Ǵasyr ádisi (sýret syry)

Máseleniń mán-jaıyn tar­qa­typ aıtsaq, bul oqıǵa 1972 jyly Mıýnhen qalasynda ótken jazǵy Olımpıada kezinde oryn alypty. Beldesip jatqan qos balýannyń biri, ıaǵnı salmaǵy jeńili – nemis balýany Vılfrıd Dıtrıh de, ekinshisi amerıkalyq alyp Krıs Teılor. Eki myqtynyń osyndaı keremet beldesýin taspaǵa tartyp, tarıhqa tańbalaǵan adam – shved fotografy. Avtor bul týyn­dysyn «Ǵasyr ádisi» dep ata­ǵan eken. Rasynda foto osy atpen tarıhta qaldy.

Jalǵyz beldesýmen tarıhta aty qalǵan qos alyp jaıly aıtsaq, salmaǵy 198 kılo ame­­rı­kalyq balýandy basynan asy­ra laqtyryp jatqan Vıl­frıd Dıtrıhtiń salmaǵy osy kezde 118 kılo ǵana eken. Ne­mis jigiti 1933 jyly týǵan. Erkin jáne grek-rım kúresimen shu­ǵyl­danyp, sporttyń eki túr boı­yn­sha asa aýyr salmaqta Olım­pıada jáne álem chempıonat­tarynda óner kórsetipti.  Nátıjeleri de jaman emes. Atap aıtsaq, erkin kúresten 1960 jyly Rım Olım­pıa­dasynyń chempıony, 1968 jyly Mehıko Olım­pıadasynda qola júlde­ger atansa, 1961 jyly Iokoga­ma­da ótken álem, 1967 jyly Ystanbulda ótken Eýropa birinshiliginiń jeńimpazy bolǵan. Sonymen qatar Germanııanyń 17 dúrkin chempıony. Al grek-rım kúresinen Olımpıadadan eki dúrkin kúmis (Melbýrn – 1956, Rım – 1960), bir márte qola (Tokıo – 1964), álem chempıonatynan kúmis (Mar-del-Plata-1969) jáne qola (Tolıdo-1962) medal alǵan, óz eliniń 14 dúrkin chempıo- ny. Álemde aýyr salmaqtaǵy balýandar arasynda úzilissiz 8 Olımpıadaǵa qatysqan jalǵyz sańlaq. Osy jetistigi arqyly Gınnestiń rekordtar kitabyna esimi tirkelgen tulǵa.

Ekinshi alyp Krıs Teılorǵa kelsek, bul azamat 1950 jyly týyp, kúrestiń eki (erkin jáne grek-rım) túrimen qatar aınalysqan eken. Grek-rım kúresinen birneshe dúrkin AQSh chempıony atansa, erkin kúresten Mıýnhen Olımpıadasynyń qola júldegeri. 

Mıýnhen kileminde eki balýan­nyń joly áýeli erkin kúres túri boıynsha túıisip, V.Dıtrıh uty­lyp 5-shi orynǵa taban tireıdi de, qarsylasy K.Teılor qola me­dalǵa iligedi. Arada birneshe kún ótken soń eki myqtynyń jo­ly qaıta túıisedi. Bul joly grek-rım kúresi boıynsha saıysa­dy. Ol kezde K.Teılordyń jasy 22-de.

Sýrette kórip otyrǵandary­ńyz­daı, eki balýannyń salmaq aıyr­mashylyǵy jer men kókteı. Kóp­shilik amerıkalyq alyptyń jeńetinine kúmán keltirmeıdi. Bi­raq Dıtrıh olardyń joramalyn joqqa shyǵardy. Kezdesýdiń 4-shi mınýtynda amerıkalyq alyp­ty belinen qapsyra qushaq­tap keýdesinen asyra laqtyryp, jaý­yrynyn jerge japsyrady.

Beldesýge kýá bolǵan jýrna­lıster «Dıtrıh Teılorǵa ja­sa­ǵan osy ádisi arqyly-aq dańqy Olımpıada chempıony atanǵan sańlaqtardan asyp tústi» dep jazsa, jeńilgen Teılor: «Áli sener emespin, meni kilemnen ju­lyp alyp, basynan asyra laq­tyratyn adam jer betinde joq shyǵar dep oılaýshy edim, qate­lesken ekenmin» depti. 

Nemis balýany Dıtrıh 1977 jyly úlken sportpen qoshtasyp, 1992 jyldyń 3 maýsymynda 58 jasynda Ońtústik Afrıkada ómirden ozsa,  sýrettegi ekinshi tulǵa K.Teılor sporttyq baby taımaǵan 29 jasynda júrek talmasynan qaıtys bolypty.

Beken QAIRATULY,

 «Egemen Qazaqstan»