«100 jańa oqýlyq» baǵdarlamasy - oı-sanany ozdyryp, is-áreketti irgeli eter rýhanı joba

Birden aıtý kerek, ǵylym men bilimniń ozyq úlgilerin boıyna jınaqtaǵan atalǵan oqýlyqtar egemen elimizdiń álemdegi eń damyǵan 30 memleketimen tereze teńestirý jolyndaǵy kókeı­kesti máseleniń túıinin sheshýge, atap aıtqanda, rýhanı jań­ǵy­rýdyń túpqazyǵy bolyp tabylatyn gýmanıtarlyq bilim men ǵylym júıesin túbegeıli refor­malaýǵa, sondaı-aq kúlli qoǵamdy bıik nysanaly maqsatqa jumyldyryp, belsendi damytýǵa taptyrmaı­tyn baspaldaq ári máńgi myzǵymaıtyn irgetas bolyp qalanary sózsiz.

Súzgiden ótip iriktelip, shet­el­dik túpnusqalardan ana tili­mizge tikeleı aýdarylǵan jańa oqýlyqtardyń alǵashqy leginiń qaı-qaısysy bolsa da zııaly qaýym ókilderiniń talqysynan súrinbeı ótetinine senim mol, óıtkeni bul oqýlyqtar kóp jyl boıy adamzat órkenıetiniń kósh basynda kele jatqan ekonomı­kasy qýatty elderdiń seniminen shyǵyp, olardyń bilim-ǵylym jáne áleýmettik júıelerin úz­beı kemeldendirip keledi. Mine, sondyqtan da óte muqııat aýdaryl­ǵan tyrnaqaldy týyn­dy­lardyń egemen memleketimiz­diń strategııalyq nysanalaryna tezirek qol jetkizýine dına­mıkalyq serpin beretini de esh kúmán keltirmeıdi.

Sonymen jýyrda ǵana ja­ryq­qa shyqqan ári osy zaman­nyń suranysyna saı oqýlyq­tardyń tyrnaqaldy legi respýb­lıkamyzdyń bilim ordalaryna jol tartpaqshy. Bul búgingi elimizdiń kúlli áleýetin órge kó­te­retin bolashaq urpaqtyń al­­ǵash­qy leginiń jahandanǵan zaman­ǵa laıyq bilim ala bastaýy­na keń jol ashpaq.

Elimizdiń bilim-ǵylym ordalary men kitaphanalar júıe­sine taratylatyn ári elektron­dy nusqalary ınternetke qoıyla­tyn ekonomıka, menedjment, kásipkerlik, áleýmettaný teorııa­sy men negizderi, antıka dáýiri men orta ǵasyr fılosofııasy já­ne fılosofııanyń qysqasha tarı­hy, psıhologııa, lıngvıstıka, antropologııa, dintaný, medıa etıkasy sekildi gýmanıtarlyq sala boıynsha álemniń 42 eli men 34 tilinde jalpy taralymy 47 mıllıon danamen jaryq kórgen tańdaýly týyndylar, endi mine, otyz besinshi tilge, ıaǵnı qazaq tiline de tikeleı aýdarylyp otyr.

Tyrnaqaldy 18 oqýlyq týraly oı  bóliser bolsaq, birinshiden, olardyń óte sapaly ári oqyrman qaýymynyń nazary men janaryn birden jaýlap alatyn, ishi de, syrty da kórkem polıgrafııalyq dızaınmen kómkerilgen, tartymdy ári ishki mazmuny  óte baı, naǵyz zamanaýı  týyndylar ekenin atap aıtý paryz. Bul – birinshiden.

Ekinshiden, atalǵan oqýlyq­tardyń qazaqsha nusqasynda aýdarma janryna qoıylatyn talap­tardyń barlyǵy derlik saqtalǵan. Máselen, ataqty Oksford bas­pasynan jaryq kórgen jáne aǵylshyn tilinen qazaq tiline tikeleı aýdarylǵan álemge tanymal ǵalym Entonı Kennıdiń «Batys fılosofııasynyń jańa ta­rıhy» atty týyndysynyń Antıka dáýiri fılosofııasyna arnalǵan birinshi jáne «Orta Ǵasyr Tarıhy» atty ekinshi tomy­nyń  qazaqsha nusqasy bol­­syn,  Derek Djonstonnyń «Fı­lo­sofııanyń qysqasha tarıhy. Sok­rattan Derrıdaǵa deıin» dep atalatyn monografııa­sy nemese Remı Hesstiń «Fılo­so­fııanyń tańdaýly 25 kitaby» sekildi qundy týyndylary, sondaı-aq qazaq tiline óte sapaly tárjimelengen  kúlli álemge aty tanymal ǵalym Rıkkı Grıf­fınniń «Menedjment»atty kó­lem­di týyndylardyń da tili ja­tyq ári óte syndarly aýdaryl­ǵan.

Donald F.Kýratkonyń «Kásipkerlik. Teorııa. Prosess, Praktıka» atty týyndysynyń 10 dúrkin jaryq kórgen ári álem­ge keńinen taralǵan oqý­ly­ǵynyń da, sol sııaqty Gre­gorı N.Menkıý jáne Mark P.Teı­lordyń avtorlyǵymen ja­ryq kórgen «Ekonomıks» atty áı­gili týyndysynyń tórtinshi ha­lyq­aralyq basylymnyń qa­zaq­sha nusqasy da, sondaı-aq álemge áıgili ǵalymdar Djordj Rıser men Djeffrı Stepa­nıskıdiń  qalamdarynan shyq­qan «Áleýmettaný teorııasy» atty irgeli týyndynyń 10-basy­lymynan tikeleı aýda­ryl­ǵan kólemdi oqýlyqtyń da, Devıd Brınkerhof, Roýz Ýeıts jáne Sıýzan Orteganyń «Áleýmet­taný negizderi» atty kólemdi týyndysynyń 9-basylymynan qazaq tiline qotarylǵan nus­qalardyń da sapaly ári salıqaly ekenin aıtý paryz.

Dál osyndaı pikirdi halyq­aralyq deńgeıde tanylǵan aıtýly ǵalym Ellıst Aronsonnyń qalamynan týǵan jáne 11 basylym kórgen «Kópke umtylǵan jalǵyz. Áleýmettik psıhologııaǵa kirispe» atty oqýlyq týraly da, álemge áıgili psıhologtar Dýaın Shýls pen Sıdnı Ellen Shýls jaryqqa shyǵarǵan «Qazirgi Psıhologııa Tarıhy» atty zamanaýı oqýlyq  pen Devıd G. Meıers jáne Jan M.Týenj shyǵarǵan «Áleýmettik Psıhologııa», sol sııaqty ǵylymnyń antropologııa salasy boıynsha  álemde tanymal oqýlyqqa aınalǵan Alan Barnardtyń «Antropologııa tarıhy men teorııasy», sol sııaqty aıtýly lıngvıster Vıktorııa Fromkın, Robert Rodman jáne Nına Haıamstyń «Til bilimine kirispe» atty álem elderinde 10 dúrkin basylyp shyqqan týyndysynyń, sonymen qatar Reseıdiń tanymal ǵalymy Svetlana Ter-Mınasovanyń «Til jáne mádenıetaralyq kommýnıkasııa» atty sátti shyqqan oqýlyqtyń, sondaı-aq Karen Armstrong sekildi áıgili teolog-ǵalymnyń qalamynan jaryq kórgen «Iýdaızm, Hrıstıandyq pen Islamdaǵy 4000 jyldyq izdenis: Qudaıtaný baıany» atty monografııalyq oqýlyqtyń da, Lı Enn Pek pen Gaı S.Rıl syndy ǵalymdardyń birigip jazǵan «Medıa Etıka.

Jas mamandardyń tájirıbesinen» atty eńbeginiń ekinshi basylymynan aýdarylǵan nusqalardyń barlyǵy der­lik kásbı bıik deńgeıde tárjima­lanǵan. Qysqa qaıyryp qoryta aıtqanda, atalǵan oqýlyqtardyń qaı-qaısysy bolsa da Elbasynyń uzaq merzimdi strategııalyq nysanalaryna elimizdiń qolyn jetkizetin praktıkalyq tetik, sonymen birge atalǵan týyndylar kez kelgen eldiń mańdaıyna jazylmaǵan biregeı qundylyq.

Árıne daıar iske synshy kóp bolatyny da, sosyn mundaı megajobany iske asyrýda usaq-túıek kemshilikterdiń oryn alatyny da zańdy qubylys. Biraq atalǵan jobanyń kemeldigi men kókeıkestiligin ondaı kinárattar kemite almaıdy. Sodan soń, kósh júre túzeledi demekshi, ol kemshilikter kelesi basylymǵa deıin sylynyp ketetini kúmán týdyrmasa kerek.

Osy oraıda, joǵaryda tir­kel­gen týyndylardyń túp­nus­qalarymen de, qazaqsha nus­qalarymen de jete tanysý barysynda kúlli álemge aty máshhúr Halyqaralyq Davos forýmynyń kóshbasshysy, professor Klaýs Shvaptyń «Tórtinshi ındýs­trııalyq revolıýsııa» («The fourth Industrial Revolution») atty monografııasynyń qazaqsha nusqasynda kózge birden ilikken keıbir olqylyqtarǵa toqtalsaq artyq bolmas. Sózimiz dáleldi bolý úshin alysqa barmaı-aq, aıtýly avtordyń qazaq tilinde jaryq kórgen nusqasyndaǵy Kirispe mátininiń bir shıregi men túpnusqadaǵy dál sol mátinniń analogyn salystyrǵan kezde, aýdarmashy tarapynan ketken aǵattyq birden baıqaldy. Onyń ústine, bólshekke tán olqylyq bútinge de tán ekenin esten shy­ǵarmaǵan jón. Bul – daý týǵyz­baıtyn shyndyq. Oǵan kóz jetkizý úshin atalǵan týyndynyń qazaqsha nusqasyndaǵy Kiris­peniń birinshi betin ashyp qoıyp, bizder usynyp otyrǵan tómendegi mátinmen salystyryp qarasańyz ábden jetkilikti:

«Búgingi tańda bizdermen bet­pe-bet kelip otyrǵan san-alýan ári zamanaýı synaqtardyń ishin­degi eń pármendisi de, eń mańyzdysy da kúlli adamzatty joıqyn betburysqa jeteleıtin jańa tehnologııalyq revolıýsııany iske asyrý jáne ony meńgerý bolyp tabylady. Sonymen qa­tar bizder búgin ózimizdiń ómir súrý saltymyz ben jumys isteý úr­disimizdi de, bir-birimizben aradaǵy qarym-qatynasymyzdy da túbegeıli ózgerte bastaǵan revo­lıýsııanyń bastapqy keze­ńinde turmyz. Menińshe,  aýqym­dylyǵy men kólemdiligi jáne kúrdeliligi jaǵynan, tilge tıek bolyp  otyrǵan tórtinshi ındýstrııalyq revolıýsııa adamzat tájirıbesiniń tarıhynda buryn-sońdy bolyp kórmegen qubylys.

Biz áli de bolsa  bul jańa re­vo­lıýsııanyń ekpindi aryny men keń qulashty sıpatyn tereń túısine týsýimiz kerek. Mysaly, uıaly baılanys quraldarynyń mıllıardtaǵan adamdy ózara baılanystyra alatyn múmkindiginiń sheksizdigi men derekterdi óńdeý jáne saqtaý, sondaı-aq bilimge  qoljetimdi etetin qýatynyń adam aıtqysyz jyldamdyqpen ósip ketýin nemese jasandy ın­tellekt (JI), robottaný, buıymdardyń ınterneti (BI), óz betimen júretin kólikter, 3D (úsh ólshemdik) prınter, nanotehnologııa, bıotehnologııa, materıaldar óndirý ǵylymy, energııa saqtaý jáne kvanttyq kompıýterler sekildi jasampaz tehnologııalardyń bir-birimen keremet jymdasyp ketýin alyp qarańyz. Bul ınnovasııalyq tehnologıalardyń kópshiliginiń qulaǵy endi ǵana qyltııa basta­ǵanyna qaramastan, qazirdiń ózinde-aq olar qaınaý núktesine jetip, bir-birimen úılesim ta­ýyp, fızıkalyq, sondaı-aq sıfr­ly jáne bıologııalyq álemge belsene enip ketti. Sonymen qatar búginde bizder óndiristiń kúlli salasynda týyndaǵan tereń ózgerister men zamanaýı bıznes úlgileriniń paıda bolýymen baılanysty óndiris júıesindegi qyzmetkerlerdi almastyrýǵa týra kelip jatqanyn da, ónimderdi túrlendirý men tutynýdyń da, sol sııaqty tasymaldaý men  taratý júıelerin qaıta qurylymdaý úderisiniń de kýási bolyp otyrmyz. Qoǵamdyq frontta da jumys isteý tártibi men adamdardyń arasyndaǵy qarym-qatynas jáne kommýnıkasııa, sondaı-aq demalý  paradıgmasy da túbegeıli ózgerip jatyr. Sol sııaqty úkimet pen memlekettik ınstıtýttar, bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne transport júıeleri de qaıta jasaqtalýda...».

Munymen aıtpaǵymyz – mynaý. Kirispeni ǵana emes, kúlli kitapty oqyp otyrǵan oqyrman onyń aýdarma ekenin baıqamaı qalýy kerek. Sondyqtan da aýdarmashylar nazarynan myna bir basty talaptardyń tys qalma­ǵany jón:

–  aýdarma mátini túpnusqadan kem bolmaýy mindet;

– túpnusqadaǵy árbir sózdiń maǵynasy aýdarmada da dálme-dál berilýi tıis;

– aýdarmada maǵynasy bu­lyń­­­­ǵyr nemese túpnusqadan qıys ket­­­ken  sóz nemese sóz tirkes­teri bol­maýy shart;

– aýdarma mátini kez kelgen oqyrmanynyń qalaýynan shy­ǵatyn áýezdi de aıqyn stıldi saqtaýy tıis.

Birer mysal:

1.Klaýs Shvab­tyń qazaqsha jaryq kórgen nus­qasynyń birin­shi betiniń sońǵy abzasyn­daǵy «dızrýptıvti áser1» degen sóz tirkesiniń maǵy­nasy oqyr­manǵa múlde bulyń­ǵyr, óıtkeni álgi tir­kes kalkamen beri­le salǵan. Onyń ústine sol tir­keske berilgen1 silteme de bul sóz tirkesiniń maǵynasyn tolyq ashyp turǵan joq.

2. Kez kelgen kitaptyń ki­ris­­­pesi – sol týyndynyń ish­ki maz­­mu­nyn ashatyn aınasy, son­­­dyqtan mundaǵy árbir sózge aýdar­mashynyń óte muqııat bol­ǵany abzal. Oqyrmannyń kitapqa degen qyzyǵýshylyǵynyń zor nemese solǵyn bolýy kirispeniń tartymdylyǵymen tikeleı baılanysty bolatynyn eskergen abzal.

Ádil AHMETOV,

Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri