AEF-da tórtkúl dúnıeni tolǵandyrǵan máseleler talqylanady

Búgingi tańda álemge áıgili sarap­shylardyń, saıasat­taný­shylardyń, dúnıe júziniń bıznes elıtasynyń kópshiliginiń oı-paıymdaýlaryna salsaq, adamzat túbegeıli ózgeristerdiń tabaldyryǵynda tur. Osyǵan deıingi damý barysynda sheshýshi ról atqarǵan birqatar resýrs­tar sarqylýda, tehnologııanyń óte jedel damýynan týyndaıtyn máselelerdi boljap bilý de múmkin emes. Ozyq tehnologııa adamzatty jańa etıkalyq nor­malarǵa kóshýge májbúrleıdi, sıfrly ekonomıka adamdardyń turmys saltyn, memleketterdiń ustanǵan saıasatyn ózgertedi, kún saıyn jańa múmkindikter men táýekelder paıda bolady. Damy­ǵan elder áli de álemdik qoǵam­dastyqtyń damýynyń ońtaıly strategııasyna saı ýaǵdalastyqqa qol jetkize almaýda. Al damý­shy elderge osy ǵalamdyq ózge­risterge oraı beıimdelý úshin, ýaqyttyń jedel kóshine ilesip alǵa jyljý úshin qazirgi qolynda bar resýrstar azdyq etedi.

Erteńgi kúnniń, odan arǵy kúnderdiń qalaı bolatyny búgin jasalyp jatqan sheshimderge táýeldi ekeni túsinikti. Bul oraıda alda týyndaıtyn máselelerdi aldyn ala kún tártibine shyǵa­ra­tyn jáne olarǵa jaýap izdeıtin, sáı­kesinshe qadam jasaıtyn el jahan­dyq tabysqa jetýde zor múm­kindikke ıe bolmaq. Al Global Challenges Summmit-2018 st­ra­­te­gııalyq sheshimder qabyl­da­natyn alańnyń qyzmetin atqarady.

Taza energııanyń tıimdi tustary

Ǵalymdardyń jyl ótken saıyn Jer sharynda energııaǵa degen suranys ulǵaıyp bara jat­­qanyn, ýaqyt óte kele bul suranys­ty óteý úshin túrli prob­lemalar týyn­daıtynyn aıtyp dabyl qaǵyp kele jatqanyna talaı jyl­dyń júzi bolǵan. 2040 jylǵa qaraı elektr energııasyna degen álemdik suranys 70%-ǵa artady dep kútilýde. Qorshaǵan ortaǵa zalalsyz qýat kózin alýdy damytqan elder osy kórsetkishti odan saıyn arttyrýda. Al ekonomıkasy jańǵyrtylmaıtyn tabıǵı resýrstardy óndirýge negizdelgen damýshy elderdiń tabysy ýaqyt ótken saıyn kemı túsýde.

Sóz joq, damyǵan elder­diń basym kópshiligi balamaly ener­getıkaǵa qatysty baǵ­dar­lama­lar jasap, ony birtin­dep júzege asyryp jatyr. Jańǵyrmaly qýat kózderiniń artyqshylyǵy – onyń taýsylmaıtyndyǵy men ekologııalyq tazalyǵy jasyl energetıkany serpindi damytýǵa negiz bolyp otyr. Ǵalymdar toby 2050 jylǵa qaraı jańǵyrmaly energııa kózderine tolyq kóshýge múm­kindik bar dep sanaıdy. Mun­­daı jaǵdaıda elektr qýa­tyna degen suranys tolyq ótelip qana qoımaı, onyń baǵasyn arzan­datýǵa da jol ashylady.

– Kún batareıasynan alyna­tyn bir vatt elektr qýaty 2015 jyly 0,3 dollarǵa deıin quldyra­dy, ol 1977 jyly 76 dollardan qymbat bolatyn. Iаǵnı sońǵy 5 jylda kún energııasyn tutyný quny 80%-ǵa arzandady. Aldaǵy ýaqytta basqa da qýat kózderinen alynatyn energııanyń baǵasy arzandaı beredi, – degen qorytyndy jasady ǵalymdar.

Halyqaralyq energetıkalyq agenttik 2040 jylǵa qaraı elektr energııasynyń 60%-yn jań­ǵyr­maly kózderden, onyń ishinde kún men jelden alynady degen boljam jasap otyr. Álemdik energııalyq balanstyń osylaı ózgerýi munaı-gaz sek­toryn­daǵy birqatar kompanııalar­dy balamaly energetıkaǵa ınvestısııa quıýǵa, sondaı-aq korpo­ratıv­tik venchýrlyq qorlar qurýǵa ıter­melegeni osyǵan baılanysty.

Jalpy, «jasyl qarjylan­dyrý» – bul ekologııalyq ornyq­ty damýdyń keń sheńberinde ekologııalyq artyqshylyqty qam­tamasyz etetin ınvestısııa­lar. Oǵan qorshaǵan ortany qor­ǵaı­tyn, tabıǵı resýrstardy saq­taıtyn jáne klımattyń ózge­rýi­niń aldyn alýǵa nemese onyń ózgerýine beıimdelýge yqpal etetin ınvestısııanyń bar­lyq túrleri jatady.

Búgingi tańda kapıtaly tu­raq­ty túrde ósip kele jatqan, áleý­mettik jaýapkershiligi kúshti ınvestorlar osy baǵytta bel­sendi jumystar atqarýda. Jeke­leı qaltaly tulǵalar men uıym­dar ózderiniń qarjylyq kórset­kishterin ınvestısııa quıý salalaryn tańdaý barysynda áleýmettik jáne ekologııalyq faktorlardy biriktirýge talpynyp otyr. Olardyń absolıýtti basym bóligi Eýropa men AQSh-ta.

Klımattyq oblıgasııalarǵa quıylar ınvestısııalardyń eń keń taraǵan salasy kólik, mashına jasaý salasy bolsa, energetıka men mýltısektorlyq ınvestısııalar ekinshi jáne úshin orynda tur.

«Jasyl» energetıkany qar­qyndy damytýshy elderdiń sanatynda energııaǵa degen suranystyń basym bóligin jańǵyrmaly qýat kózderi arqyly ótep, energııany eksporttaýmen de aınalysatyn Danııany erekshe atap ótý kerek. Odan keıingi oryndy Ger­ma­­nııa alady. Jańǵyrmaly energııa óndirý erekshe qarqyn alǵan mez­gilde bul elderde mundaı qýat kóz­deri suranysty 100 paıyz óteı­di. Mundaı jaǵdaıda jylý, atom elektr stansalary rezervtik fýnk­sııany atqarady, sebebi JEK-gene­rasııa áli de bolsa turaqty emes.

Qazaqstan qalys qalǵan joq

Jańǵyrmaly qýat kózderin damytý Qazaqstanda da qarqyndy júrgizilýde. «Qazaqstan-2050» Stra­­te­gııasynda 2050 jylǵa qaraı ba­lamaly jáne «jasyl» ener­getıkalyq tehnologııalar barlyq tutynylatyn energııanyń 50%-yn bere alatyny atap ótilgen bolatyn. Qazaqstan osy baǵytta BUU Ǵalamdyq konvensııalarynyń ( Rıo-de-Janeıro, 1992), Myń­jyl­dyq sammıtiniń deklara­sııa­syn (Nıý-Iork, 2000) jáne Búkil­­álemdik turaqty damý sam­mıtiniń (Iohannesbýrg, 2002) ustanymdaryn biriktirý men baǵdarlamalaryn júzege asyrý jaıly mindettemelerdi moınyna aldy. 2016 jyly tamyzda Qazaqstan Úkimeti Parıj keli­simine qol qoıdy.

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń usyny­symen 2013 jyly «Jasyl» eko­­nomıkaǵa ótý tujy­rym­­da­­masy qabyldandy. Atalǵan qujatta ekonomıkanyń aýyl sharý­a­shy­lyǵy, kólik, jańǵyr­maly energetıka sekildi salalaryn reformalaýǵa baǵyttalǵan basymdyqqa ıe naqty tapsyrmalar tizimi kórinis tapty. Osy tujyrymdamaǵa sáıkes elimizdiń energetıkalyq balansyndaǵy balamaly energııa úlesin 2020 jyly qazirgi 1%-dan 3%-ǵa, 2030 jyly 30%-ǵa jáne 2050 jyly 50% -ǵa kóterý josparlanǵan. 2020 jyly bul deńgeıge 22 jel elektr stansasyn (qýaty 957 MVt) 18 kún elektr stansasy (qýaty 750 MVt), 13 sý elektr stansasyn (qýaty 268 MVt), basqa da 53 nysan salý arqyly jetý kózdelgen.

2012 jyldan bastap Qazaq­standaǵy jalpy elektr energııa­sy óndirisindegi «jasyl» ener­getıkanyń úlesi 2 eseden astam ósip, ótken 2017 jyly 1%-ǵa jetken bolatyn. Jańǵyrmaly energııa kózderi sońǵy jyldary Qazaqstanda energetıkalyq keshenniń damý vektorynyń biri retinde kór­setilýde. Sarapshy­lar­dyń baǵa­laýy boıynsha Qazaq­stannyń JEK áleýeti óte joǵary.

Qazirgi tańda basty taqyryby «Bolashaq energııasy» atalǵan EKSPO-2017 murasy retinde «jasyl» tehnologııany damytatyn halyqaralyq ortalyq qurý jóninde jumystar júrip jatyr. Bul ortalyq úlken táji­rı­beler alańyna aınalyp kele­di, bolashaqta Ortalyq Azııa el­derimen, Qytaımen, Koreıamen, Eýroodaq elderimen, basqa da memlekettermen arada áriptestikti damytady degen úmit artylyp otyr.

Damý kilti adamı kapıtaldyń qolynda

Bolashaq álemi ozyq tehnolo­gııalarǵa arqa súıeıdi, adam men mashına arasyndaǵy shekara múldem azaıa túsedi. Bul fýtýrıst ǵalymdar ondaǵan jyl buryn boljaǵan, al búginde shyndyqqa aınala bastaǵan aksıoma. Jer-jerde jasandy ıntellektini paıdalaný, vırtýaldy álemdegi ómir adamzattyń aldyna jańa saýaldar qoıyp otyr. Adam qandaı qundylyqtardy basshylyqqa alýǵa tıis? О́mirimiz qandaı etıka­lyq normalarǵa baǵynýy kerek?

Búgingi tańda qorashaǵan orta, bilim jáne mádenıet adamnyń damýynyń mańyzdy faktorlary bolyp tabylady. HH ǵasyrda damyǵan elderdiń bilim berý sektorynda úlken ózgerister oryn aldy. Bilim berý jalpyǵa qoljetimdi jáne mindetti boldy, al áleýmettik quqyqtar birinshi orynǵa shyqty. Toleranttylyq, názik jandylardyń quqyqtary HH ǵasyrdyń adamy beınesin qalyptastyrdy. Adam 21-shi álem qalyptasqan bilim keńistigin kúrdeli ózgertýi múmkin, sebebi qazirde ınnovasııalardyń jańa tolqynynyń bosaǵasynda tur­myz. Qoǵam jańa áleýmettik-ekono­mıkalyq aqıqattarǵa sáıkes dástúrli bilim modelderiniń transformasııalanýyn, báseke­les­tiktiń qarqyn alýyn bastan keshýde.

Sońǵy jyldary tehnologııa­lar bilim júıesin ózgertýde – bilim alý jeńilirek bolyp keledi.

Bolashaqtyń adamy planshetke «jasandy aqyl-parasaty bar muǵalimdi» júktep, óziniń jeke us­tazynan aıy­rylmaı júre alady. 10 jyldan keıin joǵary bilim alý erekshelik bolýyn toqtatyp, oqı bilý sııaqty qalypty qubylysqa aınalýy múmkin. Tehnologııanyń jańa aınalymy kitaptar, kınematograf, kartınalar ómirden máńgilikke joǵalady degen úreı týdyrady. Alaıda aqıqat budan basqashalaý. Mundaı qun­dy­lyqtardyń barlyǵy bolashaq­ta da kerek. Degenmen tehnolo­gııa­lyq progress ónerdiń damýyna áser etpeı qoımaıdy. My-sa­ly, beınekórinis jazbalary tehno­logııalarynyń paıda bolýy ótken ǵasyrdyń 60-jyldary medıa-art, beıne-ınstallıasııalar sııaqty baǵyttyń paıda bolýyna ákelgen. О́nerdiń jańa túrleri bolashaqta paıda bolady, deıdi halyqaralyq ǵalymdar toby.

Álem damýdyń postındýs­trııa­lyq dáýirine engen kezeńde strate­gııalyq resýrs naq osy adam ka­pıtaly bolyp otyr. Qazaq­stan­daǵy ekonomıkalyq ósý kóp jaǵynan eńbek resýrstary sany­nyń esebinen qamtamasyz etilgen.

Búginde el halqynyń 11%-y ǵana bilimder ekonomıkasy sa­lasynda jumys isteıdi, ol jo­ǵary bilikti zııatkerlik eńbek­ti, shyǵarmashylyq qabiletti kór­setedi. Búgingi tańda orta bilim berý salasynda jańartylǵan maz­munǵa ótý jalǵasýda. 2017-2018 oqý jylynyń basynan bastap 15 mektepte birqatar pánderdi aǵylshyn tilinde oqytý boıynsha qanatqaqty joba bastaldy. Kásiptik bilim berý salasynda onyń sapasyn, qoljetimdiligin jáne bedeldiligin arttyrý úshin jańa tásilder ázirlendi. 2017 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap 141 biliktilik boıynsha jańa mo­dýldik baǵdarlamalar iske qosyl­ǵan, onda 3 biliktilikke deıin alý qarastyrylǵan. 10 mamandyq boıynsha aǵylshyn tilinde oqytý júrgiziledi.

 Elbasynyń tapsyrýymen 2017 jyldan bastap 583 kolledj­de «Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý» jobasy iske asyrylýda. Úsh tilde oqytýdy iske asyrý úshin oqý pánderiniń 50%-y oqytý tilinde beriledi, 20%-y – ekinshi tilde, 30%-y aǵylshyn tilinde júrgiziledi. Elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń kópshiliginde 2,5 myń arnaıy top qurylyp, onda 30 myń adam úsh tilde bilim alatynyn aıta keteıik.

Dúnıejúzilik ekonomıka­lyq forýmnyń sarapshylary GlobalRisksReport-2017 baıanda­ma­­­synda 30 jahandyq syn-te­geýrindi anyqtady. Olar 5 sa­nat­qa bólinip qarastyrylady: eko­no­mı­kalyq, ekologııalyq, geosaıa­sı, áleýmettik jáne teh­no­­lo­gııalyq. Dúnıejúzilik ekono­mı­kalyq forým osy syn-tegeý­rin­derdi kúsheıtetin jáne olar­dyń arasyndaǵy araqatynasty ózgertýi múmkin prosesterdi de anyqtady. Olar: halyqtyń qar­taıýy, halyqaralyq qurylym­dar róliniń ózgerýi, klımattyń ózgerýi jáne qorshaǵan ortanyń buzylýy, sozylmaly aýrýlardan zardap shegetin adamdar sanynyń ósýi, sıfrly tehnologııalarǵa táýeldiliktiń artýy, kedeıler men baılar arasyndaǵy tabys­tar aıyrmasynyń ulǵaıýy, kúsh ortalyqtarynyń jyljýy, son­daı-aq ýrbandalýdyń kúsheıýi, taǵy basqalar. Osyndaı jahan­dyq máseleler týyndaǵan tusta Astana ekonomıkalyq forýmy syndy alqaly jıynnyń da baǵasy arta túsedi. Bul forýmnyń maqsaty – dúnıejúzilik sarapshy­lar qoǵamdastyǵyna, tehnolo­gııa­lyq elıtaǵa, memlekettik basqarý ókilderine, iri korporasııa­lardyń vı­zıonerleri men kóshbas­shy­laryna maǵynaly jaýaptar men jahandyq aýqymdaǵy sheshimderdi izdestirý alańyn usyný.

Ádettegideı Astana ekono­mıka­lyq forýmynyń bazasyndaǵy Global Challenges Summit-2018 eýrazııalyq kongresine qatysatyn halyqaralyq jáne otandyq spıkerler týraly oqyrmanǵa az-kem aqparat usynyp otyrmyz.

 

Szın LISIýN, Azııa ınfraqurylymdyq ınvestısııalar bankiniń dırektory

Beıjiń shetel­dik zertteýler ýnı­versıtetin bitirgen. Qytaı Halyq Respýb­lıkasy Qarjy mı­nıstr­liginiń departament bastyǵy, qarjy mınıstriniń orynbasary, Azııa damý bankiniń vıse-prezıdenti, Qytaı ınvestısııalyq korporasııasy baqylaýshy keńesiniń tóraǵasy, Azııa ınfraqurylymdyq bankiniń vıse-prezıdenti, Azııa ınfraqurylymdyq bankiniń prezıdenti bolyp qyzmet atqarǵan.

Azııa damý bankinde vıse-prezıdent qyz­metin atqara júrip Ońtústik, Ortalyq jáne Batys Azııanyń jeke sektordaǵy operasııalary jónin­degi baǵdarlamalaryna jaýapty bolǵan.

Martına DALICh, Horvatııa premer-mınıstriniń birinshi orynbasary, ekonomıka mınıstri

Zagreb ýnıver­sı­tetin, Splıt ýnı­ver­sıtetin bitir­gen, ekonomıka ǵylym­darynyń doktory.

2005-2012 jyldary Horvatııanyń Eýropalyq odaqqa qosylý jónindegi kelissóz júrgizýshi tobynyń quramynda boldy. Horva­tııa Qarjy mınıstrliginde mınıstrdiń hatshysy, mınıstrdiń kómekshisi, mınıstrlik­tiń makro­ekonomıkalyq boljamdar bólimi­niń meńgerýshisi, qarjy mınıstri qyzmetin atqar­dy. Ekonomıka, eńbek jáne kásipkerlik mınıstri, premer-mınıstrdiń kómekshisi qyzmetin atqardy.

Toomas ILVES, Estonııanyń burynǵy prezıdenti

Estonııalyq saıa­satker, dıplomat, jýr­nalıst. Kolýmbııa ýnıversıtetin, Pen­sılvanııa ýnıver­sıtetin bitirgen. «Azat Eýropa» radıosynyń Mıýnhendegi zertteý ınstıtýtynyń sarapshysy, «Azat Eýropa» radıosynyń Estonııadaǵy redaksııasynyń bólim meńgerýshisi, Estonııa Sosıal-demokratııalyq partııasynyń jetekshisi, Eýropalyq parlamenttiń múshesi, Estonııanyń AQSh, Kanada, Meksıka elderindegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolǵan. Estonııanyń syrtqy ister mınıstri, Estonııa prezıdenti qyzmetterin atqarǵan.

Andreı ShARONOV, «Skolkovo» Máskeý basqarý mektebiniń prezıdenti

Ýfa avıasııa ıns­tıtýtyn, RF Pre­zı­denti janyn­daǵy Re­seı mem­le­ke­ttik qyz­met aka­demııa­syn bi­tir­­­gen, áleýmettaný ǵy­l­ym­­­dary­nyń kandıdaty.

Reseı Federasııasy Jastar isi jónindegi komı­teti­niń tóraǵasy, Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrliginde departament bastyǵy, mınıstrdiń orynbasary, «Troıka Dıalog» ınvestısııalyq kompanııasynyń basqarýshy dırektory, osy kompanııanyń dırektorlar keńesiniń tóraǵasy bolǵan. 2010-2013 jyldary Máskeý úkimeti meriniń ekonomıkalyq saıasat boıynsha orynbasary laýa­zymyn, 2013-2016 jyldary «Skolkovo» Máskeý bas­qarý mektebiniń rektory qyzmetin atqardy.

Jıyrmadan astam ǵylymı eńbek pen maqalanyń avtory.

Alına ALDAMBERGEN, KASE basqarmasynyń tóraǵasy

1995 jyly Qazaq memlekettik bas­qarý akademııasyn úzdik bitirgen, 2007 jyly Rocherster ýnıver­sı­­tetiniń E.Saımon Ýılıam atyndaǵy Is­ker­­­lik ákimshilendirý mektebin aıaqtaǵan.

Buǵan deıin A.О́. Aldambergen «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary, «Samuryq-Qazyna Fınans» JShS bas dırektory, Qarjylyq naryq jáne qarjy uıymdaryn retteý jáne qadaǵalaý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary, Almaty qalasy óńirlik qarjy ortalyǵynyń qyzmetin retteý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary bolǵan, «ABN AMRO Bank Kazahstan» AQ-ta jáne basqa da ekinshi deńgeıli bankterde basshylyq qyzmetter atqarǵan.

Qanat BOZYMBAEV, Energetıka mınıstri

Qazaq memlekettik basqarý akademııa­syn bitirgen. «Edem ltd» JShS ekonomısi, Al­maty qalasy áki­miniń kómekshisi, Eko­no­mıka jáne saýda mınıstrligi óńir­lik saıasat bóliminiń bastyǵy, «QazTransOıl» ult­tyq kompanııasy» AQ Qarjy departamentiniń bastyǵy, ekonomıkalyq máseleler boıynsha vıse-prezıdenti, Energetıka, ındýstrııa jáne saýda mınıstrliginiń munaı men gaz departamentiniń dırektory, Energetıka, ındýstrııa jáne saýda vıse-mınıstri, «KEGOK» AQ birinshi vıse-prezı­denti, «KEGOK» AQ prezıdenti, Qazaqstan elektr energetıkalyq qaýymdastyǵy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy, «AirAstana» AQ dırektorlar keńesiniń tóraǵasy, «Qazaqstan temir joly» UK» AQ dırektorlar keńesiniń tóraǵasy, «QazMunaıGaz» UK» AQ dırektorlar keńesiniń tóraǵasy, «Samuryq» holdıngi» AQ basqarma tóraǵasy, «KEGOK» AQ basqarma tóraǵasy, Jambyl oblysynyń ákimi, Pavlodar oblysynyń ákimi bolyp qyzmet atqarǵan.

«Qurmet» ordenimen marapattalǵan, TMD-nyń eńbek sińirgen energetıgi.

Almas BATANOV, IDM Indýstrııalyq damý jáne ónerkásiptik qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy

Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıver­sı­tetin ekonomıka ma­man­dyǵy boıynsha, Almatydaǵy tehnologııa jáne bıznes ýnıversıtetin óndiristik standarttaý jáne sertıfıkattaý ınjeneri maman­dyǵy boıynsha támamdaǵan. «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasy boıynsha Nottıngem ýnıversıtetinde aqparattyq tehnologııalar menedjmenti magıstri mamandyǵy boıynsha bilim alǵan.

Buǵan deıin «Metrologııa» RMM Almaty qalalyq fılıalynyń jetekshisi, «QazMetrIn» RMM Ońtústik Qazaqstandaǵy fılıalynyń bas mamany, bólim basshysy, basqarma basshysy, fılıal basshysynyń orynbasary, Ekonomıka­lyq zertteý ınstıtýtynyń bas sarapshysy, Prezı­dent Ákimshiligi Strategııalyq zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń sarapshysy, konsýltanty, referenti, О́ńirlik damý mınıstrligi О́ńirlik monıtorıng jáne baǵalaý departamentiniń dırektory, Premer-Mınıstrdiń orynbasarynyń keńesshisi, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Premer-Mınıstr Keńsesi Basshysynyń orynbasary bolyp qyzmet atqardy.

Arnur ASQAR,

«Egemen Qazaqstan»