tory. Aldaǵy ýa­qyt­ta AQSh, Reseı, Qytaı syndy sheshýshi basty oıynshylarǵa qatysty tıimdi strategııany júze­ge asyratyn ýaqyt keledi, – deıdi Strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary.

Sanat Kóshkimbaev aıtyp ót­kendeı, dúnıejúzilik energe­tı­kalyq naryqtaǵy sheshýshi aımaq – Taıaý Shyǵysta da sońǵy ýaqytta turaqsyzdyq faktorlary aıtarlyqtaı ósip barady. Birneshe jylǵa sozylǵan, áli de jalǵasyp jatqan Sırııa daǵ­darysy álemdik jáne aımaqtyq der­javalardyń arasyndaǵy tar­tysty ýaqyt ótken saıyn kúsheı­týde. AQSh-tyń boljap bilý qıyn­ǵa soqtyratyn strategııasy Taıaý Shyǵys aımaǵyndaǵy ahýaldy odan ári ýshyqtyryp jiberdi. Va­shın­g­tonnyń Ierýsalımdi Iz­raıl­diń astanasy dep moıyndaýy Arab elderi men Izraıl ara­syn­daǵy tartystyń ýshyǵý qaýpin odan saıyn kúsheıtip jiber­di. AQSh-tyń Taıaý Shyǵys­taǵy odaq­tastarynyń basym kópshiligi Va­shıng­tonnyń bul qadamyn synǵa aldy. 

Túrkııa AQSh-tyń yqpaly­nan alystaı túsýge nıetti, Eýroodaq­pen aradaǵy qarym-qatynastaryn da qaıta qarastyrýǵa kóshti. Bul eldiń batystaǵy odaqtastarymen jáne áriptesterimen baılanysyna keri áserin tıgizýi ábden múm­kin. Ǵalymnyń paıymdaý­lary­na ıek artsaq, taıaý eki jyl­da álem­de jáne aımaqta ma­ńyz­dy sa­ıa­sı turaq­syzdyqtar baı­qalýy múm­kin, al irgeles el­der­degi oqı­­ǵa­lar Qazaq­­stanǵa da áse­rin tı­giz­besine ke­pil­dik joq. Osy­ny eskere oty­ryp Qazaq­stan jahan­­dyq aýqym­daǵy geo­eko­no­mı­­kalyq teńsiz­dik­te­rge qaraı ózi­niń saıasatyn qalyptastyrýy kerek. Bul syn-tegeýrinderge qar­sy jaýaptardyń biri – syn-qater­lerdi aldyn ala boljaý strategııa­sy. Bitimgerlik bastamalar kóterý, Astananyń halyqaralyq qa­tynastardaǵy asa mańyzdy pro­­ble­malardy talqylaý alańy retin­de bel­sen­dilik tanytýy osy baǵy­tta jasalatyn mańyzdy qadam. Al Asta­na eko­no­mı­ka­lyq forýmy te­ńge­rim­­di ult­tyq damý strategııa­syn izdeýdiń mańyzdy tetigi deýge bolady. 

Elorda tórinde ótetin forým­nyń basty taqyryptarynyń biri – «Resýrstar álemi». Búgingi tań­da tirshilikke qajetti tabıǵı resýrstar tapshylyǵy, olardy tıimdi paıdalaný máselesi álemdik qoǵamdastyqty tereń oılanýǵa májbúrleýde. Jer sharyndaǵy halyq sany men orta taptyń úlesi 2030 jylǵa qaraı 3 mlrd adamǵa deıin kóbeıetinin eskersek, suranysty qanaǵattandyrý úshin azyq-túlik óndirisin 50%-ǵa deıin ósirýge týra kelmek. Al bul qo­symsha sý men energııa resýrs­taryn talap etedi. Halyq­aralyq ener­getıkalyq agenttik 2030 jyl­ǵa qaraı energııany tuty­ný kólemi álemde 40%-ǵa deıin ul­ǵaıady dep boljamdaýda. Sa­rap­­shylar baǵamdaýy boıynsha, osy kezeńde sý resýrstarynyń qory men tutyný arasyndaǵy ja­han­­dyq aıyrmashylyq 40%-ǵa jete­di, mıllıardqa jýyq adam sý ta­p­shylyǵyn bastan keshýi múm­­kin. Azyq-túlik baǵasy da eki esege deıin qymbattaýy yqtımal. Azyq-túlikke degen suranystyń kúrt ósýin qanaǵattandyrý úshin memleketter men jekelegen oıynshylar agroónerkásiptik keshen ónimdiliginiń eleýli ósýin kamtamasyz etýi tıis, oǵan bıotehnologııalardy endirý, onyń ishinde gendik ınjenerııany damytý esebinen qol jetkizýge bolady. 

Osy oraıda fermerlerdiń ju­mysty barynsha avtomattan­dyrýǵa múmkindik beretin túrli ınnovasııalyq sheshimderdi qol­danýyna negizdelgen aqyldy aýyl sharýashylyǵy tujyrymdamasy astyq ónimdiligin arttyrý men shyǵyndardy azaıtýǵa, qarjylyq kórsetkishterdi jaqsartýǵa múm­kindik beredi. BI Intelligence-niń jańa zertteýlerine sáıkes IoT (eginshiliktiń ozyq tehnolo­gııa­sy) aýyl sharýashylyǵyn jańa deń­geıge kótere alady. Ekolo­gııalyq eginshilik pen robot-tehnıkany úılestirý de jańa múmkindikterge jol ashpaq. 

Búginniń ózinde tutyný resýrs­tary men qoqystardy joıýdy qamtamasyz etý úshin Jer planetasyn 1,6 ese keńeıtý kerek. Problemany sheshýdiń tıimdi bir joly – qaıta óńdeý, qoqystardy jańa zattar men nysandarǵa aınaldyrý úderisi. Zattardy qaıtalap qoldaný qajettigin túsinýdiń artýyna sáıkes qoqystardy qaıta paıdalanýdyń jańashyl ádisterin oılap tabý qarqyn aldy, «jasyl revolıýsııa» uǵymy paıda boldy.

Qazaqstan mıneraldy resýrs­tar qory jaǵynan álemdik kósh­bas­shylar qataryna kiredi. Eli­miz­diń shıkizat bazasy álemde myrysh­tyń, volframnyń, ba­rıt­­tiń zerttelgen qory boıyn­sha – bi­rinshi, ýran, kúmis, qorǵasyn men hromıt boıynsha – ekinshi, altynnan – altyn­shy, munaıdan – on ekinshi, tabı­ǵı gaz qory boıynsha on tór­tinshi orynda. Qazaqstannyń óner­kásiptik óndirisiniń shıkizat­tyq qurylymy kúni búginge deıin el ekonomıkasynyń alǵa basýyn qamtamasyz etip qana qoımaı, sonymen birge jaqyn bolashaqta da eldiń damýynyń senimdi kózi. 

Búginde respýblıkanyń ekono­mı­kalyq ósiminiń basty negizi shıkizat áleýetin paıdalaný bolyp otyr. Dúnıejúzilik banktiń derek­terine súıensek, 2017 jyly Qazaqstandaǵy IJО́-niń naq­ty ósimi munaı sektorynyń keńeıýi­men baılanysty. 

Elimizdegi paıdaly qazba baı­lyq qoryn geologııalyq-eko­nomı­kalyq baǵalaý nátıjesi boıynsha ekonomıkalyq mańyzdy­lyǵy jaǵynan eń aldyńǵylary – kómir, munaı, mys, temir, qorǵasyn, myrysh, hromıtter, altyn, marganes jáne basqalar. Qazaqstanda óndirilgen qara jáne tústi metall rýdasy Japo­nııa, Ońtústik Koreıa, AQSh, Kanada, Reseı, Qytaı men Eýroodaq elderine eksporttalatynyn aıta keteıik.

«Qazaqstan-2050» Strategııa­sy­na sáıkes sý tapshylyǵy eli­miz úshin demografııalyq dısbalans, azyq-túlik qaýipsizdigi syn­­dy máselelerden keıingi syn-tegeýrinderdiń biri. Halyqty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin 2011 jyly «Aq bulaq» ba­ǵdar­lamasy qabyldandy. Ol keıinirek О́ńirlerdi damytý baǵdarlamasymen ushtastyryldy. 2020 jylǵa qaraı aýyldyq eldi mekenderdiń jartysynan astamy jer astynyń taza sýymen qamtamasyz etilýge tıis. Osy jos­pardy júzege asyryp qosymsha 1,9 mlrd tekshe metr sýdy jınaý úshin elimizdiń 7 oblysynda 22 sý qoımasyn salý josparlanǵan. Bul sý qoımalary 160-180 myń gektardan astam sýarmaly jerdi qamtıdy degen sóz. 

Sý daǵdarysynan shyǵýdyń taǵy bir mańyzdy faktory trans­shek­aralyq sýlardy ornyqty meńgerý bolyp tabylady. Qazaq­stan osy transshekaralyq sýlarǵa birshama táýeldi memleket, irgeles elderdiń osyndaı sý kózderin artyq paıdalanýy údep barady. Sýdy tutynýdyń jyl saıyn óse túsýi tushy sýly kólder men ózen­derdiń lastanýyn jáne joıylý qaýpin de týǵyzyp otyr. Demek, tranzıttik ózenderdi tıimdi paıdalaný jáne olardyń ekologııalyq jaǵdaıy turaqty túrde nazarda ustaýdy qajet etedi.

Sóz basynda aıtyp ket­ke­ni­mizdeı, Global Challenges­Sum­mit-2018 aıasynda jahandyq qoǵamdas­tyqty alańdatqan 11 túrli taqy­ryp boıynsha talqy­­laýlar bolady. Ondaǵy basty maqsat – dú­nıe­júzilik sarap­shy­lar qoǵam­dastyǵyna, tehnolo­gııalyq elıtaǵa, memlekettik basqarý ókil­­derine, iri korpora­sııa­­lar­dyń vızıonerleri men kóshbas­shy­la­ryna maǵynaly jaýaptar men ja­handyq aýqym­daǵy sheshim­derdi iz­destirýge múm­kin­dik týǵyzý. Tal­qy­laýdyń negizgi baǵyt­tary bo­ıyn­sha jeke sessııa­lar, pikir­talas­tar men dóńgelek ústelder ótedi.

Ádettegideı Astana ekonomı­kalyq forýmynyń bazasyndaǵy Global Challenges Summit-2018 eýrazııalyq kongresine qatysatyn halyqaralyq spıkerler týraly oqyrmanǵa az-kem aqparat usynyp otyrmyz. 

Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»