Soltústikten esken jyly lep

Soltústik Qazaqstan obly­synyń ákimi bolyp taǵaıyn­dalǵanyna deıin birneshe jyl «Nur Otan» partııasynyń hatshysy, Prezıdent Ákimshiligi Bas­shysynyń orynbasary bolyp, saıası jumystan mol tájirıbe jınaqtaǵan Qumar Aqsaqalov óziniń jańa qyzmetin ta­qap qal­ǵan Naýryz meıramyn ja­ńasha ótkizýden bastady. Ol, eń aldymen, merekelik sharalardy ót­kizýge baılanys­ty oblys orta­ly­­ǵynyń keıbir kóshe­le­rin jaýyp tastap, avtokólik jú­r­gizý­shileriniń narazylyǵyn tý­ǵy­zýdy toqtatýdy tapsyrdy. Son­­daı-aq ulystyń uly kúnin sha­har­dyń kóp páterli úıleriniń aýl­a­larynda da keńinen atap ótýdi usyndy.

Bul usynysty páter ıeleri kooperatıvteri qoldap, ara­las-quralasy sıreksip ketken turǵyndardy ashyq aspan astynda jaıylǵan dastarqan basynda toǵystyryp, máre-sáre qyldy. «Bu­ryn Naýryz meıramynda tigilgen kıiz úılerdiń esigin ishten jaýyp alynyp, kóp­balaly analarǵa, ardager­lerge, múgedekterge as beri­letin. Endi muny meıram qar­sa­ńynda eńbek ujym­darynda uıym­das­tyrǵan jón ǵoı dep oılaımyn. Sebebi kıiz úı­lerdiń esigi ke­lý­shilerdiń bári­ne ashyq bolýǵa tı­isti. Olardyń ishi ult­tyq naqyshta be­zen­dirilip, hal­qy­myzdyń salt-dás­túr­leri kór­se­tilip, nasıhattalýy ke­rek», – deıdi oblys basshysy.

Teriskeı óńirdiń eń ózekti máse­lesi – demografııalyq jaǵdaı­dyń kúr­­deliligi. 2003-2013 jyldar ara­ly­­ǵynda bala týýdyń kemýiniń, sondaı-aq syrtqy jáne ishki kóshi-qonnyń tolastamaýynyń saldarynan oblys turǵyndarynyń sany 670 myńnan 570 myńǵa deıin, ıaǵnı 100 myńǵa azaıyp qalǵan. Odan keıingi kezeńde bul teris úrdis sál baıaýlaǵanymen, toqtala qoımaı, turǵyndar sany 558,6 myń adamǵa deıin quldyraǵan. Qanshama aýyldyń tútini óship, ata-babalarymyz qas jaýlardan aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen qorǵap, keıingi urpaqtaryna mıras etip qaldyrǵan qasıetti jerimizdiń qyrýar bóligi ıesiz qulazyp qaldy deseńizshi?! О́kinishke qaraı, elimiz­diń táýelsizdigi jyldarynda shet elder­den Qyzyljar óńirine kó­ship kelgen aǵaıyndardyń teń jar­tysyna jýyǵy keıin qysy qatty, jazy qysqa ólkeni jer­sinbeı, ońtústik oblystarǵa qaı­tadan qonys aýdaryp ketken. Son­dyqtan da endigi úmit – Elbasy tapsyrmasyna sáıkes Úkimet qol­ǵa alǵan bastama – jumys kúshi artyq óńirlerdiń eńbekkerlerin jumys kúshi jetispeıtin óńirlerge qonystandyrý baǵdarlamasy bo­ıyn­sha usynylyp otyrǵan qolaıly múmkindikterdi múlt jibermeý.

Sony jete eskergen oblys ákiminiń qoldaýymen byltyr ońtústik óńirlerden 188 otbasy kóship kelip, soltústikqazaqstandyqtardyń qatary 802 adamǵa tolyqty. Bul kórsetkish aldyńǵy jylǵydan bir jarym esedeı artyq. Soltústik Qazaqsta­n oblysy atalmysh áleý­met­tik baǵdarlamany iske asyrýda ózge óńirlerge ónege kórsetip keledi desek, artyq aıtqandyq emes. Mun­da ústimizdegi jyly osy ıgi istiń aýqymy barynsha ke­ńeıtilip, jumys kúshi artyq óńir­lerdegi 700 otbasyny kóshirip áke­lý nemese 3 myńnan astam adamdy qonystandyrý kóz­de­lip otyr.

О́ńir basshysy buǵan deıin oqýshylar sany jetispegendikten, bastaýysh mektepteri jabylyp, qu­ryp ketý qaýpi tóngen shaǵyn aýyldarǵa qonystandyrylǵan kúngeılik aǵaıyndardyń arasynda turaqty jumys tappaı qınalyp júrgender barlyǵyn bilgen soń ile kóship kelýshilerdi aldaǵy ýaqytta tek jumys kúshi jetispeıtin ári turmys úshin mańyzdy áleýmettik nysandary bar iri eldi mekenderge ǵana ornalastyrý jóninde tapsyrma berdi. Osyǵan oraı bıyl Úkimet bekitken kvotaǵa sáıkes Almaty, Jambyl, Qyzylorda, Mańǵystaý jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynan kóship keletin eńbekkerlerdi qonystandyrý úshin 224 eldi meken tańdap alyndy. Onyń 106-sy – ekonomıkalyq ósimniń joǵa­ry áleýetine, 118-i ortasha áleýet­ke ıe. Olarda 828 turǵyn úı men 1282 jumys orny jańa ıelerin kútip, bos tur. Buǵan qosa, oblys ákimi jer alyp, baý-baqsha ósir­gisi keletin qonys aýdarý­shylarǵa barynsha qoldaý kórse­týdi tapsyrdy. Qyzyljar topy­raǵy, ásirese kartop pen kókónis ósi­rýge qolaıly ekendigin bilgen keıbir oń­tústikten kóship kelgen aǵa­ıyn­dar qazirdiń ózinde qapy­syz qımyldap, tabys kózin taýyp júr.

Oblys basshylyǵy Petropavl qalasyndaǵy Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıteti men bes kolledjde «Serpin-2050» áleý­mettik baǵd­arlamasy boıynsha ońtústik óńirlerden kelip, bilim alyp júrgen 1114 stýdentke de úlken úmit artyp otyr. Jýyrda olarmen kezdesý ótkizip, bıyl oqý bitiretin túlekterdi jumysqa ornalastyrý jaıly áńgime qozǵady. «Biz bıyl­dan bastap «Mentorlyq» jobasyn qolǵa alamyz. «Serpindik» bir túlekke meniń ózim mentor bolamyn. Oǵan aqyl-keńes berip, jumysqa ornalasýyn baqylaýymda ustaımyn», – deı kelip, oblys bas­shysy osy jıynǵa qatysyp otyr­ǵan memle­kettik organdardyń bas­shy­lary men kásipkerlerdi de «Ser­pin-2050» baǵdarlamasynyń al­ǵash­qy 319 túlegine mentorlar, ıaǵ­nı qamqorshy tálimgerler bolýǵa sha­qyrdy.

«Serpindikterdiń» aralarynda Qyzyljar jerinde shańyraq kóter­gen jastar da bar eken. On­daı jas otbasylar osynda qal­ǵylary kel­se, jergilikti bılik tarapynan jan-jaqty qamqorlyq jasalatyn bolady. Bul rette oblys ákimi: «Qazir bizdiń óńirdegi aýyl mek­tep­te­rine, aýrýxanalarǵa, fel­d­sher­lik pýnktter­­­ge mamandar qajet. Aýyl­dar­ǵa baryp, úılenip, sábıli bol­sa­ńyzdar, onda biz sizderge tegin úı salyp beremiz. Árıne, ol qyz­met­tik bas- pana bolady. Biraq, keıin jeke­she­­lendirip alýlaryńyzǵa da bo­latyn shyǵar dep oılaımyz. Turǵyn úıdi jergilikti kásip­kerler salyp beredi. Sizderge arnal­ǵan osyndaı jańa bas- tama­myz bar», – dep málimdedi.

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, ót­ken jyldyń sońynda Petropavl qala­synda jańajyldyq shyrshalardy ornatýǵa jáne oblys ortalyǵyn mere­kelik bezendirýge qalalyq bıýd­­jet­ten bir teńge de qarajat bólin­beı, budan únem­deletin qyrýar aq­sha­ny sha­har kó­she­lerin odan ári kór­­keıtý jumys­taryna jumsaý tap­­sy­ryldy. Qala basshylaryna byl­tyr ornatylǵan shyrshalar men ártúrli áshekeılerdi qaıtadan paıdalaný usynyldy.

О́ıtkeni Petropavldy jańa­jyl­dyq bezendirýge keıingi jyl­dary qalanyń burynǵy jáne búgin­gi ákimderiniń «talǵam­paz­dyq­tary» men «myrzalyq­tary­nyń» qan­shalyqty ekendigine baılanysty 8 mıllıon teńgeden 24 mıllıon teń­ge­ge deıin qarjy shyǵyndalyp kelgen eken...

Petropavl turǵyndaryn aı­ryq­­­sha rıza qylǵan bir ıgilikti is byltyr oblys ortalyǵynda res­pýb­lıkalyq bıýdjet qar­jysy esebinen birden eki qazaq mektebiniń qurylysyn bas­taýǵa qol jetkizilýi. Bul – eldiń shetinde, jeldiń ótinde ornalasqan óńirde ana tilimizdiń órisin keńeıtý nıetinen týyndaǵan úlken qamqorlyq. О́ıtkeni táý­el­­siz­dik jyldarynda oblys orta­ly­ǵynda jańadan 5 qazaq mektebi ashylǵanymen, ýaqyt óte kele olar­dyń ózi jetkiliksiz bolyp, oqý­shy­lar­dy eki-úsh aýysymda oqy­tý­ǵa tý­ra kelgen. Al keıingi on jyl­da Pet­ropavlda birde-bir mek­tep sa­lyn­baǵan.

Qyzyljar óńiriniń mádenı ómi­rinde de oblys ákimi uıytqy bo­lyp, eldi eleń etkizgen jaqsy ja­ńa­lyqtar jeterlik. Solardyń biri – ústimizdegi jyly oblys or­ta­­lyǵynyń jańa «Jas О́rken» sha­ǵyn ­aýdanynda Sábıt Muqa­nov atyndaǵy qazaq sazdy-drama­lyq teatrynyń 500 oryndyq jańa ǵı­maratynyń qurylysy basta­la­tyndyǵy. О́ıtkeni Petropavldyń shet jaǵynda ornalasqan burynǵy energetıkterdiń Mádenıet úıiniń ǵımaratynda 2000 jyly ashylǵan atalmysh teatrdyń 200 oryndyq kórermender zaly tarlyq etýde.

Tarıh-danadan taǵylym alyp, ótken men búginniń sabaq­tas­ty­ǵyn qamtamasyz etý, ult­tyq qun­dylyqtarymyzdy qasterleý isinde mý­zeı­lerdiń róli aıryqsha eken­digi málim. Osyǵan jete mán bergen óńir basshysynyń usy­nysymen oblys­taǵy barlyq mýzeı kelýshilerge tegin qyzmet etýge kóshirildi. Sonyń arqasynda oblys ortalyǵyndaǵy mý­zeılerge kelýshilerdiń qatary bu­ryn­ǵy jyldardaǵymen salys­tyr­ǵanda 20 paıyzǵa artty. Buǵan qosa, aýyl mektepterinde ústimizdegi jy­ly 70 mýzeı ashylǵan.

Qyzyljarda byltyr tuńǵysh ret ótkizilgen taǵy bir tamasha is-shara – «Gaýhar tas» orkestr­ler men ulttyq aspaptar ansam­blderiniń res­pýblıkalyq fes­tıvali. Bıyl ekinshi jyl qa­tarynan ótkizilgen óner báıge­sinde elimizdiń túkpir-túk­piri­nen kelgen orkestrler soltús­tik­q­azaqstandyqtarǵa birneshe kún boıy óner kórsetti. Sondaı-aq oblys ákiminiń qoldaýymen elge áıgili jerles ánshi-kompo­zıtorlardyń ánderiniń jınaq­taryn daıyndaý qolǵa alyndy. Áýeli ataqty Aqan seri, Bir­jan sal, Úkili Ybyraı baba­la­ry­myz­dyń ánderiniń dıskileri shyǵaryldy.

Ústimizdegi jyl – Qyzyljar óńiri úshin mereıtoılar jyly. Segiz seriniń eki ǵasyrlyq to­ıy, Maǵjan Jumabaevtyń 125 jyl­dyǵy, Aqan seriniń 175 jyldyǵy, Qojabergen jyraýdyń 355 jyl­dyǵy sııaqty mereıtoılarǵa ulas­­paqshy. Oblys bas­shylyǵy olar­dyń bárin de laıyq­ty atap ótýdi josparlap otyr.

Árıne, solardyń ishinde túrki dúnıe­siniń jaryq juldyzy – Maǵ­jannyń orny bólek. Sony esker­gen oblys basshylyǵy TÚRKSOI Halyqaralyq uıymynyń basshy­ly­ǵymen aqyldasa kele, aqıyq aqynnyń mereıtoıyn uıymǵa kire­tin el­derde atap ótý týraly sheshim qa­byldanǵan. Túrki áleminde 2018 jyl «Maǵjan Jumabaev jy­ly» bolyp jarııalanyp, ol túrki áleminiń mádenı astanasy atal­ǵan Kastamoný jáne Ankara qala­larynda aqpan aıynda bastaý aldy. Oǵan Soltústik Qazaqstan oblysynyń delegasııasy qatysyp oraldy.

Uly aqynnyń týǵan kúni – maýsymnyń 25-ine q­araı Petro­pavl­­da «Maǵ­jan kóktemi» V res­pýb­lıka­lyq óner festıvali, respýb­lı­k­alyq ǵylymı-prak­tıka­lyq kon­fe­rensııa, jalpy bilim beretin mektep oqýshylary arasynda res­pýblıkalyq «Maǵjan oqýy» ótki­zil­mekshi.

«Biz, eń aldymen, Maǵjan Juma­ba­evtyń shyǵarmashylyǵyna ba­sa kóńil bólýimiz qajet. Osy maq­­sat­pen uly aqynnyń buryn ja­­­rııa­­lanbaǵan óleńderi engen kita­­byn shyǵarmaqshymyz», – dedi Qu­­mar Aqsaqalov jýyrda Asta­na­­daǵy or­talyq kommýnıkasııalar qyz­me­tinde bolǵan baspasóz má­s­lı­hatynda.

Qyzyljarda osyndaı oń ózge­ris­ter bar. Ádette irgeles jatqan Sibir­­diń salqyny sezilip turatyn sol­tús­tik óńirden búginde jan jadyratar jyly lep ese bastaǵan sııaqty...

Káribaı MUSYRMAN,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi