Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

Jeltoqsanda Qazaqstan óziniń 20 jyldyq Táýelsizdigin atap ótedi. Qysqa ýaqyt ara­lyǵynda elimiz burynǵy keńestik keńistikte birinshi bolyp, KSRO quldyraý sal­da­ryn eńsere otyryp, birneshe mańyzdy kezeńderden ótti, naryqtyq ekonomıkasy memle­ket mártebesin aldy. Ekonomıkamyzdyń táýelsizdigine, eldiń jyldam naryqtyq damýyna kóp dárejede qarjy sektorynyń mindetterin kezeń-kezeńimen sheshý, rýbl aımaǵynan shyǵyp, óz ulttyq valıýtamyzdy engizý yqpal etti. Dál osy ulttyq valıýtamyzdy engizý memlekettigimizdiń búkil nyshandaryn qalyptastyrýdy aıaqtaǵan qadam boldy jáne Qazaqstanǵa óziniń táýelsiz ekonomıkalyq saıasatyn júrgizýge múmkindik berdi. Ekonomıkalyq reformalardy, ásirese qarjy sektoryndaǵy reformalardy eki ekono­mıkalyq: josparly jáne naryqtyq mekteptiń kúresi jaǵdaıynda júrgizý ońaı bolǵan joq. Soǵan qaramastan qarjy júıesi salystyrmaly túrde naryqtyq ózgerister arnasyna tez sińip ketti, daǵdarystar synynan ótip, burynǵy keńestik keńistiktegi damyǵan el bedelin rastaı aldy. Memleket basshysy senim bildirgen jáne ekonomıkalyq reformalardy júrgizýde bilimine súıengen naryqtyq qatynas mamandarynyń qata­ryn­da Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń qazirgi tóraǵasy Grıgorıı Marchenko da boldy. Qazaqstannyń 20 jyldyq Táýelsizdigin merekeleý qarsańynda sol tarıhı oqıǵa­lar­ǵa qatysqan Grıgorıı MARChENKO jýrnalıstiń suraqtaryna jaýap berdi. 

JOSPARLYDAN NARYQTYQQA…

– Grıgorıı Aleksandrovıch, ekonomıkamyz­dy táýelsiz etýde teńgeni engizý aıtýly oqıǵa boldy. Alaıda ekonomısterdiń, qarjygerlerdiń óte úlken, tipti asa jarııa bolmaǵan jumysy bul kúnge jetýimizge yqpal etti. QR Joǵarǵy Keńesi qabyldaǵan «Qazaq KSR-degi bankter jáne bank qyzmeti týraly» 1990 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy Zańdy bank táýelsizdiginiń, tipti Qazaqstan Táý­el­sizdiginiń jarshysy boldy dep sanaýǵa bola­dy. Qazir, jyldar óte kele, sol qujattyń eli­mizdiń bank júıesiniń qalyptasýyna jáne Qa­zaqstannyń naryqtyq ekonomıkasynyń da­mýy­na qosqan úlesin qalaı baǵalar edińiz?

– Rasynda, Qazaqstan táýelsizdigin alǵan jáne onyń ekonomıkalyq júıesi naryqtyq qatynastarǵa ótken sátten bastap ótken ǵasyrdyń 90-shy jyl­da­rynyń basynda bank júıesin reformalaý qajettigi týyndady. 1990 jyly «Qazaq KSR-degi bankter jáne bank qyzmeti týraly» Zańnyń qabyldanýy­men zańnamalyq negiz quryldy. Osy zań arqyly tuńǵysh ret kommersııalyq banktiń anyqtamasy bekitildi jáne ózge de kredıttik mekemelerdi, onyń ishinde ózara kredıtteý qoǵamdaryn, kredıttik kooperatıvterdi, zeınetaqy jáne ınvestısııalyq qorlardy, lombardtardy qurýǵa ruqsat berildi. Jeke bankter, sondaı-aq sheteldik kapıtal qatysqan bankterdi ashýǵa ruqsat etildi. Eki deńgeıli bank júıesi 1991 jyly qalyp­tas­ty, memlekettik salalyq bankter qaıta uıymdasty­ryldy jáne KSRO Membankiniń respýblıkalyq bólimshelerine Táýelsiz memleketter ortalyq bank­teriniń fýnksııalary berildi, sondaı-aq alǵashqy kommersııalyq bankter quryldy. Jańa bank júıe­siniń birinshi deńgeıin QR Ulttyq Banki bildiredi. Bank júıesiniń ekinshi deńgeıin jeke jáne zańdy tulǵalardyń bastamalary boıynsha jańadan uıym­dastyrylǵan bankter, sol sııaqty burynǵy KSRO sheńberinde bolǵan mamandandyrylǵan bankter negizinde qurylǵan bankter qalyptastyrdy. Ekinshi topqa atap aıtqanda, Promstroıbank (Turanbank), Kazvneshekonombank (Álembank), Jılsosbank (Kredsosbank), Kazsberbank, Agroprombank kirdi. 90-shy jyldardyń basy túrli qarjy uıymda­rynyń, negizinen usaq jáne ortasha kommersııalyq bankter sanynyń óte tez ósýimen sıpattaldy. 1994 jylǵy jeltoqsanda kommersııalyq bankter sany 184-ke jetti, olardyń kóbisi qarjylyq turǵydan dármensiz boldy.

…ODAN ÁRI HALYQARALYQ STANDARTTARǴA

– Kóptegen bankterdiń qarjylyq dármen­siz­digi jas qarjy júıesiniń úlken problemasy boldy, alaıda ony Ulttyq Bank jedel sheshti. Bank­ter sany 4 ese azaıdy, bir bankti kapı­tal­dandyrý deńgeıi ósti. 2000 jylǵa qaraı 48 bank qaldy. Bul rette, Sizdiń budan buryn bergen suhbatyńyzdan keltirsem, ortasha banktiń «kór­shi elderdegi ortasha bank kapıtalynyń kólemi­nen tórt ese artyq kapıtaly» boldy. Bul qar­jy sektoryn reformalaýdyń bastamasy ǵana bolatyn. Sol kezde taǵy qandaı mindetterdi sheshý kerek boldy?

– Iá, sol kezeńde Ulttyq Banktiń aldynda bank sektoryn saýyqtyrý máselesi óte ótkir turdy. Bankterdi qurýǵa jáne olardyń qyzmetine qoıy­latyn qatań talaptar, sondaı-aq QR UB-nyń bank qyzmetin retteý jónindegi mol ókilettikteri Memleket basshysynyń «QR bankter jáne bank qyzmeti týraly» 1995 jylǵy 31 tamyzdaǵy Zań kúshi bar Jarlyǵynda bekitildi. Ol bank qyzmetin jáne banktik qadaǵalaýdy júzege asyrýdyń halyqaralyq standarttary negizinde ázirlendi. Jańa zańǵa súıe­ne otyryp, 1995 jyly banktik retteý jáne qadaǵa­laý jónindegi ýákiletti organ retinde Ulttyq Bank bank júıesin qaıta qurylymdaýdy bastady. Reformanyń basty mindeti aqsha resýrstaryn ortalyqtan qaıta bólýdi barynsha qysqartý boldy. Bank júıesin reformalaý barysynda aqsha-kredıt­tik retteýdiń ádisteri men quraldary odan ári jetildirildi, bankterdi qaıta qarjylandyrý tetigi aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrady. Bankter halyqtyń jınaq aqshasyn, sharýashylyq júrgizýshi sýbekti­lerdiń bos qarajatyn jáne syrtqy zaemdardy óz betinshe tartýy arqyly ekonomıkany kredıtteýdi qamtamasyz etýi tıis boldy. Bank sektoryn nyǵaıtý jáne odan ári ósirý maq­satynda 1996 jyldyń sońynda Ekinshi deńgeıdegi bankterdiń halyqaralyq standarttarǵa ótý baǵdar­lamasy qabyldandy, onyń sheńberinde bankterdiń kapıtal jetkiliktiligi, aktıvterdiń sapasy, menedjment deńgeıi, býhgalterlik esepti júrgizý, aqparat engizý jáne berý bóliginde halyqaralyq standart­tarǵa ke­zeń-kezeńimen qol jetkizýi kózdeldi. Bankterdi ınves­tı­sııalyq jáne depozıttik retinde bólý óz kúshin joı­dy, bank qyzmetiniń túrlerin keńeıtý kózdeldi. Bankterdi ashýǵa jáne olardy lısenzııa­laýǵa, ishki baqy­la­ýy­na jáne bankterdegi rásimder­ge barynsha joǵary ta­l­aptar engizildi, banktiń qarjylyq jaı-kúıine CA­MEL júıesi boıynsha reıtıngilik baǵalaý engizildi. Keıinnen jeke tulǵalardyń ekinshi deńgeıdegi bankterdegi salymdaryna mindetti ujymdyq kepildik berý júıesi engizildi. Bul salymshylardyń múd­delerin qorǵaý deńgeıin jáne kemshiligi bank sekt­o­rynyń odan ári ınstıtýsıonaldyq damýyna kedergi bolatyn negizgi problema bolyp tabylatyn halyq­tyń bank sektoryna senimin aıtarlyqtaı kóterdi. Bank zańnamasyn jetildirý sheńberinde shoǵyr­landyrylǵan banktik qadaǵalaýdy, sondaı-aq ishki baqylaýdy basqarý jáne táýekelderdi basqarý jú­ıe­sin uıymdastyrýdyń qaǵıdattary men ádisterin engizý úshin qajetti zańnamalyq jaǵdaılar jasal­dy, bul bankterdiń, onyń ishinde úlestes tulǵa­lar­dyń tarapynan ushyraıtyn táýekelderin baǵalaý­dyń obektıvtiligin kóterýge jáne artyq táýekel­­derdi shekteýge múmkindik berdi. Osylaısha, Qazaqstan Táýelsizdigi jyldary ishinde respýblıkanyń bank sektoryn reformalaý jóninde aıtarlyqtaı jumys júrgizildi jáne qa­zirgi ýaqytta onyń damýy ondaǵy oryn alǵan táý­e­kelderdi eseptegende halyqaralyq standarttarǵa jaqyndatyldy. Qazaqstannyń qarjy sektoryn odan ári damytý onyń sapalyq jetildirilýine, onyń ishinde qarjy naryǵynyń sektorlaryn da­mytý jó­nindegi tıisti baǵdarlamalyq qujattarda aıqyn­dal­ǵan mindetterdi sheshýge, qarjy qyzmetteriniń sapa­syn, sondaı-aq otandyq qarjy naryǵynyń ashyq­ty­ǵy men turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyt­talatyn bolady.

TURAQTANDYRÝ MAQSATYNDAǴY QATAŃ SAIаSAT

 – Jaqynda teńge óziniń «kámelettik jasyn» atap ótti. Alaıda, burynǵy respýblıkalar ekonomıkalarynyń jáne halqynyń ekonomı­kalyq, adamdar arasyndaǵy kópjyldyq baı­la­nystaryn eskere otyryp, Qazaqstan óziniń valıýtasyn 90-shy jyldardyń basynda engizýge asyqpaǵany belgili. 1992 jyly alǵashqy bolyp ulttyq valıýtalaryn Baltyq elderi, Ázerbaı­jan, Ýkraına, ýaqytsha aqsha belgilerin – Moldova jáne Belarýs, 1993 jylǵy mamyrda Qyr­ǵyzstan engizgenin oqyrmandardyń esterine tú­sire ketsem. Reseı rýblin 1992 jyldyń sońynda engizip, 1993 jylǵy shilde-tamyzda keńestik rýbldiń aınalysta bolýyn tolyq toqtatqan aqsha reformasyn júrgizdi. Rýbl aımaǵynan teńgeniń yǵystyryla bastaǵanyn túsingen kezde respýblıka bıligi qysqa merzimde teńgeni engizdi. Bul qadam ekonomıkanyń qandaı ózekti mindetterin sheshýge múmkindik berdi?

– Inflıasııanyń tómen qarqynyn jáne turaqty aıyrbastaý baǵamyn qamtamasyz etý Ulttyq Bank­tiń asa mańyzdy mindetteriniń biri boldy. Ulttyq valıýta engizilgen alǵashqy kúnderden bastap-aq Ulttyq Bank teńgeniń ornyqtylyǵyna qol jetkizý jáne qoldaý kórsetý úshin qatań aqsha-kredıt saıasatyn júrgizdi. Dál osy saıasat 5 jyldyń ishinde ınflıasııany tórt tańbaly sannan bir tańbaly sıfrǵa deıin: 1993 jylǵy 2165%-dan 1998 jyly 1,9%-ǵa deıin tómendetýge múmkindik berdi. Sonymen qatar bıýdjet tapshylyǵyn óteýge jáne ekonomıkany kredıtteýge kredıtter berý tez arada toqtatyldy, kredıttik aýksıondar júrgizile bastady. 1995 jyldyń sońynda kredıttik aýksıon­dardyń ót­im­­dilikke qysqa merzimdi suranysty qa­na­ǵattandyrý jónindegi fýnksııalary damý bary­syndaǵy ban­k­aralyq aqsha naryǵyna ótti. Ekono­mıkany kredıtteý fýnksııalary birtindep tolyǵy­men kommersııalyq bankterge ótti, al Ulttyq Bank ortalyq bankterdiń aıryqsha fýnksııalaryna kúsh saldy. Ulttyq Banktiń aqsha-kredıt saıasaty birtindep jetildirildi jáne onyń quraldary keńeıtildi. Aqsha-kredıt saıasatynyń teńge engizilgen sátten bastap paı­­dalanylatyn, qaıta qarjylandyrý stavkasy, mindetti rezervterdiń normalary jáne ishki valıýta na­ry­ǵyndaǵy ıntervensııalar sııaqty quraldaryna jańa quraldar qosyldy. Ulttyq Bank menshikti baǵaly qa­ǵazdaryn – qysqa merzimdi nottardy shyǵaryp, ashyq naryqta memlekettik baǵaly qaǵazdarmen operasııalar júrgizip, bankterden depozıtter tarta bastady. Aqsha-kredıt saıasatyn júrgizý tıimdiligine «QR Ulttyq Banki týraly» 1995 jylǵy Zań yqpal etti, oǵan sáıkes QR UB óz qyzmetinde táýelsiz bolyp, Pre­­zıdentke ǵana esep beretin boldy. Saıası qy­sym­nan bo­saǵan soń Ulttyq Bank tıimdi bank júıesin qurý jó­nindegi aýqymdy jumysqa kiristi. Kommersııalyq bankterdi qadaǵalaýdy kúsheıtýge jáne olardyń senimdiligin kóterýge basa nazar aýdaryldy. Bank júıe­sin reformalaýdyń birneshe baǵdarlamasy oryndaldy. О́te qysqa merzimde Qazaqstan TMD-da birinshi bo­­lyp jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine kóshti. Qura­my­n­da aınalys merzimi 3 aıdan 10 jylǵa deıingi túr­li quraldardyń jetkilikti sany bar memlekettik baǵa­ly qaǵazdar naryǵy kúshti damı bastady. Búgingi kúni elimizdiń qarjy naryǵynda Qazaqstan qor bırjasy (KASE); Qazaqstan bankaralyq esep aıyrysý orta­ly­ǵy (QBEO), Saqtandyrý tólemde­rine kepildik berý qo­ry (STKQ), «Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory» AQ (QDKQ) jáne t.b. jumys isteýde. Teńge engizilgen kúnnen bastap ótken ýaqyt ish­inde elimiz jalpy ekonomıkalyq damýynda da qo­maqty nátıjelerge qol jetkizdi. О́ndiris te turaqty qarqynmen damýda. Ústeme kirister esebinen memlekettik jınaq qarajatyn qurý maqsa­tyn­da 2000 jyly Ulttyq qor quryldy. Qazir ótkenge kóz sala otyryp, ulttyq valıýta retinde teńgeniń qalyptasýy ońaı bolmady dep paıymdaýǵa bolady, alaıda Ulttyq Bank is-qımyldarynyń ekonomı­ka­lyq talaptarǵa sáıkes bolǵanyn ýaqyt kórsetti.

BARTERGE JÁNE О́ZARA ESEPKE QARSY

– Qazirgi urpaqqa «ózara esep», «barter» degen sózder tanys emes, alaıda 90-shy jyldar­dyń ortasynda teńgeniń engizilgen sátinen bastap jeti aıdyń ishinde segiz ret devalvasııaǵa ushyraýyna kóbine osy kórinister sebep boldy. Bul ahýaldy qalaı ózgerttik, mundaǵy Ulttyq Banktiń róli qandaı boldy?

– Rasynda da, 1993 jyly ulttyq valıýtany engizgennen keıin teńge tez álsireı bastady, al ekonomıka bolsa quldyraǵan kúıde bolyp, qarjy naryǵy damyǵan joq. Budan basqa ulttyq valıýta qalyptasqan alǵashqy jyldary shetel valıýtasyn usynýdyń ishki kózderi edáýir tapshy boldy. Sonyń saldarynan valıýta qarajatynyń elden áketilýi teńgeniń aıyrbastaý baǵamyna qysym kórsetti. Al 1994 jylǵy naýryzda júrgizilgen ózara esep baǵamdy 4 ese derlik quldyratty. Ekonomıkany, qarjy naryǵyn turaqtandyrý, ınflıasııa deńgeıin tómendetý maqsatynda 1994 jylǵy jazdan bastap Úkimet pen Ulttyq Bank qatań makroekonomıkalyq saıasat júrgizý baǵytyn aldy. Ulttyq valıýtanyń ishki jáne syrtqy ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý, ıaǵnı ınflıasııanyń tómen qarqynyn jáne turaqty aıyrbastaý baǵamyn qamtamasyz etý Ulttyq Banktiń negizgi mindeti boldy. О́ndiristiń damýyna, elge sheteldik kapıtal­dyń kelýiniń ulǵaıýyna, otandyq iri ınvestor­lar­dyń paıda bolýyna qaraı ulttyq valıýta jáne tu­tastaı alǵanda valıýta naryǵy nyǵaıdy. Sonymen qatar ulttyq valıýtaǵa degen senim artty. Nátıjesinde aıyrbastaý baǵamynyń teńgeni engizý kezinde qabyldanǵan rettelmeli ózgerý rejimi 1999 jylǵy sáýirde erkin ózgermeli baǵam rejimine aýystyryldy, ol valıýta naryǵynyń turaqtanýyna jáne qazaqstandyq taýarlardyń syrtqy naryq­tar­­da baǵanyń básekege qabiletin saqtaýyna yqpal etti.

DAǴDARYSTAN KEIINGI JUMYS…

– Ulttyq Bank eki jaqty maqsatty: nashar kredıtter úlesin tómendetýdi jáne ekinshi deń­geıdegi bankterdiń kredıttik qyzmetin jandan­dy­rýdy ótken jyldyń mańyzdy mindeti dep atap ótti. Bank sektory júrgizgen jumysty qalaı baǵalaısyz?

– Bul bir kúnniń jumysy emes, sondyqtan ara­lyq qorytyndylar týraly ǵana aıtýǵa bolady. Jal­py alǵanda bank júıesi boıynsha kredıttik por­t­feldegi jumys istemeıtin zaemdardyń úlesi (5-shi sanatty zaemdar, úmitsiz zaemdar jáne birtekti kredıtter boıynsha provızııalar) aǵymdaǵy jyl­ǵy qyrkúıektiń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha 35,57% qurady. 2008-2009 jyldary bankter prob­le­malyq zaemdardy qaıta qurylymdaý arqyly kredıttik port­feldiń sapasyn basqarýdyń qolda bar resýr­syn paıdalandy. Bankterdiń bul baǵyttaǵy odan keıingi qadamdary QR Salyq kodeksiniń úmit­siz kredıtterdi balanstan esepten shyǵarý nátı­je­sindegi provızııalar mólsherin tómendetýden túsken kiristerge salyq salý jónindegi talaptarmen, son­daı-aq úmitsiz zaemdardy balanstan esepten shy­ǵar­­ǵannan keıin kepil zattaryn ekinshi deńgeıdegi bankterdiń paıdasyna ıelikten shyǵarý nátıje­sin­de qalǵan sa­lalyq emes aktıvterdi (onyń ishinde jyljy­maıtyn múlikti) basqarýǵa múmkindik beretin ınfraqury­ly­mynyń bolmaýymen shektelgen bolatyn. Bankterdiń kredıttik portfeli sapasynyń tó­men bolýy problemasyn sheshý maqsatynda olar­dyń sa­pa­syn jaqsartý tujyrymdamasy ázirlengen bolatyn, ony QR Qarjylyq turaqtylyq jáne qar­jy naryǵyn damytý jónindegi keńes aǵymdaǵy jyl­ǵy 11 naýryzda maquldady. Tujyrymdama Ult­tyq Banktiń ekinshi deń­geıdegi bankterdiń problemalyq kredıtterin (jyl­jy­maıtyn múlikpen baılanysty kredıtterdi qospa­ǵan­da) satyp alatyn jáne olar­­­dyń qunyn qaıta qal­pyna keltirý jóninde jumys júrgizetin maman­dan­dyrylǵan uıymdy qurýyn kózdeıdi. Jaqyn ýaqytta bul uıym memlekettik tirkeýden ótetin bolady. Odan basqa Tujyrymdama jyljymaıtyn múlikpen baı­­­­la­­nysty stresstik aktıvterdi basqarý jónindegi ek­in­shi deńgeıdegi bankterdiń janynan olardyń enshiles uıymdary nysanynda uıymdar qurýdy usynady. Kredıttik belsendilikti arttyrý mindeti týraly aıtar bolsaq, jyldyń 9 aıynda bankterdiń kredıttik portfeliniń ósýi 11% qurady. Demek, mindet sheshilýde. Bul másele toqsan saıyn júrgiziletin «Kredıt naryǵynyń jaı-kúıi jáne ólshemderiniń boljamy» monıtorınginiń rejiminde qarastyrylady. Atap aıt­qanda, ýaqyty boıynsha sońǵy júrgizilgen ekinshi deń­geıdegi bankterdi toqsan saıynǵy zertteýdiń qo­ry­tyndylary boıynsha aǵymdaǵy jyldyń úshin­shi toq­sanynda bankterdiń táýekel-menedjment júıe­sin jetildirý jáne nesıe portfeliniń sapasyn jaqsartý jó­nindegi jumysty jalǵastyrǵany atap ótiledi. Bank­terdiń kópshiligi zaemdardy qaıta qury­lymdaý kóle­mi­niń jáne problemalyq kredıtter boıynsha kepil múl­kin satý jónindegi operasııalar sanynyń tómen­de­genin de atap ótýde. Bul rette, bankterdiń kópshi­li­gi­niń pikirinshe, jeńildikpen salyq salý jáne prob­le­malyq aktıvter qoryn iske qosý máseleleri boıynsha qaý­lyny jyldam qabyldaý nesıe portfeliniń sa­pa­syn jaqsartýdyń mańyzdy faktory bolar edi.

… JÁNE DAǴDARYSQA QARSY TOPTAMA

– Grekııalyq-rımdik bıýdjettik borysh máselesi syrtqy ortany dúrliktirip, jahandyq ekonomıka boıynsha boljamdarǵa teris yqpa­lyn tıgizdi. Máselen, jaqynda Almatyda ta­nys­tyrylǵan Halyqaralyq valıýta qorynyń esebinde álemdik qarjy naryqtaryndaǵy qu­byl­malylyqtyń ósip bara jatqandyǵyna baı­la­nysty alańdaýshylyq bar. Soǵan baılanys­ty Halyqaralyq valıýta qory Qazaqstannyń ekonomıkalyq bıligine bank sektoryndaǵy prob­lemalardy sheshýmen qatar álemdik ekono­mıkadaǵy ahýaldyń nasharlaýynan týyndaı­tyn saldarlarǵa daıyn bolýǵa keńes beredi. Buǵan baılanysty Siz ne aıtar edińiz?

– Birinshi kezekte, Halyqaralyq valıýta qory­nyń usynymdary is júzinde Qazaqstan bıligi qol­danyp qoıǵan sharalardy qaıtalaıtynyn atap ót­kim keledi. Halyqaralyq valıýta qorynyń sońǵy ese­bi de erekshelene qoıǵan joq, onda sarapshylar Qa­zaqstanǵa álemdik ekonomıkadaǵy ahýaldyń na­sharlaýynan týyndaıtyn saldarlarǵa daıyn bolýǵa keńes beredi. Sonymen qatar 2012-2015 jyldary turaqty ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etý maqsatynda Úkimet pen Ulttyq Bank álemdik ekonomıkadaǵy ahýal nasharlaǵan jaǵdaıda daǵdarysqa qarsy birqatar sharalardy ázirleýde. Ulttyq Bank jumysty mynadaı negizgi baǵyt­tar boıynsha júrgizetin bolady: • qysqa merzimdi ótimdilikti ıkemdi retteý kiretin qarjy júıesin kontrsıkldik retteý, qajet bolǵan jaǵdaıda paıyzdyq stavkalardy tómendetý jáne eń tómen rezervtik talaptardy jeńildetý, makroprýdensıaldyq retteý júıesin engizý; • aqsha naryǵyndaǵy ótimdilik kólemin ıkemdi retteý arqyly baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý; • bankterdi qorlandyrýdyń ishki kózderiniń turaqtylyǵyn arttyrý; • ulttyq valıýtanyń naqty baǵamynyń aı­tar­lyqtaı aýytqýyna jol bermeýge baǵyttalǵan valıýta saıasatyn júrgizý, sondaı-aq eń tómengi mólsheri taýarlar men qyzmetter ımportynyń keminde 3 aı deńgeıinde ustap turatyn Ulttyq Banktiń altyn-valıýta rezervteri azaıýynyń aldyn alý jóninde sharalar qabyldaý arqyly eldiń ulttyq valıýtasy men tólem balansynyń ornyqtylyǵyn kóterý. Tó­lem balansynyń ornyqtylyǵyna qoldaý kórsetý maq­satynda ishki valıýta naryǵyndaǵy alyps­atar­lyq operasııalardy shekteý, kapıtaldyń áketilýi­men baılanysty operasııalardy shekteý jóninde, ishki valıýta naryǵynda shetel valıýtasyna degen usynys kólemin kóterý jóninde sharalar qabyl­danatyn bolady. Tutastaı alǵanda Ulttyq Banktiń bolashaqta da Qazaqstannyń makroekonomıkalyq damýyna álem­dik naryqtardyń teris áserin tómendetýge baǵyt­tal­ǵan yqtımal sharalardy ázirleý jáne iske asyrý jó­nin­degi jumysty jalǵastyratynyn atap ótý qajet.

– RBK jýrnalynan bir dáıektemede: «qyr­kúı­ek aıynyń ózinde dollardyń rýblge qatys­ty baǵamy 13%-ǵa ósken. Eger, bankırlerdiń aı­týynsha, eki aı buryn amerıkalyq jáne eýro­pa­lyq valıýtalardy aýqatty klıentter ǵana sa­typ alsa, endi ony búkil halyq derlik isteı ala­dy. Bul 2008 jyldyń kúzin eske salmaı ma?». Qazaqstandyqtarǵa bul rýbldiń 2008 jyldyń kúzindegi kezeńdik qunsyzdanýynan keıin teńge­niń de bir sátte qunsyzdanǵanyn eske túsiredi. Ony Qazaqstannyń Keden odaǵyna kirýi kú­sheı­te túsýde, bul ekonomıkalyq úderisterdi baıyp­pen túzetý qajettigin bildiredi. Teńge úshin bir dollar úshin 40 rýbl burynǵysynsha baǵam ın­dıkatory bolyp qala beredi, Reseı valıýta­synyń mundaı álsireýi Qazaqstannyń valıýta naryǵyna qalaı áser etedi?

– Eń aldymen, qyrkúıek aıynda rýbl AQSh dollaryna qatysty 10%-ǵa álsiregenin atap ótkim keledi, al keıin qazanda ol 6%-ǵa nyǵaıdy. Jalpy alǵanda baǵamnyń joǵary qubylmalylyǵy rýblge tán qubylys. Soǵan baılanysty belgili bir qysqa ýaqytty alyp, sonyń negizinde asyǵys qorytyndy shyǵarýǵa bolmaıdy. Amerıkalyq jáne eýropalyq valıýtalardy aýqatty klıentter ǵana satyp alǵan joq. Halyq ta shetel valıýtasyn árqashan da satyp alyp otyrdy. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy aıyrbastaý pýnktteriniń sany oǵan dálel. Táýekelderdi tómen­detýge umtyla otyryp adamdar jınaqtaǵan qarajattaryn ártaraptandyrdy. 2008 jylmen eshbir uqsastyǵy joq. Munaı men shıkizattyń álemdik naryqtardaǵy baǵasy qazir aı­tar­­lyqtaı joǵary, al bul baǵalardyń quldyraýy 2009 jyly teńgeniń devalvasııasyn júrgizýdiń negizgi faktorlarynyń biri boldy. Budan basqa bir AQSh dollary úshin 40 rýblge teń keletin baǵam­nyń teńge úshin qaýipti ekendigin eshkim eshqashan aıtqan joq.

IShKI JALPY О́NIMNIŃ, SAÝDA KО́LEMINIŃ, QARJYLYQ KО́RSETKIShTERDIŃ BELSENDI О́SÝI

– Grıgorıı Aleksandrovıch, Siz jaqynda ǵana Memleket basshysynyń qabyldaýynda bo­lyp, Prezıdentti aǵymdaǵy qarjy-ekonomı­ka­lyq ahýal týraly habardar ettińiz. BAQ-taǵy ha­barlar boıynsha, Siz, eger munaıdyń, astyq­tyń, metaldardyń álemdegi joǵary baǵasy saq­talsa, makroekonomıkada, valıýta naryǵynda jáne bank sektorynda turaqtylyq saqtalady dep málimdepsiz. Ekonomıkada qazir basym úr­dister bul boljamdy qamtamasyz ete ala ma?

– Elimizdiń ekonomıkasynda Halyqaralyq valıýta qorynyń baıandamasynda atap ótilgen oń úr­dister basym. Eń mańyzdy sıpattama: 2011 jylǵy 9 aıda óndirilgen jalpy ishki ónimniń kólemi 18,0 trln. teńgege jetti jáne 2010 jyldyń tıisti keze­ńi­men salystyrǵanda naqty kórsetkishpen 7,0%-ǵa ulǵaıdy. 2011 jylǵy qańtar-qyrkúıekte ónerkásip 4,3%-ǵa ósti, bul rette onyń quramyndaǵy óńdeýshi sala 7,0%-ǵa, taý-ken óndirý 2,4%-ǵa ulǵaıdy. Ishki saýda, ıaǵnı bólshek taýar aınalymy 12,8%-ǵa ulǵaıdy, kólik salasynyń júk aınalymy 15,4%-ǵa, baılanys 18,0%-ǵa, aýyl sharýashylyǵy 11,0%-ǵa, qurylys 2,9%-ǵa ósti. Ekonomıkadaǵy basqa oń jaǵdaı – syrtqy saýda kóleminiń ósýi. Qazaqstannyń syrtqy saýda aına­ly­my 2011 jylǵy qańtar-qyrkúıekte 41,3%-ǵa ósti, bul rette eksport 49,9%-ǵa, ımport 23,5%-ǵa ulǵaıdy. Qarjy naryǵynyń da kórsetkishteri jaqsy. Jyl­dyń toǵyz aıynda rezıdentterdiń bankterdegi depozıtteri 16,7%-ǵa 8,6 trln. teńgege deıin ósti. Zańdy tul­ǵalardyń depozıtteri 16,5%-ǵa 6,0 trln. teńgege deıin, halyqtyń salymdary (rezıdent emesterdiń shot­ta­ryn eseptegende) 15,8%-ǵa 2,6 trln. teńgege deıin ósti. Kredıtteý 2011 jylǵy qańtar-qyrkúıekte 10,9%-ǵa 8,4 trln. teńgege deıin kóterildi. Zańdy tulǵa­lar­ǵa kredıtter 12,5%-ǵa 6,2 trln. teńgege deıin, je­ke tul­­­­ǵa­lardiki 6,9%-ǵa 2,3 trln. teńgege deıin ósti. Bul sı­fr­lar – ekonomıkanyń belsendi ósýiniń kórsetkishteri.

2012: ELDERDIŃ BOLJAMDARY OŃ

– Ulttyq Banktiń kelesi 2012 jylǵa ar­nal­ǵan josparlary, mindetteri men boljamdary qandaı?

– Ulttyq Banktiń aqsha-kredıt saıasaty qysqa merzimdi kezeńde aıtarlyqtaı ózgeristerge ushyra­maıdy. Baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý onyń negizgi maqsaty bolyp qala beredi, bul ınflıasııany orta merzimdi kezeńde jyldyq kórsetkishpen 6-8% sheginde ustaýdy boljaıdy. Negizgi maqsatyn iske asyrýmen qatar Ulttyq Bank teńgeniń aıyrbastaý baǵamynyń turaqtylyǵyn jáne eldiń qarjy sektorynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jónindegi qajetti sharalardy qoldanatyn bolady. Júrgizilip otyrǵan aqsha-kredıt saıasatynyń sı­­paty ishki jáne syrtqy ekonomıkalardaǵy ahýal­ǵa baılanysty bolady. Bul rette Ulttyq Banktiń jetkilikti quraldar tizbesi bar, ol ekonomıkanyń jumys isteý talaptarynyń ózgerýine jyldam jaýap qatýǵa jáne júrgizilip otyrǵan aqsha-kredıt saıasatyna belgili bir túzetýler engizýge múmkindik beredi. Tutastaı alǵanda, Ulttyq Bank júrgizip otyr­ǵan aqsha-kredıt saıasaty elde makro­eko­no­mı­kalyq turaqtylyqtyń saqtalýyna jáne ishki jalpy ónimniń jyl saıyn 7% deńgeıinde ósýin qamta­masyz etýge yqpal etetin bolady.

BILIM – BEREKE NEGIZI

– Qarjy taqyryby qarapaıym taqyrypqa jatpaıdy. Sondyqtan da halyq naryqtyq qa­ty­nas oıyndarynyń erejelerine, jańa qarjy ónimderine óte baıaý beıimdeldi. Qarjy ınstı­týt­tarynyń ortasha statıstıkalyq klıentiniń daıyndyq deńgeıi, Sizdiń oıyńyzsha, eki on­jyl­dyq ishinde qalaı ózgerdi jáne Ulttyq Bank qarjylyq jappaı oqytýdy basqaratyndyqtan, bul máselede qandaı mindetterdi sheshpeksizder?

– Tutastaı alǵanda sońǵy jyldary elimizdiń ekonomıkalyq damýynda aıtarlyqtaı ilgeri jyljý baıqaldy. О́tken jyldarmen salystyrǵanda qarjy naryǵyndaǵy ahýal edáýir ózgerdi: otandyq qor naryǵynyń ınfraqurylymy jaqsaryp, jetildirilýde. Halyqtyń barlyq qarjy uıymdaryna degen senim deńgeıi kún saıyn ósip jatqany sózsiz, habardar bolý deńgeıiniń jáne túrli qarjy quraldaryn paıdalaný tájirıbesiniń oń úrdisi baıqalady, bul baǵaly qaǵazdar naryǵyna ǵana qatysty emes, sondaı-aq bank júıesine, jınaqtaýshy zeınetaqy qorlaryna, saqtandyrý uıymdaryna da qatysty. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys keze­ńin­de qarjy naryǵynda qalyptasqan ahýal halyq­tyń eko­nomıka jáne qarjy salasyndaǵy bilimin kóterý qa­jet­tiligin jáne mańyzdylyǵyn taǵy bir eske saldy. Álemniń kóptegen memleketterinde qar­jylyq saýat­tylyqty kóterý máseleleri jónindegi jobalar ult­tyq mańyzy bar mindet retinde baǵ­a­lanyp, uzaq merzimdi sıpatta bolatyndyǵy belgili. Búgingi kúni Ult­tyq Banktiń aldynda mańyzdy mindet tur – adam­dar­dyń mentalıtetin ózgertý, olardy óz kapı­taldaryn saýatty basqarýǵa, qoljetimdi qar­jy qu­ra­l­daryn saqtap, olardy tıimdi ınves­tısııalaýǵa, óz táýekel­derin baǵalaýǵa, túrli qarjy alaıaqtarynan qorǵaýǵa jáne olardyń qurbany bolmaýǵa úıretý. Biz, óz kezegimizde, halyqtyń qar­jy­lyq saýattylyǵyn kóterý jónindegi jumysty jalǵastyrý qazaq­standyqtarǵa qosymsha tabys tabýdyń, belsendi ári saýatty ın­vestısııalaýdyń úlken múmkindikteri týraly bilýge múmkindik beredi dep senemiz. Munyń bári elimizdiń adam áleýetin sapaly damytýda kórinis taýyp, búkil memlekettiń barynsha serpindi damýyna ákep soǵa­dy, onyń gúldenýine negiz bolary sózsiz.

– Mazmundy áńgimeńizge kóp rahmet.

Áńgimelesken Alla DEMENTEVA.