1.Kóksheniń ańyz taýlary...
Kókshe boıy tunǵan ańyz! Árbir taýdyń, árbir tastyń ejelden kele jatqan ataýy bar. Olardyń ózderine ǵana tán nesheme hıkaıa-ańyzdar Kóksheniń qaraǵaıly ormandy qoınaý-qoınaýyn kezip júrgeli de ne yqylym zaman. Kókshe taýlary – qazaq folklorymen, jyr-ańyzdarmen birge ómir súrip kele jatqan qasıetti de jaýhar meken! Oqjetpes, Jekebatyr, Býra taý, Kókshe bıigi, Apaly-sińlili úsh toty, Kebis taý, Jumbaqtas, Aıyrtaý...Áýlıekól, Kúmiskól (Býrabaı kóli) dep el aýzynda qos ataýymen qatar atalyp kele jatqan aınadaı móldir kóldiń teriskeıi men tústiginde menmundalap turatyn osy taýlardyń támsil-tarıhynan da ańyz saryny esedi, shyndyq bolmysynan týyp, el júregin tebirentken ańyzdar saryny!
Búgin, mine, osy baǵzy mekenniń aıasynda ótkizgen birer kórkem sátterde myna bir beıne sýretter kóńil pernesin názik áýenimen terbep jibergen edi. Qalyń jotaly shyrqaý bıigi men súmbile úshkilin bult shalǵan Kókshe bıiginiń, Apaly-sińlilerdiń, Oqjetpestiń birde munartyp, birde kózge aıqyn shalynǵan ańyz beıneli músinderi máńgilik saz-sarynyn zańǵar bıiginen qalyqtatyp turdy. Osylaısha ertegideı tańǵajaıyp kúıdiń sazyna elitip, sap túzegen qaraǵaılar men aqqaıyńdar álemi tirshiliktiń taǵy bir Tańyn atyryp, taǵy bir Kúnin batyrady...
Kóksheniń osynaý ańyz taýlary men aıdyn shalqarynda Jumbaqtasyn terbetken ańyz kóli qystyń sońyn uzartyp kelgen kóktemdi qushaǵyna aldy. Ańyz-tabıǵattyń aıasynda taǵy bir áserli de meıirli mezetter marǵaý-marǵaý jyljyp bara jatty búgin!..
2. Býrabaıdyń qaraǵaılary...
...Býrabaı qaraǵaılary. Hosh ıisi kókirek-saraıyńa tap-taza káýsar nárin quıatyn jasyl álem. Jan-dúnıemdi aıryqsha aıalaıtyn qaraǵaıly, shyrshaly Býrabaıǵa degen saǵynysh búgin osylaı qaraı jetelep, Naýryz merekesiniń alǵashqy kúni meni óziniń tup-tunyq qushaǵyna aldy. Teńiz deńgeıinen 321 metr joǵary jaıǵan Qotyrkól mańaıynda, qaraǵaıly ormanynyń arasyndaǵy qonaqjaı demalys úıi bizge esigin aıqara ashyp, qutty tórin usyndy... Áser kól-kósir: qaraǵaı aıasyndaǵy tunyq aýa, typ-tynysh meken...
Naýryz-kóktemdegi Kún men túnniń teńelgen mezetinde tabıǵattyń ińkár tylsymy áldılegen qaraǵaıly álemniń osynaý kúndizgi ári túngi ádemi beınesin jadymda erekshe bir sezimmen saqtaǵym keldi. О́zgeshe kórkem, ózgeshe bıik qaraǵaılarǵa jaqsy da saǵynyshty lebizben til qatyp, olarmen syrlasqym keldi: Sálem, Naýryz-Kóktem, sálem, Býrabaıdyń máńgi jasyl qaraǵaılary!...
3. Bıiktik týraly úsh túrli oı...
...Serýen-toǵaı aıasyndaǵy búgingi serýen maǵan bıiktik týraly úsh túrli oı saldy. Bıiktik!.. «Bıiktik – geografııalyq hám fızıkalyq ólshem, bıiktik – sáýlet sulýlyǵy, bıiktik – adamı qasıet: mine, bıiktik osyndaı úsh túrli paıymǵa saıady» deıdi ishki oı-túısigim. Odan ári zerdeleseńiz, munyń ózi de áli naqty aqıqat emes, óıtkeni bul tirshilikte bári de salystyrmaly, bári de ǵaıyp. Teńiz deńgeıinen áldeneshe metr bıiktikte asqaqtaǵan zańǵar taýlardyń kók tiregen shyńdarymen salystyrsańyz – dalanyń dóńis, buırattary nemese qalanyń kez kelgen suńǵaq ǵımaraty – alasa da bákene, al taýlardyń álgi zor shyń-ushary – kók aspannyń sheksiz de samǵaý bıiginiń qasynda búk túsip jatatyn kishkene qyrat-qyrqa ǵana...
Sáýlet sulýlyǵyn beıneleıtin bıiktik te osyndaı salystyrmaly ereksheliktermen ólshemdense kerek-ti. Astanadaǵy bıik ǵımarattarǵa súısingende kóńil saraıyńyzdy terbeıtin bir-aq ólshem bar, ol – bıik bolý ári sulý bolý ólshemi! Dese de, bul ólshem de álemı deńgeımen alǵanda salystyrmaly ǵana eken...
Salystyrmalylyq uǵymyna syımaıtyn jalǵyz-aq bıiktik ólshemi adamı qasıetke ǵana tán menińshe! Adamzat áleminde, adam tirshiliginde adamı bıiktikke jetetin bıiktik joq! Mundaı Bıiktiń sáýletshisi – Adam jáne onyń adamı búkil zerde-bolmysy. Alaıda ókinishke qaraı, zamananyń mynaý qym-qýyt tirliginde bul bıiktikti somdap músindeý taǵdyry jer basyp júrgen árbir pendeniń peshenesine jazylmaǵan...
Búgin bas qalanyń men kórgen myna bıik ári sulý peızajdary maǵan bıiktik týraly osylaısha úsh túrli oı saldy...
Mádı AIYMBETOV,
jazýshy