Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi Din isteri komıteti Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń dırektory Aınur Ábdirásilqyzymen suhbat
– Aınur Ábdirásilqyzy, sońǵy kezeńde jıi kóterilip júrgen din salasyndaǵy zańnamalyq ózgerister taqyrybyna taǵy bir aınalyp soǵatyn kez kelgen tárizdi. Talqylaýdan ótip jatqan zań jobasyndaǵy qaı máselege kópshiliktiń nazaryn aýdarǵandy jón kórer edińiz?
– Kez kelgen zań jobasyn talqylaý barysynda syrt qaraǵanda qoǵam ómirine qatysy az bolyp kórinetin, biraq qoldanysqa kelgende asa belsendi bolyp shyǵatyn normalar bolady. Sonyń bir bóligi dinı qatynastar salasyn retteıtin zańnamadaǵy dintaný saraptamasyna qatysty erejeler edim. Dál osy normalar zań jobasy bekitilip, kúshine engennen keıin árbir qazaqstandyqtyń ómirine azdy-kópti qatysy bolmaı turmaıtyn qaǵıdalardyń qatarynan tabylǵaly tur.
Kózi qyraǵy oqyrman qaýymǵa málim, buǵan deıin dintaný saraptamasynyń teris qorytyndysy berilgen ádebıetter qylmystyq quramy bar isterge qatysty bolǵan jaǵdaıda ǵana sol iske qatysy bar tulǵalardyń qoldanysynan alynatyn, ıaǵnı tárkilenetin. Al zań jobasynda mynadaı jańa normany engizý qarastyrylýda: «Dintaný saraptamasynyń teris qorytyndysy berilgen dinı ádebıetterdiń, dinı mazmundaǵy aqparattyq materıaldardyń jáne dinı maqsattaǵy zattardyń Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda taratylýyna, paıdalanylýyna jol berilmeıdi jáne QR zańnamalaryna sáıkes aınalymnan alynady». Al dinı máselelerge qyzyǵýshylyq tanytýshy qaýymǵa dintaný saraptamasynyń nátıjelerimen ýaqtyly tanysyp otyrý úshin kózi qyraǵy, qulaǵy túrik bola túsýge týra keledi.
Aıta keterlik másele, sot sheshimimen ekstremıstik dep tanylyp, respýblıka aýmaǵynda paıdalanýǵa jáne taratýǵa tyıym salynǵan ádebıetter tizimi QR Bas prokýratýrasy Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń resmı saıtynda turaqty túrde jarııalanyp, jańartylyp turatyny belgili. Dintaný saraptamasynyń teris qorytyndysy berilgen dinı materıaldar tizimi bul sanattan bólek bolmaq.
– Demek, dintaný saraptamasynyń pármendiligi kúsheıe túsetin bolǵany ǵoı?
– Iá, bul zań jobasy negizdeıtin tıimdi tetikterdiń biri bolmaq. Degenmen atap aıtý qajet, buǵan deıin de usynystyq sıpatqa ıe delinetin dintaný saraptamasynyń mindetti norma retinde qoldanylatyn tustary da boldy (qazir de kúshinde). Mysaly, dinı birlestikterdiń jáne mıssıonerlerdiń paıdalanatyn ádebıetine dintaný saraptamasynyń teris qorytyndysy berilgen jaǵdaıda olardy tirkeýden bas tartylady. Sonymen qatar shet elderden dinı ádebıetter ákelingen jaǵdaıda da dintaný saraptamasynyń qorytyndysy teris bolsa, olardy el aýmaǵyna engizýge ruqsat berilmeıdi. Atalǵan normalar Qazaqstan Respýblıkasynyń «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zańy qabyldanǵan 2011 jyldan beri qoldanylyp, óziniń tıimdiligin is júzinde dáleldep keledi.
Osy oraıda atalmysh kezeńde quqyqtyq sananyń anaǵurlym jetile túskenin qoǵam ókilderiniń belsendiliginen baıqaýǵa bolady der edim. Máselen, elimizdegi dinı kitap shyǵarýǵa mamandanǵan birqatar baspalar men dinı ádebıetterdi taratýǵa arnalǵan stasıonarlyq oryndar (dúkender) ıeleri dinı mazmundaǵy eńbekterdi baspadan shyǵarmas nemese satylymǵa qoımas buryn dintaný saraptamasyna joldaýdy ıgi dástúrge aınaldyrǵan. Iаǵnı buǵan deıin taratylatyn ádebıetterge dintaný saraptamasynyń oń qorytyndysynyń alynýyn mindetteıtin norma bolmaǵanymen, atalǵan tulǵalar zań buzýshylyqtyń aldyn alý jáne óz qyzmetiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda osyndaı ıgi qadamdar jasap otyrdy. Bul oraıda, árıne, din salasyndaǵy ýákiletti organ júrgizgen túsindirý sharalarynyń da yqpaly mol bolǵanyn aıta ketken jón. Osyndaı qalyptasqan quqyqtyq mádenıet aldaǵy zańnamalyq ózgeristerdiń júzege asýynan oń nátıjeler kútýge negiz bolmaq.
– О́tken suhbatyńyzda siz kámeletke tolmaǵan jasóspirimderdiń dinı qyzmetke tartylýyna qatysty qyzyqty ári tosyn sheteldik tájirıbemen bólisken edińiz. Sheteldik tájirıbeni zerdeleýde taǵy qandaı máseleler nazarǵa alynýda?
– Sol suhbatymyzda atap kórsetkenimizdeı, sheteldik tájirıbe qashanda esepke alynady, biraq negizge alynbaıdy. О́ıtkeni árbir memlekettiń tarıhı qalyptasqan saıası-quqyqtyq úlgisi, mádenıeti men mentalıteti, ishki-syrtqy saıasaty men ózindik damý úrdisteri bar. Sondyqtan barlyq elderdiń zańnamalaryna ózgerissiz engize beretin ámbebap norma degen bolmaıdy. Zańnamalyq erejeler kózsiz kóshirýdi kótermeıdi.
Bizdiń Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵy tarapynan zań jobasy jasaqtala bastaǵan bir jarym jyl kóleminde osy taqyrypta 30-ǵa jýyq aqparattyq-taldaý materıaldary ázirlenip, 50-den astam maqala BAQ betterinde jaryq kórdi. Sheteldik tájirıbe degende eń aldymen nazarǵa alynatyny – alys-jaqyn elderde din salasyn retteýdiń qandaı qaǵıdattarǵa súıenetini, nendeı qatynastarǵa basymdyq beretini, zaman aǵymyna saı qandaı ózgerister men tolyqtyrýlar engizip otyrǵany bolyp tabylady.
Eń jiti zerttelgen máseleler bet-júzdi jasyratyn kıimge qatysty álem elderinde qabyldanǵan zańnamalyq normalar, olardyń qalyptasý tarıhy men turǵyn halyqtyń kózqarasy, dinı birlestikter qyzmetin retteýge qatysty normalardyń jetildirilý ádisteri, destrýktıvti jáne teris pıǵyldy aǵymdarmen kúrestiń ıdeologııalyq negizderi, dinı sektalardan saqtaný jáne okkýlttik-mıstıkalyq is-áreketti quqyqtyq turǵydan retteý sharalary deýge bolady. Bul oraıda Evropa, Azııa, AQSh, musylman memleketteri – jalpy álem elderine qatysty qoljetimdi aqparat ataýlyny súzgiden ótkizýge tyrystyq. Olardy taldap-tarazylap qana qoımaı, bizdiń elimizdiń jaǵdaıynda qaı normany qalaı qoldaný jón ekendigi jaıynda ózindik usynystarymyzdy jasaqtap, quzyrly organdarǵa joldaı otyrdyq.
– Dinı qatynastar salasyn retteıtin otandyq zańnamada qatań normalar qamtylǵan dep synaýshylarǵa ne aıtar edińiz?
– Keńesterden keıingi keńistiktegi tarıhı taǵdyry ortaq memleketterdiń zańnamasyn paraqtap shyǵýǵa keńes berer edim. Sonda qatal sanap otyrǵan óz zańnamamyzben, qazaqshalap aıtqanda, jylap kóriser edik. Týǵany joq týra bıshe paıymdar bolsaq, bizdiń memleket zańnamasynan asqan izgilendirýdi úrdis etken zańnama joq der edim. Ony negizdep otyrǵan eń basty ustanym – bizdiń quqyqtyq qatynastar sýbektisi retinde tek jeke tulǵany tanıtynymyz. Bul faktor ásirese dinı birlestikter qyzmetine kelgende mańyzdy rol atqarady. Iаǵnı «birdiń kesiri – myńǵa, myńnyń kesiri – túmenge» degen turmystyq qısyn zańnamaǵa júrmeıdi. Jasaǵan isine jeke tulǵa derbes jaýapkershilik arqalaıdy. Zańsyz ádebıet taratylsa, orynsyz nasıhat aıtylsa ol úshin tutas dinı birlestik emes, sol birlestiktiń múshesi bolyp tabylatyn quqyq buzýshy tulǵa ǵana jazaǵa tartylady.
Al aınalamyzdaǵy bazbir memleketter bul máselege basqasha qısynmen qaraıdy. Mysaly, Qyrǵyz Respýblıkasy men Daǵystanda jeke músheleri nasıhat barysynda esirtki, psıhotroptyq qural, gıpnoz ádisin qoldanǵan jaǵdaıda, tutas dinı birlestiktiń jumysy toqtatylyp, taratylady. Qataldyq dep osyny aıtsa jarasady. Shaǵyn ǵana Abhaz Respýblıkasy da óz zańnamasynda mundaı dinı birlestikterdiń qyzmetine jol bermeıtinin atap kórsetken.
Daǵystan Respýblıkasynyń qatań zańnamasynan taǵy bir mysal: Bul eldiń 1998 jyly 16 qańtarda qabyldanǵan «Ar-ojdan, senim bostandyǵy jáne dinı uıymdar týraly» zańyna sáıkes mindetti orta bilim alýǵa, azamattardyń zańmen bekitilgen mindetterin oryndaýǵa kedergi keltirý, otbasynyń buzylýyna májbúrleý jáne basqa da birqatar quqyq buzýshylyq áreketter dinı birlestikterdiń taratylýyna negiz bola alady. Mundaıda dinı birlestikti taratý qosymsha quqyqtyq sharalarǵa júginbeı-aq atalǵan zań normalaryna sáıkes tikeleı júzege asyrylady.
Al bizdiń zańnamalarda mundaı áreketter ákimshilik quqyq buzýshylyq retinde tanylady jáne negizinen aıyppul túrindegi ákimshilik jazaǵa tartylady. Ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń zańdy tulǵa tarapynan jasalǵany dáleldense, aıyppulmen qatar qyzmeti ýaqytsha (úsh aı merzimge) toqtatylýy múmkin. Bir jyl ishinde quqyq buzýshylyq qaıtalanǵan jaǵdaıda ǵana ol zańdy tulǵa (bizdiń mysalymyzda – dinı birlestik) qyzmetine tyıym salýǵa negiz bolmaq.
Aıtylǵandarǵa qosymsha qazir elimizde din salasyndaǵy ákimshilik quqyq buzýshylyq áreketterge qatysty sharalardyń jumsartylyp, birinshi kezeńde tek eskertýmen shektelý qabyldanyp otyrǵanyn, óńirlik dinı birlestikterdi qurý sharttary anaǵurlym jeńildegenin, dinı birlestikter qyzmetine ata-anasynyń nemese olardyń zańdy ókiliniń kelisimimen qatysýǵa múmkindik beriletin jas mólsheri 16 jasqa deıin tómendetilgenin qazaqstandyq zańnamanyń qatańdandyrylýǵa emes, izgilendirilýge beıimdiginiń aıǵaǵy deýge bolady.
– Dinniń gýmanıtarlyq fýnksııasyn zańnamada eskerý qanshalyqty múmkin?
– Barshamyzǵa belgili bolǵandaı, din salasyndaǵy ýákiletti organ dindi nasıhattaýmen aınalyspaıdy. Ol dinı qatynas sýbektileriniń is-áreketin retteıdi. Zańnama sol maqsatqa baǵdarlanǵan. Iаǵnı zańnamanyń sýbektisi –senim emes, tulǵa. Súıenetini – dinı emes, quqyqtyq qundylyqtar. Al quqyqtyq turǵydan alǵanda demokratııalyq, zaıyrly memleket qashanda gýmanıstik baǵdardy negizge alady. Bul joǵarydaǵy mysaldardan da aıqyn ańǵaryldy.
Al dinniń rýhanı-ónegelik máni men gýmanıtarlyq fýnksııasyn ashyp túsindirý – din salasyndaǵy ýákiletti organnyń aqparattyq-túsindirý jumystarynyń mańyzdy bir qyry. Dástúrli rýhanı qundylyqtardy jańǵyrtý jáne din men dástúr sabaqtastyǵyn túsindirý sharalaryn bizdiń úzdiksiz atqaryp kele jatqanymyzǵa az ýaqyt ótken joq. О́ıtkeni din degenimiz – senimdik qaǵıdalar jıyntyǵy ǵana emes, ol – rýhanı qundylyqtar júıesi, qoǵamdyq sana negizi jáne rýhanı mádenıet fenomeni.
– Osy oraıda «Memleket dinnen bólingen» degen dástúrli ustanymǵa tereńirek túsinik berý qajettigi suranyp turǵan tárizdi...
– Iá, zaıyrly memleket dinnen bólingen, ıaǵnı memlekettiń basqarý jáne retteý júıesi dinnen bólingen. Memleket sharıǵat zańdarymen basqarylmaıdy, rettelmeıdi, sheshim qabyldamaıdy. Onyń basqarý jáne retteý júıesine din aralaspaıdy. О́ıtkeni bizdiń memleketimiz júzdegen ult pen din ókiliniń quqyqtaryn ultyna, dinine, tabyna, násiline qaramastan, bólip-jarmastan birdeı qaǵıdalarmen retteıtin zaıyrly zańnamaǵa súıenedi. Kóp dindi, kóp ultty memleketti basqarýdyń budan utymdy júıesi ázirge oılap tabylǵan joq.
Ekinshi jaǵynan bir ultty, bir dindi el bolǵan budan birneshe ǵasyr burynǵy tarıhymyzǵa kóz salsaq, keshegi el basqarǵan babalarymyzdyń eshbiri sharıǵatqa tastaı qatyp, tisteı jabysyp qalmaǵanyn kóremiz. «Qasym hannyń qasqa jolyn», «Esim hannyń eski jolyn», Áz Táýkeniń «Jeti Jarǵysyn» ustanǵan qazaq handary baǵzydan kele jatqan ádet zańy men sharıǵat normalaryn qatar eskerip, ekshep qoldandy. «Jeti Jarǵyda» 33 ereje qamtylsa, sonyń úsheýi ǵana dinge qatysty máselelerdi qamtıdy eken. Qalǵan normalar negizinen azamattyq ádet zańdarymen rettelip, qajetti tustarynda ǵana sharıǵı talaptardy qosa qamtyp otyrǵan.
Din memleketten bólingen, biraq qoǵamnan bólinbeıdi. О́ıtkeni zaıyrlylyq – memlekettiń, al dindarlyq – jeke tulǵanyń sıpaty. Memleket – zaıyrly, qoǵam – geterogendi (ártekti), al adam ne dindar, ne dinsiz, nemese basqa bir aralyq ustanym ıesi bolýy múmkin.
Memlekettiń dinnen bólinýi belgili bir dárejede oryn almaǵan, tolyǵymen dinı zańdarmen basqarylatyn, ıaǵnı klassıkalyq ustanymdaǵy sharıǵı-ıslamdyq memleket álemde joq. Qaǵbanyń kiltin ustap otyrǵan Saýd Arabııasy Koroldigi de, myń jyldyq musylman mádenıetiniń ordasy bolǵan Mysyr da, ata-babalarymyz ańyzǵa qosqan Dımashyq, Sham, Baǵdattyń birinde de sharıǵattyń sharshysynan shyqpaı otyrǵan el joq. Islam – parasatty, kemel dúnıetanymǵa ıe din, ony taryltatyn – ózimiz. Sol dinniń mámileger qaǵıdattarynyń aıasynda búgingi barlyq musylman memleketi halyqaralyq quqyqtyq normalardy elep-ekshep, eleýli bóligin zańnamalaryna engizdi, zaman suranysyna oraı san túrli normany jańadan jasaqtady. Jaısyzdaý bolsa da bir mysal keltireıin, bes jasar týǵan qyzyna zorlyq jasap, óltirgen din ýaǵyzshysyn Saýd Arabııasy Koroldiginiń úkimdarlary sharıǵat josyǵy osy eken dep, tasboranmen óltirgen joq. Sharıǵattaǵy normanyń bir ǵana bóligin – dúre soǵýdy qoldanyp, ary qaraı túrme jazasyna kesti. «Zamanyna qaraı – zańy, ormanyna qaraı – ańy» deıtin qazaqtyń ǵıbratty maqaly osyndaıda ómirsheńdigin taǵy bir tanytady...
– Sońǵy saýal: Zań jobasyn talqylaýdyń uzaq merzimge sozylyp otyrǵany nelikten?
– Salanyń ózektiligin, máselelerdiń aýqymdylyǵy men mańyzdylyǵyn, usynystardyń kóptigin bylaı qoıǵanda, qarapaıym tehnıkalyq qajettilikterdiń ózi mol ýaqyt pen orasan zor kúsh-jigerdi qajet etedi. О́ıtkeni «memleket» degen alyp mehanızmniń qısapsyz kóp tetikteriniń qapysyz qıysqany sondaı, bireýin bolmashy baǵytqa burý úshin myńdaǵan tetikterdiń baǵytyn qosa ózgertýge týra keledi. Iаǵnı bir normanyń ózi mıllıondardyń múddesin kózdeıtindikten ony ózgertý isi myńdaǵan aktilerdi qaıta qaraýdy, sonyń ishinde júzdegenin jete zerdelep, ondaǵanyna eleýli ózgerister engizýdi talap etedi. Sondyqtan zańnamalyq úderister qashanda baıaý jyljýǵa májbúr. Mundaıda «jeti ret ólshep, bir ret kesý» degenniń ózi bergi jaqtaǵy áńgime bolmaq. Osy zań jobasy jasaqtala bastaǵaly bir jarym jylǵa jýyq ýaqyt boldy, ıaǵnı joba birneshe júzdegen márte sana súzgisinen ótti.
Jalpy zań jobasyndaǵy eń kóp usynystar ýákiletti organ tarapynan usynylyp otyrǵan normalardy aıqyndaı, tııanaqtaı, quqyqtyq turǵydan negizdeı túsýge baılanysty bolyp keledi. Kóp kidiristeýdi talap etetini de osy – tııanaqtaýshy normalar. Esesine aqyrǵy nátıjeniń qaıyrly bolaryna senemiz ári «keńesip pishken tonnyń kelte bolmasynan» úmit etemiz.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
Suhbattasqan Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
«Egemen Qazaqstan»