Tarıhı kezeńderge tarazy bola bilgen basylym

90 jyl – bir adamnyń ǵumyry úshin az emes, bir basylym úshin kóp emes. Sonaý 1921 jylǵy 15 qyrkúıekte Orynbor qalasynda alǵashqy nómiri «Qyzyl Qazaqstan» degen atpen jaryq kórgen «Aqıqat» jýrnaly kemel jasqa keldi. Bul kúnderi atalǵan basylym ótken-ketkenin túgendep, 90 jyldyq torqaly toıyn atap ótýde. «Aqıqat» jýrnalynyń me­reı­toıyna arnalǵan halyq­ara­lyq konferensııa ulttyq jýr­na­lıstıkanyń ustahanasy ispetti Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetinde uıym­das­ty­ryldy. Ýaqyttyń san qyrly tezinen súrinbeı ótken abyz jas­taǵy basylymnyń belestik bas­qosýyna jýrnaldyń ár kezeńdegi bas redaktorlary, avtorlary men jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdentteri qatysty. Dál osynda qarbalas kún­der­de alash arystarynyń armanyn jalǵastyrǵan jýrnal mereı­toıy­na arnaıy kelip qatysýǵa múmkindigi bolmaǵanymen, múd­de­les tulǵalary jetkilikti bol­dy. «Aqıqattyń» 90 jyldyǵyna arnalǵan merekelik nómirinde jú­rekjardy lebizder nópiri kóp-aq. Halyqaralyq jıyn bary­syn­da salıqaly quttyqtaýlar jedelhattarmen, elektrondy posh­ta­men de kelip jatty. Onyń bir pa­rasyn «Qazaq gazetteri» JShS-niń bas dırektory Jumabek Kenjalın oqyp berdi. Jýrnaldan qol úzip qalǵan keıbir oqyr­man­ǵa túsinikti bolý úshin «Aqıqat» jýrnaly bul kúnde «Qazaq gazetteri» JShS-ine qaraıtyndyǵyn aıta ketý kerek. О́zindik úni bar basylymǵa Úki­met basshysy Kárim Másimov­tiń joldaǵan quttyqtaýynda: «Eli­miz egemendik alǵan sátten jurtshylyqqa «Aqıqat» degen atpen etene tanys basylymnyń tarıhy tym tereńde jatyr. Son­dyqtan da, ǵumyrynda el múd­de­si men ult muratyna qyzmet etken abyz basylymnyń mereıli toıy barshamyzǵa ortaq. О́ziniń 90 jyldyq tarıhynda aqıqat­tyń aq jolyn uran etken «Aqı­qat» qoǵamdyq-saıası jýrnaly tu­tas bir dáýirdiń shejiresine, qazaq baspasóziniń irgeli orda­sy­na aınaldy. Bul oraıda jýr­nal­dyń negizin qalaǵan Abdolla Asylbekov, Nyǵmet Nurmaqov, Smaǵul Sádýaqasov syndy memleket qaıratkerleriniń, qarasha­ńyraqta qoltańbalary qalǵan ult zııalylarynyń, birneshe býyn qa­zaq jýrnalısteriniń, solardyń izgi dástúrin úzbeı jalǵastyryp kele jatqan sizderdiń kásibı ujymdaryńyzdyń eńbegi orasan» delingen. – 90 jyl baspasózi kenjeleý damy­ǵan qa­zaq qoǵamy úshin aıtar­lyqtaı kóp ýaqyt. Sondyqtan biz «Aqı­qat­tyń» kelbetinen abyz aq­sa­qal­dyń aıbynyn kórgendeı bo­la­myz», dep «Aqıqattyń» bú­gin­­gi ty­nysyn aıqyndap, qoltań­ba­syn qalyptastyryp otyrǵan qa­byr­ǵaly qalamgerlerge shy­naıy tilegin bildirgen Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed­tiń sózine qalyń jýrnalıst qaýy­my­nyń qo­syp-alary bolmasa kerek. Al Baılanys jáne aqparat mınıstri Asqar Jumaǵalıev 90 jyl ishinde bul kıeli basylym Qazaqstan dep atalatyn táýelsiz elimizdiń damý, ósý, qalyptasý, kemeldený, egemendik alý kezeń­deriniń jylnamasy bola bilgendigin alǵa tartady. Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Ju­ma­ǵulov basylymnyń mándi de mazmundy bolýyna qyzmet etken Sultan Segizbaev, Kákimjan Qa­zy­baev, Kamal Smaıylov syndy jýrnalıstıkanyń qara nar­laryn tilge tıek etipti. Osylaısha, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy tusynda elimizdiń rýhanı qundylyqtary da tarıhı mánge ıe arnaýly datalarmen sáıkes kelip otyr. «Egemen Qazaqstan» sııaqty irgeli basylymnyń ózimen ókshe­les kele jatqan «Aqıqat» jýr­nalyna arnaǵan sózi tómendegi­deı. «...Áýel basta «saıasat, bilim, sharýashylyq hám ádebıet» or­ga­ny retinde, ıaǵnı ámbebap jýrnal retinde jaryq kórgen «Qyzyl Qazaqstannan» arna tartatyn bul basylymnyń otandyq jýrnalıstıkada alar orny aıryqsha. «Aýyl kommýnısi», «Kommýnıst», «Qa­zaq­stan bolshevıgi», «Qazaqstan kommýnısi» degen sııaqty qyp-qyzyl ataýlarmen shyǵyp turǵan jyldarda da onyń betterinde zaman, qoǵam, adam jaıyndaǵy ta­ǵy­lymdy taldaýǵa toly tereń tolǵanystar talaı jarııalandy. Táýelsizdiktiń tańsári shaǵynda «Aqıqat» atanǵaly beri bul ba­sy­lymnyń tyń tynysy ashy­lyp, memleketshil oıdyń erkin minberine aınaldy. Jýrnaldyń qazaq tiliniń saıası leksıkonyn ushtaýǵa, ǵylymı termı­nologııa­ny qalyptastyrýǵa qosyp kele jatqan úlesi úlken», deıdi «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov. Jýrnalda jarııa­lan­ǵan lebizder úzindilerin qaı­ta­lap otyr­ǵanymyzdyń da ózin­dik jóni bar. Osy arqyly bul kúnde tırajy 170 myńǵa jetip jyǵylatyn aǵa gazet – «Egemen Qazaqstan» ar­qy­ly «Aqıqat­tyń» mereıtoıy­nyń aýqymyn keńeıtip, salma­ǵyn arttyrýdy kózdep otyrǵan izgi nıetimiz bar. Tarıhı kezeńderdiń tarazysy bola bilgen jýrnalǵa aq tilekter munymen de tolastamaıdy. Elimizdegi irgeli joǵary oqý oryn­dary da «Aqıqattyń» 90 jyl­dy­ǵyna ortaqtasyp otyr. Uly tulǵalary sara jolyn sa­lyp bergen «Aqıqat» jýr­naly­nyń «Mádenı mura», «Orny bólek aǵalar», «Jas ǵalym minberi», «Bilgenge – marjan», t.b. aıdarlarynyń búgingi oqyr­man­ǵa bereri kóp. Jasampaz ǵalym­dar­dyń materıaldary jas ma­man­darǵa arnaıy baǵyt-baǵdar, silteme retinde izashar bolyp kele jatqany qýantady. Bul jýr­naldyń dál qazirgi elimiz usta­nyp otyrǵan ındýstrııalyq-ın­novasııalyq baǵytynda ózindik ornyn aıǵaqtasa kerek. Sondaı-aq, basylymnyń árbir aı­dary­n­daǵy taldamalyq maqalalar ǵy­lymı-saraptamalyq qundy derekterden turady. Ondaǵy kóp­te­gen qalamgerlerdiń túrli janr­daǵy jazbalary oqyrmannyń tálim-tárbıelik mánin arttyra túseri anyq. «Ǵylymı-tanymdyq jýrna­lıs­tıkany damytýda «Aqıqat» jýrnaly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen tyǵyz baılanysta jumys istep keledi. Ondaǵy jaryq kórgen ár­bir jarııalanymnyń jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdentteri úshin taǵylymdyq máni zor dep bilemin», deıdi Ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ rektory Ǵalym­qaıyr Mutanov. О́ziniń alǵashqy qadamymen hal­qymyzdyń muńyn muńdap, jo­ǵyn joqtap, qoǵamdyq-saıası oı­dyń qalyptasýyna erekshe áserin tıgizgen – «Aqıqat» jýr­nalynyń tarıhymyz úshin atqar­ǵan qyzmeti sheksiz, deıdi L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqov. Osy quttyqtaý lebizdermen-aq «Aqıqat» jýr­naly­nyń qazaq jýrnalıstıka­syn­daǵy ornyn ári qaraı shegendeı berýge bolady. Ulttyń taǵ­dy­ryna barynsha ıgi sharapatyn tızizýge umtylǵan baıyrǵy ba­sy­lymnyń mereıtoıyna jol­dan­ǵan Astana qalasynyń ákimi Iman­ǵalı Tasmaǵambetov, Alma­ty qalasy­nyń ákimi Ahmetjan Esimov jol­daǵan quttyqtaý ama­nattaryn Ju­mabek Kenjalın oqyp berdi. Aıtqandaı, «Aqıqat» jýr­naly­nyń shejireli oqıǵasyna Pol­shadaǵy N.Kopernık ýnı­versıtetiniń professory Ivona Massaka hanym da ortaqtasyp: – Osy 20 jyl ishinde Qazaq­stanǵa kelip-ketip júrgen polıaktar az emes. Reseıde de jıi bo­la­myz. Alaıda, Qazaqstan kóz al­dy­myzda kórkeıip keledi. Men Polshaǵa qashan qaıtatynymdy qazirge bilmeımin. Biraq, siz­der­diń elderińiz jaıly kórgen-bil­genimdi óz jerlesterime sózsiz aıtyp baratyn bolamyn, – deıdi. Halyqaralyq konferensııada Ulttyq ýnıversıtetke kelip dá­ris berip júrgen basqa da sheteldik oqytýshylardy kórip qal­dyq. Al halyqaralyq stýdentter arasynda ótken konferensııanyń salmaǵyn basylymnyń baıyrǵy avtorlary men keshegi jáne bú­gingi basshylary arttyrdy. Jas ta bolsa jýrnaldyń endigi tizginine ıe bolyp, ujymdy uıytyp otyrǵan Muhıtdın Salqynbaev jýrnaldyń tarıhyn tushymdy tilmen tizbektep berdi. Bas re­dak­tordyń «Ańyzdan – «Aqı­qatqa» atalatyn baıandamasy stýdentter úshin kúnde týa bermeıtin múmkindik dese de bolady. Akademııalyq leksııaǵa bergisiz shejireli baıandama talaı shyn­dyq­tyń shetin tarqatyp, keńinen aqpar berdi. ...Kúndelikti bolyp jatqan oqıǵalardy kúninde, aptasynda, aıynda tasqa basyp, máńgilikke aınaldyratyn gazet-jýrnaldar edi. Al ol qoǵamda ári kúrdeli, ári abyroıly mundaı merzimdi ba­sylymdardyń jumys isteýi ańyz bolatyn. Sebebi, qazaq da­la­­synda muǵalimdik te boldy, shıpagerler de boldy, tárji­meshi-tilmashtar da boldy. Al jýrnalıst mamandar bolmady. Olar tek HIH ǵasyrda ǵana paıda boldy. Sondyqtan da halyq­tyń kózi hám tili bolǵan gazet-jýr­nal sııaqty aqparat qural­dary týraly túsinik ol kezde ańyz bolǵan dep aıtýǵa negiz bar dep oılaımyz, dedi Muhıtdın Salqynbaev. Aqıqatynda solaı bolǵanyn qazaq jýrnalıstıkasynyń soq­pa­ǵyn salǵan aldyńǵy býyn aǵalar anyq biledi. Bas redaktor jýrnaldyń búgingi tynysy men ustanymy, jarııalanyp jatqan usynyqty maqalalardy da aı­nalyp ótken joq. – Mine, oqyrman qaýym, ata-babamyzǵa bir kezde ańyz bolǵan ulttyq basylymdy kórýge Alla olardyń urpaǵyna násip etipti. Bir kezdegi ańyzdyń aqıqatqa aı­nalǵany osy da, – dep aıaq­tala­tyn áńgimeniń tolyq mazmunyn­da talaı tarıh jatyr. Endigi «Aqıqatqa» artylar mindet qandaı? Qalaı desek te, qazaq jýrnalıstıkasynda tarı­hy tereń, mazmuny baı, nıeti túzý basylymdar kóp emes. Son­dyqtan da kezegimen sóz alǵan aýzy dýaly aǵalardyń zalda otyrǵan keleshektiń jýrnalıs­tı­kasyna tapsyrmasyn keshegilerden juqqan amanat dep te qabyldaýǵa bolar edi. Aqyn Temirhan Medetbektiń zal toly bo­lashaq qalamgerlerge, jýr­nal­dyń búgingi shyǵarmashylyq ujy­myna qaratyp aıtqan: – Sóz tozbaıdy! Aıtylǵan sóz­ge restavrasııa da jasal­maı­dy. Eń uly eskertkish – sóz. Sizder sózden eskertkish soǵyp jatyrsyzdar, – dep áńgime bastap, arqaly jyrymen aıaqtaǵany da áserli sáttiń biri boldy. Aıtqandaı, jýrnaldyń 90 jyl­dyǵyna arnalǵan merekelik nó­mirinde akademık Manash Qo­zy­baevtyń «Basylym aty bes ret ózgergen. Nege?» degen maqa­la­sy júr. Bul da qyzyqty. Al 1998-2000 jyldardaǵy Bas redaktory Ahat Jaqsybaev «Saraptaý sıpatyndaǵy mate­rıal­dar­ǵa oryn berildi» dese, 2001-2003 jyldardaǵy Bas re­daktory Nur­ma­han Orazbek «Qa­la­my júırik, aıtary mol adam­dardyń alqa mú­shesi bolýyn qa­la­dym» degen ma­qa­lasyn usy­nyp­ty. Muny tizip otyrǵa­ny­myz, gazettiń tarıhyn bul kisilerden asyryp aıtý da, jazý da múmkin emes. Stýdentter aldynda sóz al­ǵan Sarbas Aqtaev, Nurmahan Orazbek syndy jýrnalıstıka sań­laqtary taǵylymdy sóz­der­men áńgime­lerin qysqa qaıyrdy. Aqıqat deıtin salmaǵy zilmaýyr uǵym dep ári­den sóz bastaǵan «Qalamger-medıa» or­ta­lyǵynyń atqarýshy dı­rektory Janarbek Áshimjan qandaı kezeń bolsa da qazaq qaı­ratkerleriniń eshqaısy­sy jýrnaldan irgesin alystat­paǵanyn aıtady. Al «Qazaq gazetteri» JShS de­gen ataýmen bir top basy­ly­m­dy bir ujymda uıystyryp, úl­ken ujym basqaryp otyrǵan Jumabek Kenjalınniń túıindi sózi tómendegideı: – Búginde «Aqıqatty» zııaly­lar jýrnaly deıdi. Ol da ras. О́ıt­keni, jýrnal óz oqyr­man­dary­na qoǵamdyq-saıası, eko­no­mı­­kalyq ómirimizdegi eń ózek­jar­dy máselelerdi saralap, taldap, baıyptap jetkizip otyr. Bul úlken jumys, abyroıly min­det! Al mindet bıiginen kó­riný­di jýrnal ujymy ózderiniń zor paryzy sanaıdy. «Aqıqat» jýrnalynda qalyptasqan dástúr sabaqtastyǵy jýrnalıster áý­letiniń izgilikti, ıgilikti, jemisti jumys isteýine yqpal etip otyr, – dedi. Biletin adamnyń sózine bizdiń alyp-qosarymyz joq. Osydan keıin 90 jas deıtin shy­ǵarmashylyq beleske bólek ty­­nyspen sharshamaı jetken ujym­ǵa birqatar qurmet pen marapattyń bary belgili boldy. Qazaqstan Jýr­nalıster odaǵy da «Aqı­qat­tyń» mereıli jylyn umyt qal­dyr­maı, osy Odaqtyń qu­ryl­ǵa­nyna 50 jyldyǵyna oraı mereı­toılyq medalmen eki adam­dy marapattady. Biri – qa­zaq jýrna­lıstıkasynyń qaı kezde de top bastaǵan serkesi Sarbas Aqtaev bolsa, ekinshisi – jýr­naldyń jaýapty hat­shy­sy, baıyrǵy bas­pasózshi Qy­dyr­áli Qoıtaı. Al elimizdiń Má­denıet mınıstrligi bas redaktor Muhıt­dın Salqyn­baev­qa Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń mádenıet qaı­ratkeri de­gen ata­ǵyn berse, «Ana tili» gazeti bas redaktorynyń oryn­basary Nur­­perzent Dombaı da osy ma­ra­pat­qa laıyq shyǵyp, aty atalǵan jandardyń bári de sal­tanatty túrde tórge ozyp, mereıli sát­terdi bastan ótkerdi. Aınash ESALI. Almaty.