1992 jyly Barselonada alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndaryndaǵy boksshylar saıysy TMD quramasy úshin sátsiz aıaqtalǵan edi. Pıreneı túbegine attanǵan 12 bylǵary qolǵap sheberi arasynan tek ekeýi ǵana jeńis tuǵyryna kóterildi. Atap aıtsaq, Rostıslav Zaýlıchnyı (81 kılo) kúmis alsa, Ramaz Palıanı (57 kılo) qola medaldi ıelendi. О́zge órender jarys bel ortaǵa jetpeı jatyp súrinip, jankúıerlerin jerge qaratty.
Barselona sharshy alańynda TMD-nyń namysyn jyrtqan jigitterdiń barlyǵy da kezinde tórtkúl dúnıeni dúrliktirip, aıdaı álemdi aýzyna qaratqan KSRO boks mektebiniń túlekteri ekeni barshaǵa aıan. Sondyqtan da tórtjyldyqtyń basty dodasynda saqa sportshylardyń súreńsiz óner kórsetýi kópshilik úshin múlde kútpegen jaıt boldy. Taǵy bir aıta keterligi, sátsizdikke ushyraǵan sol komandanyń sapynda qazaq boksshysy Arkadıı Topaev ta bar edi.
Talaı dúbirli dúrmekte ysylyp, kóptegen halyqaralyq jarystarda jasyndaı jarqyraǵan kókjaldar topyrlap utylyp jatqanda, endi ǵana 20 jasqa tolǵan jas órenge ókpe aıtqan eshkim bolmady. Birden aıta keteıik, Arkadııge jerebe joldas bolǵan joq. Tusaýkeser kezdesýde 71 kılo salmaq dárejesinde kúsh synasqan Topaev ataǵy alysqa jaıylǵan 27 jastaǵy Hýan Karlos Lemýske tap keldi. 1991 jylǵy álem chempıony, Panamerıka oıyndarynyń eki dúrkin jeńimpazy degen dardaı ataǵy bar Kýba qabylany Barselona Olımpıadasynyń basty favorıtteriniń biri sanalǵan. Dýaly aýyz mamandardyń ózderi jarys bastalmaı turyp-aq: «Barselonada Lemýstyń ekpinine eshkim shydaı almaıdy» dep kesip aıtqan.
Alaıda Arkadıı odan esh qaımyqqan joq. Qazaqtyń ulyna tán qaısarlyq tanytqan ol birinshi raýndta «ólispeı berspeıtinin» baıqatty. Qansha órshelense de, jas órenge áli jetpeıtinin ańǵarǵan bolashaq Olımpıada chempıony aqyrynda aramza áreketke bardy.
ARKADII aıtady: Basynda ekeýmiz jap-jaqsy judyryqtastyq. Onyń da, meniń de soqqylarym dóp tıip jatty. Buryn-sońdy kózge túspegen jas boksshy osyndaı tegeýrin kórsetedi dep kútpese kerek, Karlos ashýlana bastaǵanyn baıqadym. Maǵan da keregi sol edi. Alaıda alǵashqy raýndtyń aıaqtalýyna jarty mınýt qalǵanda tóreshi «Toqtańdar!» degen belgi berdi. Oıymda eshteńe joq, qazynyń aıtqanyna qulaq astym. Toqtaǵanym sol edi, kýbalyq boksshy barlyq jan-dármenimen judyryǵyn maǵan qaraı siltedi. Soqqynyń qatty tıgeni sonshalyq, meń-zeń bolyp qaldym. Ondaı jaǵdaıda ereje buzǵan boksshyǵa qatań eskertý jasalýǵa tıis. Tipten, rıngten qýyp jiberýine de quqy bar. Alaıda ádildikti belden basqan tóreshi, kersinshe, nokdaýn belgiledi. Sodan jekpe-jek qaıta jalǵasty. Men sońyna deıin shydap baqtym. Desek te, qapııada alǵan aýyr soqqynyń saldarynan keńnen kósile almadym. Qazir oılap qarasam, ol kezde aramyzda aqyryp, ádildik suraıtyn eshkim bolmaǵan ǵoı. Bul – KSRO-nyń ydyrap, burynǵy bedelinen jurdaı bolǵan kezi. Komanda bapkerleri de maǵan arasha túsýge qulshyna qoımady.
Qaraǵandy boks mektebiniń túlegi Arkadıı Topaev 1986 jyly Penzada ótken jasóspirimderdiń KSRO birinshiliginde top jaryp, sport sheberiniń kúmis belgisin keýdesine taqty. Sol kezden bastap, ol qyraǵy mamandardyń nazaryna ilikti. Jastar býyny arasyndaǵy jarystarda da qarsylas shydatpady. Sheberlik deńgeıi jyldam ósken jas óren eresekter dýyna erkin qosylyp, 71 kılo salmaqtyń tizginin myqtap qolyna ustady. Halyqaralyq arenany aıtpaǵanda, elishilik jarystardyń ózinde oǵan kil myqtylarmen kúsh synasýǵa týra keldi. Túrli dodalarda Talǵat pen Baýyrjan Berdibekovter, Qanatbek Shaǵataev, Ermahan Ybraıymov syndy saıypqyrandardan basym tústi. Ýaqyt oza Atlanta Olımpıadasynyń jeńimpazy jáne Barker kýbogynyń ıegeri atanǵan Vasılıı Jırovty da ońdyrmaı sabaǵany kóziqaraqty kórermenderdiń esinde bolar.
1992 jyly Topaev eki birdeı dúbirli dodadan oljaly oraldy. Alǵashynda Tambovta ótken KSRO chempıonatynda fınalǵa deıin alqynbaı jetip, tek sheshýshi tusta ǵana ıakýtııalyq Sergeı Samoılovqa ese jiberdi. Nátıjesi – kúmis júlde. Kóp uzamaı Ivanovoda uıymdastyrylǵan KSRO kýbogy jolyndaǵy jarysta altyn tuǵyrǵa kóterildi.
ARKADII aıtady: Sekseninshi jyldardyń ekinshi jartysy men toqsanynshy jyldardyń basynda bizdiń salmaqta Israel Akopkohıanniń dáýiri júrip turdy. Rasynda da onyń ataǵynan at úrketin. Sol kezge deıin Armenııa ókili álem chempıony, álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, Eýropanyń úsh jáne KSRO-nyń alty dúrkin chempıony, álem kýbogynyń ıegeri, Izgi nıet oıyndarynyń eki dúrkin jeńimpazy atanyp úlgergen. 1992 jylǵy KSRO kýbogy jolyndaǵy jarysta sol kókjalmen jolym qıysty. Qarsylasymnyń jasy 32-de, meniń 20 jasqa da tolmaǵan shaǵym. Soǵan qaramastan Israeldi jaqsylap turyp uryp, eki ret edenge otyrǵyzdym. Eki retinde de tóreshiler nokdaýn belgiledi. Sol aıqyn jeńistiń arqasynda Barselona Olımpıadasynda kúsh synasý qurmetine ıe boldym.
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin de Arkadıı Topaev talaı baıraqty básekede el namysyn abyroıly qorǵady. Ásirese onyń 1994 jylǵy tabysy asa qomaqty boldy. Atap aıtsaq, qandasymyz Tegeranda Azııa chempıony, Hırosımada HII jazǵy Azııa oıyndarynyń kúmis júldegeri jáne Bangkokta álem kýbogynyń ıegeri atandy. Onyń syrtynda tolyp jatqan halyqaralyq týrnırlerdegi júldeleri taǵy bar. Sol tusta kópshilik tarapynan «Eger dál osy shabysynan jańylmasa, Arkadııdiń alysqa baratyny anyq» degen syńaıda áńgimeler jıi aıtylyp júrdi. Bapkerler de, basqalar da oǵan kúmán keltirgen joq-ty. Al barsha qazaq jankúıerleri 1995 jyly Berlınde ótetin álem chempıonaty men 1996 jyly Atlantada alaýy tutanatyn Olımpıada oıyndarynda Arkadııdi altyn tuǵyrdan kórsek dep armandady.
ARKADII aıtady: Táýelsizdik alǵannan keıin barshamyzǵa baıraqty básekelerge esh kedergisiz qatysýǵa dańǵyl jol ashyldy. Men áýeldi 71 kılo, sodan keıin 75 kılo salmaqtyń tizginin myqtap qolyma ustadym. Qandaı dodaǵa qossa da, el senimin aqtaýǵa tyrystym. Birqatar iri jarystarda jeńis tuǵyryna kóterilip, kóńilim kádimgideı marqaıyp júrdi. Al basty maqsat – Atlanta Olımpıadasy edi. Barselonada jibergen esemdi sol básekede qaıtaramyn dep, alaqanymdy ysqylap júrdim. Biraq «kesel qaıdan» demekshi, Azııa memleketteriniń birine barǵanda sary aýrý juqtyryp qaıttyq. Osy syrqat barlyq josparymnyń, arman-qııalymnyń kúl-talqanyn shyǵardy. Aqyry álem chempıonatyna bara almadym. Olımpııa oıyndarynan da shet qaldym. Áıtpegende, osy básekelerdiń ekeýinde de atoı salýǵa kúsh-qýatym jetetin edi. Qalaı qynjylmaısyń, menen oısyraı utylǵan boksshylardyń keıbiri sol jarystarda júlde alyp, jeńis tuǵyrynda marqaıyp turdy. Sony oılasam, kóńilim nildeı buzylady. Aýrýdan emdelgennen keıin taǵy baǵymdy synap kórdim. Alaıda esh nárse ónbedi. Amaldyń joqtyǵynan, naǵyz kemeldengen shaǵymda boksty doǵarýǵa týra keldi.
Kim ne dese de, Qaraǵandynyń qyrany Qazaqstan boksy tarıhynda óshpes iz qaldyrdy dep nyq senimmen aıta alamyz. Máselen, osy sport túrin serik etken qandastarymyzdyń arasynan Serik Qonaqbaev álem kýbogyn alǵashqy bolyp ıelense, onyń jetistigin ekinshi bolyp Arkadıı Topaev qaıtalady. Olımpııa oıyndaryna qatysqan tuńǵysh bylǵary qolǵap sheberimiz – syrminez Serik bolsa, ekinshisi – taǵy sol Arkadıı. Osy derekterdiń ózinen-aq bizdiń búgingi keıipkerimizdiń qandaı qarymdy boksshy bolǵanyn ańǵarýǵa bolady.
R.S. Bapkerliktiń qamytyn kıgen Arkadıı Topaev balǵyn bylǵary qolǵap sheberlerin biraz jyldan beri sporttyń osy túrinen baýlyp keledi. Bul kúnderi ol Qaraǵandy oblysy jasóspirimder quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy qyzmetinde. Arkadııdiń endigi armany – óziniń aldyn eki orap, Olımpıada tuǵyryna kóteriletin myqty shákirtter tárbıeleý.
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY