Maýsym aıynyń tamyljyǵan kúnderiniń biri... Kórshiles aıyr qalpaqty qyrǵyz aǵaıyndar ekinshi ret ótkizgeli otyrǵan qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri marqum Raqymjan Otarbaev atyndaǵy halyqaralyq teatr festıvaline qatysýǵa bara jatqan Atyraý oblystyq Mahambet atyndaǵy drama teatrdyń dırektory Berik Jámen myrza aıaýly Almatyǵa aıaq basqan soń, bir ózi jeke kólik jaldap, Almaty-Tashkent tasjolymen Bishkekke qaraı jol tartady.
Jolaı «Jetisý – jerdiń kórki» deýshi edi, armansyz aralap kóreıinshi» degen oımen, tabıǵatyna súısinip, jol-jónekeı ornalasqan eldi mekenderge jiti qarap kele jatady. Bir kezde asqaq ta aıbyndy Alataýǵa kólbeı jatqan sonadaıdan menmundalap kóringen aýylǵa kózi túsip, yntasy aýady. Júrgizýshi jigitke: «Tartshy myna bir aýylǵa» dep burylýyn ótingenmen: «Kózge jaqyn kóringenmen, birtalaı jer ǵoı, aǵaı» dep kóne qoımaıdy. Biraq Bekeń de tabandy jigit eken, aıtqanyn istetip, Almaty oblysynyń Jambyl aýdanyna qarasty Aqterek aýylyna qaraı bet túzeıdi. Tep-tegis saırap jatqan tasjolmen aýylǵa kirip, túp-túzý kóshelerimen kóldeneńinen de, eninen de árli-berli kóktep ótip, biraz aralaıdy.
«Jolaı Aqterek degen keremet bir tamyljyp turǵan aýyldy kórdim. Muntazdaı taza kósheleriniń oqtaı túzýligi sonsha, aýyldyń aıaǵynda turyp bas jaǵyn tuspaldaýǵa bolady. Ár úı sharbaqpen, bolmasa qazirgi zamanǵy sándi qorshaýmen qorshalǵan. Mundaı jer, mundaı sulý tabıǵat, mundaı aýyl bolady eken-aý dep oılamappyn», dep tańdanysyn jasyrmaǵan Bákeń Jetisý jerinen alǵan áserin Bishkektegi úlken dastarqan basynda aıtady. Al bul áńgimeni bizge osy alqaly jıynǵa «Egemennen» qatysyp, jazýǵa barǵan tanymal jýrnalıst Aıgúl Ahanbaıqyzy odan ári ásirelep jetkizsin. Týǵan jerińdi aýzy dýaly azamattar maqtap jatsa, qalaı maqtanyp, marqaımasqa...
Endi sol Bekeńdi qyzyqtyryp, tańdaı qaqtyrǵan aýyldyń qalǵan áńgimesin biz aıtaıyq...
Kishkene kezimizde úlkenderdiń «Azamatyn kórip, aýylyn tany» degen sózi qulaǵymyzda qalǵanmen, búginde ony ózgertip «basshysyn kórip – aýylyn tany» dep ózgertip aıtsaq, esh sókettigi joq shyǵar. О́ıtkeni qum ishindegi altyn sııaqty, elge istegen isin bálsinbeıtin, jaqsylyq jasasa jar salmaıtyn, attandamaıtyn eleýsizdeý júrip-aq qyrýar sharýanyń betin qaıyryp, óz ar-ojdanynyń aldynda adal eńbegin tý etetin arda azamattar bolady. Mine, sondaı azamattyń biri – Aqterek aýylynyń tól týmasy, tuńǵıyq tereń sýdyń bilinbeı aǵatyn aǵysy sııaqty, salmaqty da sabyrly minezge baı, Abaı hakim aıtpaqshy, «aqyryn júrip, anyq basatyn» Temirlan Shaınúsipov baýyrymyzdyń óziniń kindik qany tamǵan týǵan jerine, aımaǵyna jasap jatqan ıgi isteriniń arqasynda halyqtyń turmys-tirshiligi jaqsarǵan, qazan-oshaǵy joǵary.
Sonaý táýelsizdiktiń eleń-alańynda aýyldan bereke qashyp, bir sabyndy bir qoıǵa aıyrbastaǵan zaman týǵanda da bul aýyldyń yntymaǵy jarasyp, nápaqasy taýsylǵan joq. Buryn osy Jambyl aýdanynyń birneshe sharýashylyǵynda bas maman bolyp, sovhoz basqaryp tájirıbe jınaqtaǵan Temirlan 1994 jyly «Aqterek» óndiristik kooperatıvin basqarýǵa kelgende jıyrma shaqty tehnıka, eki bas iri qara, yrymǵa qoı men jylqy qalmaǵan-dy. Ol azdaı bıýdjetke 30 mln, elektr jaryǵyna 2,5 mln, jekemenshik sharýa qojalyqtaryna 5 mln teńge qaryz moıyndaryna ilingen. Osylaısha Temirlanǵa bárin basynan bastap, aýyldy qıyn bir kezeńderden alyp shyǵýǵa týra keledi. Ol alyp shyqty da. О́ıtkeni óndiristik kooperatıv – búginde irilendirilgen «Aqterek» sharýa qojalyǵy atanǵaly nátıje jer men kókteı.
3750 halyq turatyn taza qazaqy aýylda 680 tútin bar. 200 adam jumys isteıtin «Aqterek» sharýa qojalyǵynan basqa aýylda 107 jeke sharýa qojalyqtary da óz qam-qareketterin jasaýda. Dál búgingi kúni mamyrajaı aýyldan 50 myńǵa jýyq qoı, 6 myńdaı iri qara, 3 myńǵa tarta jylqy órip shyǵady. Jyl saıyn sharýa qojalyǵynyń eńbekkerleri bitik egin ósirip, ár gektardan 14-15 sentnerden astyq jınap, qambalaryna 5-6 myń tonnadaı bıdaıyn quıyp alady. 2007 jyly 4 ga jerge jemis aǵashtaryn otyrǵyzyp, búginde jaıqalyp ósip tur. Ony satyp jatqan joq, jumysshylarǵa bólip beredi, al kelgen aǵaıyndar tek butaǵyn syndyrmaı alsa deıdi.
Jyl saıyn qojalyq múshelerine baý-baqsha daqyldaryn, 5 tonna kómir, bıdaı, jemin-shóbin tegin túsirip beredi. Aýylymyz aýdan ortalyǵynan 90 shaqyrym qashyqta ornalasqandyqtan halyqqa turmystyq qyzmet kórsetý salasy da ońtaıly uıymdastyrylǵan. Shashtaraz, dárihana, dúken, meıramhana, naýbaıhana, bılıard aýyl adamdaryna qaltqysyz qyzmet jasaýda. Eń bir qýanarlyq jaıt, alaqandaı aýylda «Darııa» jekemenshik balabaqshasynda 50 kishkene balaqaı tárbıelenýde.
«Ekinshi Astana»
Jambyl aýdanynyń eń shetkeri aýyly bolǵanymen, Aqterektegi tyń serpilis, jańa zamanǵa umtylys eldiń kóńil kúıine áser eteri haq. Ol – eldiń mereıi, ony basqaryp otyrǵan basshynyń da mereıi. Eń bir aýyz toltyryp, maqtanyp, marqaıyp aıtar ıgilikti is – qandaı qıyn zaman bolsa da Aqterekte bir úıdiń murty buzylmady, aýyldan bir adam kóship ketpedi. Jaqsy zamannyń kórinisteri ǵoı, qaıta aýyldyń shetinen bir kóshe aq shańqan úıler tústi. On eki jylda aýylda 90 jańa úı boı kótergen. «О́z úıim – óleń tósegim» degen, árkimniń quttyhanasy – basynda óz baspanasy, qara shańyraǵynyń bolýy adam ómirindegi bitirgen mańyzdy bir isi, qýanyshtyń tóresi emes pe! Úı bolǵanda qandaı?! Búgingi zaman talabyna saı eýropalyq standartpen salynǵan zamanaýı úlgidegi bólmeleri keń, jýynatyn jeri, ájethanasy ishinde záýlim úıler salyp, tek kiltin ustatty. Aýyldyń aıtqyshpekteri bolsa: «Memlekettiń qol- jetimdi baspana baǵdarlamasy» deıdi, basqa aýylda ol qoljetimdi me, jetimsiz be, qaıdam. Al bizde naǵyz qoljetimdi baspana. Qurylys júrgizip, úı turǵyzý jaǵynan bizdiń aýylymyz ekinshi Astanaǵa aınaldy» dep, toı-tomalaq, as-jıyndarda el ishindegi tirlikke rıza bolyp, maqtanatyn jaǵdaıǵa jetken. Ras, jaǵdaıy barlary ózderi áreket jasasa, turmys-tirshiligi ortasha qarapaıym qojalyq múshelerine, jas otbasylaryna ujym basshysy úı turǵyzyp berýdi dástúrge aınaldyrǵan.
Bastama qalaı bastalǵan, ony Temirlannyń óz aýzynan estilik.
– Aýylymyz – júz paıyz qazaqy aýyl. Jambyl oblysynda Dýnganovka aýylynda tek dúngen aǵaıyndar, bolmasa Eńbekshiqazaq aýdanyna barsańyz, bir aýyl nemis halqy turady. Kósheleri, úıleri qandaı dep qazaqtardyń ózderi tamsanyp otyrady. Sonda ol aýyldan bizdiń qaı jerimiz kem?! Nege bizge de jaqsy úıler, ádemi qorshaýlar salmasqa?!. Nege kóshemizdi taza ustamasqa?!. Nege kóshege kúl, qı tógemiz. Bizder bir-birimizben aǵaıyn-týys, jekjat bolyp ketken aýyl bolǵandyqtan, jumysshylardy qyzyqtyrý kerektigin oıladym. Ekinshiden, sovhoz taraǵan kezde osy aýylǵa eńbegi sińgen mehanızatorlardyń eńbekteri baǵalanbady. 40 jyldap traktor aıdaǵan azamattar ne durystap paı almady, ne durystap úlesterine qol jetkizbedi. Qanshama jyl sovhozǵa adal qyzmet etken adamdardyń qulaıyn dep turǵan úılerin kórgende sol kisilerge ishteı janym ashyp, ózimdi kinálideı sezinetinmin. Sóıtip 2006 jyldan osy máseleni qolǵa aldym. Alǵash ózim de qorqaqtap bitire alamyn ba, almaımyn ba dedim. Aldymen eki-úsh úı salyp kórdim. Sońǵy tórt-bes jylda on úıge deıin saldyq. Astyq túsimi azaıǵan jyldary zeınetke shyǵatyn Dıhan, Elýbaı, Tursynhan, marqum Murat aǵalar men jas otbasylaryna bes úı saldyq. Ondaǵym, zeınetkerlik demalysyna qýanyp ketse degenim ǵoı. Árıne sol qarajatty sharýashylyqtyń damýyna – kombaın, basqa da tehnıka alýǵa jumsaýǵa bolar edi. Biraq oılana kele aldymen aýyl turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartaıyq dep sheshtim, – deıdi tóraǵa.
Jýrnalıstik qyzyǵýshylyqpen, qandaı qarajatqa, ol tegin be, álde nesıege me dep suraǵanymyzda, isker basshy onyń da jónin túsirip aıtty.
– Qojalyq jyldy paıdamen aıaqtaǵanda, keńes múshelerimen aqyldasyp sheshemiz. Máselen, Dıqan aǵanyń úıine 500 myń teńge ketti delik. Eki jyl jalaqysynan az mólsherde ustaımyz. Al biz astyq bitik shyǵyp, qojalyq paıdany kóbirek tapqanda, qaryzdaryn qysqartyp tastaımyz. Al tólemeımin dese – óz erikterinde. О́ıtkeni olarmen kelisimshartqa otyrmaımyn. Eger erteń tóleı almaı qalsa, olardan «tartyp alamyn» degen áńgime de joq. О́ıtkeni osy aýylǵa sińirgen eńbegi bar. Keıbireýi qıqańdasa aıtamyn: «Aınalaıyn, men saǵan úı salyp berdim dep mindet etpeımin. Unamaı jatsam, basqa jumys taýyp al», deımin.
Bir qyzyǵy, árıne, baspana salynyp bitken soń ıeleri qonys toıyn jasap ári osyndaı keremet úıdi syılaǵan Temirlandaryna rahmet aıtý úshin qonaqqa shaqyrǵanda, ystyq, sýyq sý ishinde, bólmeleri keń salynǵan úılerdi kórgen jubaıy Raıhan «ózimizge kishkene ǵana bolsa úı salaıyqshy?» dep mazasyn ala bastaıdy. Sodan aýyldastarym sóz ete qoımas dep, jan-jaqty ósip-óngen otbasynan shyqqan Temkeń keńinen otyratyn bir otaý tursyn dep, bir jaǵynan elden qalmaıyn dep, osydan eki jyl buryn ózi de úı salyp, bala-shaǵasyn qýantady.
Qaıyrymdy qol tamuqta kúımeıdi
Iá, Temirlan osy topyraqta týyp-ósken jigit bolǵandyqtan, jer jaǵdaıyn, aýyl tirshiligin, tipti aýylda turatyn besiktegi baladan eńkeıgen qartqa deıin olardyń árqaısysynyń qam-qareketinen, turmys jaǵdaıynan jaqsy biledi. Sondyqtan da toı-tomalaq, ólim-jitimde, turmysy nashar otbasylaryna qolynan kelgen kómegin berýden aıanyp qalmaıdy. Máselen, ata-anasynan aıyrylǵan Tóleýlıevter otbasyna turǵyn úı satyp alyp berdi. Sondaı-aq aýylynda qaraýsyz qalǵan qurylys ǵımarattaryn qaıta jóndeýden ótkizip, el ıgiligine usyndy. Onyń bul qamqorlyǵyn aýyldastary da baǵalap, Aqterektiń bel balasy atanǵan Temirlanǵa qashanda rızashylyqtaryn bildirip jatqany. Mine, osyndaı tógilgen ter, jasaǵan eńbek eskerýsiz qalmaı, qojalyq tóraǵasy 2008 jyly «Qurmet» ordenimen marapattaldy.
Árıne, aqterektikterge aýdan, oblys ákimdikteri qashanda qoldaý kórsetip, kómektesip otyrady. Úkimetten sýbsıdııa beriledi. Buǵan deıin aýdannan, oblystan bólingen qarajatqa aýyldaǵy orta mektep kúrdeli jóndeýden ótip, Jamanty kóshesine asfalt tóseldi. Eń bastysy «Aýyz sý» baǵdarlamasy boıynsha aýylǵa sý kelgende halyq erekshe qýandy.
Qojalyq qashanda aýylda ótetin qandaı bir is-shara bolsyn aýyldyq ákimdikpen aqyldasyp, birigip ótkizedi. Aýyl ákimi, osy topyraqtyń azamaty Ǵabıt Shortanbaevtyń uıymdastyrýymen qalada jumys isteıtin azamattar qarjylaı aqsha jınap, ákimdik ǵımaratynyń ishi-syrtyn sylap, tereze, edenin aýystyryp bergen. Balalarǵa fýtbol alańyn salsa, jerlesimiz Naýryzbaı Aıdabosynov inimiz aýyldaǵy mekemelerdiń aýlalaryna myń túp qaraǵaı, arsha, shyrsha kóshetterin otyrǵyzyp, búginde jaıqalyp ósip, aýylǵa sán berip tur. Qońyrtóbe taýynyń etegindegi Maıtóbede sońǵy eki-úsh jylda qambasy astyqqa, tóskeıi malǵa tolǵan aqterektikter áz Naýryz merekesin buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaıda atap ótip, eldiń mereıin bir kóterip tastady. Oǵan muryndyq bolǵan – aýyl azamattarynyń bereke-birligi, yntymaǵy, osynda týyp-ósken jastardyń uıymshyldyǵy, serpilisi...
Qurmet te qurmetti adamǵa jarasady emes pe. Elimizde dástúrli ótkiziletin kómekke zárý jandarǵa qolushyn sozǵan jomart jandarǵa jylyna bir ret beriletin «Altyn júrek» ulttyq syılyǵynyń «Jyldyń qaıyrymdylyq atalymynyń» Temirlan Qalmashulyna berilýin aýyldastary qaıyrymdylyqtyń, jaqsylyqtyń qaıtqany, eńbektiń óteýi dep baǵalap, bórikterin aspanǵa atyp, aýyl bolyp qýandy.
«Qaıyrymdylyq jasasań, óziń de sondaı qaıyrymdylyq kóresiń» degen. Ár adam týǵan jerin, týǵan qalasyn dál Temirlan baýyrymyzdaı jaqsy kórip, turaqty kómektesip, kásibiniń násibin el paıdasyna jaratyp, jaqsylyq jasasa, qanekı. Mundaı sharaǵa júregi jomart, týǵan elin, jerin Temirlandaı súıetin, qurmetteıtin «altyn júrekti» adam ǵana bara almaq.
– О́zim aýylyma rızamyn. Keıde ony meniń atymmen baılanystyrǵylary keledi. Men olaı dep oılamaımyn, bizdiń jerimiz de, halqymyz da jaqsy. Eńbekqor, sharýaqor, úlkenin syılap, kishisine izet kórsete biletin naǵyz qazaqy aýyl. Eger qazaqy aýyl qaısy dese, uıalmaı kórsetetin ol – meniń aýylym. Sol úshin áli de jumys isteımin, shamam kelgenshe bir adamdy renjitpeýge tyrysamyn. О́ıtkeni meniń urpaǵym erteń aýylǵa kelgende ákesiniń, atasynyń jasaǵan isine uıalmaýy kerek, – deıdi Temirlan baýyrymyz aǵynan jaryla.
* * *
Aýyldyń sharýasy bitken be? Jaz kelse, qysqa qamdanady. Kóktemde mal tóldetip, egin salady, kúzde jınaıdy. Osylaısha qazaqy qaımaǵy buzylmaǵan Aqterek aýylynda yrystyń ydysy tolyp, bereke-birligi artýda. Al jerlesteri bolsa aýyldyń ajaryn keltirip, úrkerdeı aǵaıynnyń nesibesin arttyryp otyrǵan jańashyl da jigerli basshysynan taǵy da tyń ister, jaǵymdy jańalyqtar kútedi...
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»