Qýyrshaq teatrynyń bıik belesi

Respýblıkamyzdaǵy eń iri óner ujymdarynyń biri bolyp sanalatyn Almaty qalasynyń Memlekettik qýyrshaq teatry álem­dik shyǵarmalardy ana ti­limizde sahnalaýymen qatar, ta­la­ntty ártister men qýyrshaq she­ber­leriniń, rejısserlerdiń, sý­ret­­shilerdiń birneshe tolqynyn tár­bıelep shyǵardy. Alǵashynda balalar tárbıeleý úshin ashylǵan bul ujym, úlken shyǵarmashylyq izde­nister men kóptegen jańashyl qoıy­lymdardy sahnaǵa shyǵa­rý­dyń nátıjesinde, balalar teatry degen sheńberden shyǵyp, qazaq sahna keńistiginde ózindik ornyn qalyptastyrdy. 

Kórermenniń janyna rýhanı azyq syılap, kóńil perdesine kir­biń túsirmeý jolynda óner orda­sy 82-shi maýsym barysynda tórt memleketke birdeı jol­dama alyp, halyqaralyq teatr fes­tı­va­lderinde elimizdiń qýyr­shaq teatry óneriniń mártebesin asqaq­tatyp, festıval tórinde ha­lyq­aralyq sarapshylar tarapy­nan joǵary baǵaǵa ıe boldy. Atap aıtsaq, Bishkek qalasynda ótken dramatýrg, rejısser qý­yr­­shaq teatrlarynyń negizin salý­shy Vıktor Aleksandrovıch Shvembergerdiń 125 jyldyǵyna oraı II Halyqaralyq «Tak-teke» qýyr­shaq teatry festıvalinde rejısser Qýbanychbek Adılov sah­nalaǵan A.P.Chehovtyń «Kash­tanka» qoıylymymen qatysyp, «Klas­sıkalyq shyǵarmany qýyr­shaq janrynda kórsetkeni úshin» jáne «Eń úzdik rejıssýra» ata­ly­myn ıelendi; Kıshınev qa­la­­synda ótken «Pod shapkoı Gýgýse» Halyqaralyq qýyrshaq teatrlary festıvaline rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Q.Eshmuratova sahnalaǵan «Qańbaq shal» qoıylymyn 25 mem­leketten kelgen óner ókil­de­riniń nazaryna usynyp, «Ult­tyq dástúrdi nasıhattaǵany úshin» dıplomymen marapattaldy; Tatarstan Respýblıkasynda ót­ken HIII túrki halyqtarynyń «Naý­­ryz» festıvaline drama­tý­rg Á.Faızýllaulynyń «Altyn adam» (rej.: Iý.Ýtkın) epıkalyq spek­taklimen qatysyp, arnaıy dıp­lommen marapattaldy. Fes­­tıvalder barysynda teatr ujymy festıval qa­ty­­sý­shy­la­rymen jan-jaqty táji­rı­be al­masyp, búgingi kúnde ba­lalar taqy­rybynda jazylǵan pe­salardy talqylap, kásibı teatr mamandary uıymdastyrǵan sheberlik saǵattaryna qatysty. Osy tusta teatr ujymy Ankara qa­lasynda bolǵan jylǵy qazan aıy­­nyń 19-27 aralyǵynda bolǵan, tórt túrkııalyq jáne al­ty sheteldik óner ujymy baq sy­naǵan III Halyqaralyq Ankara fes­tıvaline shaqyrtý alyp, ke­zekti óner merekesinde óner kór­setti. 

Elimizdiń bolashaǵy – erteńgi tár­tipti, bilimdi, bilgir urpaq ekeni daýsyz. Sol tártipti, bilimdi, bil­gir urpaqty ósirip, tárbıeleý – barshamyzǵa ortaq mindet. Tárbıeniń tal besigi birinshiden, otbasy bolsa, ekinshiden, rýhanı azyq syılaıtyn óner oshaqtary. Onyń ishinde qýyrshaq teatryna júkteletin maqsat pen múdde jeterlik. Bala kórermendi spektakl arqyly tárbıeleý, qııalyn damytý, jaqsylyqqa, izgilikke úıretý, solarǵa arnap qoıylatyn spektaklderdiń kórermenderine túsinikti, balanyń óz tilimen sóıleıtin, únimen úndestik taba alatyn «kiltiniń» tabylýy. 83-shi maýsymynda osyny aldyǵa maqsat etip qoıǵan ujym maýsym bastalǵaly balalarǵa arnap «Akva ertegi» (avt.: A.Sergeev, rej.: O.Aqjarqyn-Sársenbek), «Saǵynysh shóbi» (avt.:R.Otar­ba­ev, rej.: R.Janyamanov), «Toba» (avt.: E.Jýasbek, rej.: J.Jumanbaı) spektaklderiniń shymyldyǵyn túrdi. Teatr ujy­my «Qýyrshaq teatry – bala­lar­ǵa arnalǵan teatr» degen ste­rotıpti buza otyryp, joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine, úl­ken­derge arnalǵan spektaklderdi sahnalaı bastady. 

Qazirgi qarbalas qoǵamnyń túıitkildi máselesine aınalǵan ata-ana men bala arasyndaǵy qaty­nas, dálirek aıtsaq ana qadi­ri, balasynyń erkelikpen jasa­ǵan qate qadamdary jaıynda qoıylǵan «Ana júregi» (avt.E.Ionov, rej.A.Zaısev) spek­takli óziniń turaqty aýdı­to­rııa­­s­yn qalyptastyryp, teatr­­ta­nýshylar tarapynan oń pikir týdyrdy. Aıta keterlik jaıt, spek­takl aqpan aıynyń 1-15 kúnderi aralyǵynda Fransııa, Ulybrıtanııa, Reseı, Germanııa, О́zbekstan jáne Qazaqstannyń úzdik óner ujymdary qatysyp, baq synap, ózara tájirıbe almas­qan «Otkrovenıe» V Halyq­ara­lyq oryndaýshylyq óner fes­tıvalinde qatysyp, kásibı sarap­shylardyń joǵary baǵasyna ıe boldy. Dál osy eki qoıylym búgingi qýyrshaq teatryna jańa lep, ózgeshe ún syılady. Mundaı shyǵarmalardy sahnalaý ózindik izdenisti, tereń psıhologııalyq zerdeleýdi, tipti balalyq minez ben qasıetti ıgergen rejıssýrany talap eteri anyq. Osy tusta teatr shet jaqtan daryndy rejısserler men sýretshilerdi arnaıy shaqyrtyp, shyǵarmashylyq ujym­nyń kásibı deńgeıiniń kún sa­nap ósýine únemi yqpal jasap oty­rady. Sonymen qatar sah­na­lan­ǵan jańa qoıylymdardy ká­si­bı teatr synshylarynyń sa­rap­ta­masynan ótkizýdi áste daǵ­dyǵa aı­naldyrǵan. 

83-shi maýsymda Memlekettik qý­yrshaq teatrynyń ujymy qatarynan birneshe festıvalderge shaqyrtý aldy. Atap aıtar bolsaq, IX Halyqaralyq «Petrýshka Velıkıı» (Reseı, Ekaterınbýrg q.) teatr festıvali, úlken­derge arnalǵan VI Halyq­ara­lyq «Solomennyı javoro­nok» qýyrshaq teatry festıvali (Reseı, Chelıabınsk q.), VI Halyq­ara­lyq «Chodarı hael» qýyrshaq teatry festıvali (Tájikstan, Dýshanbe q.). Bıylǵy jyldyń sáýir-mamyr aılarynda elimizdiń batys bóliginiń Aqtóbe, Oral jáne qala aýdandarynda, shildede elordamyz Astanada, qazan aıynda Kóshetaý jáne Aqmola oblysynda, qarasha aıynda Jambyl oblysynda gastroldik sapar uıym­dastyrýdy josparlap otyr. Bul tusta óner ordamyzǵa úne­mi qoldaý bildirip, kásibı tur­ǵydan kemeldenýge, qýyrshaq teatry óneriniń kókjıeginiń qa­shan da keńeıýine zor múmkindik tý­ǵyzyp otyrǵan Almaty qalasy ákimdiginiń Mádenıet jáne arhıvter basqarmasy ekendigin eskergenimiz jón. Ujym tarapyna artylǵan senim aqtalyp, jo­ǵarydaǵy josparlar kó­rer­menniń teatr ónerine degen kórkemdik talǵamyn ósirip, er­kin de tereń oılaýyna, úzdiksiz ju­mys jasaýyna túrtki bolary só­z­siz.

Talǵat ESENALIEV, Memlekettik qýyrshaq teatrynyń dırektory, mádenıet qaıratkeri